Podejście systemowe 

  

Teoria systemów i komunikacji–

Gregory Bateson 

Terapia interakcyjna - Donald 

Jackson   

 

 

Teoria systemów kierowanych regułami – 

pojęcia cybernetyczne

• System oznacza  pewną całość, która składa się z wzajemnie 

połączonych części. Całość taka jest czymś więcej niż tylko sumą 

części, a każda zmiana w jednej części wpływa na pozostałe i na całość. 

• Podstawą działania systemu jest proces samoregulującego sprzężenia 

zwrotnego. Są dwa rodzaje procesów samoregulacji sprzężenia 

zwrotnego.    

• Ujemne sprzężenie zwrotne  ma miejsce wtedy,

• gdy informacja dotycząca rezultatów przeszłego działania systemu jest 

ponownie włączona w system, wtedy działanie systemu ulega 

krótkotrwałemu zaburzeniu i  system koryguje własne działanie w taki 

sposób, że wraca do pierwotnego stanu. 

• Dodatnie sprzężenie zwrotne  ma miejsce wtedy, 

• gdy informacja wynikająca z danego działania  systemu, powraca do 

systemu, system reguluje dalsze działanie w zmodyfikowany sposób, 

zwiększając odchylenie  od stanu pierwotnego. 

 

 

Rodzina rozumiana jako system 

kierowany regułami

• Podstawową regułą postępowania rodziny 

(uświadamianą bądź nieuświadamianą) jest reguła 

„coś za coś”. Jest to fundamentalny kontrakt 

dotyczący relacji. 

• Ze schematów powtarzanych interakcji w rodzinie 

można wywnioskować reguły kierujące systemem 

rodzinnym. 

• Na przykład,  syn nie wykonuje poleceń matki, ona z 

kolei skarży się  mężowi;  wtedy  mąż wkracza do 

akcji, aby uporać się z niepołuszeństwem syna. 

Sytuacja ta daje podstawy do przypuszczenia, że 

została ustalona reguła mówiąca, że syn ma nie  

słuchać matki, ponieważ dyscyplina w całości zależy  

od ojca.

 

 

Jak powstają reguły interakcji w rodzinie  

• Uczestnicy interakcji stale usiłują zdefiniować naturę relacji. 

• W każdym akcie komunikacji oferują sobie wzajemnie definicje 

relacji między nimi i próbują  określić ich naturę. Każdy kolejno w 

reakcji odpowiada własną definicją, która potwierdza, zaprzecza lub 

modyfikuje definicję partnera.   

• W procesie definiowania relacji, w miarę upływu czasu, 

pewne zachowania są akceptowane, podczas gdy inne są 

eliminowane. Powstaje schemat powtarzanych interakcji. 

Powstaje reguła dotycząca zachowania w relacji.

• U podstaw wysiłków, aby zdefiniować relację na swój sposób leży 

pragnienie, aby  przewidzieć i zaplanować zdarzenia, iluzja, że 

można  kontrolować zachowania innych, lęk przed zmianą i 

pragnienie utrzymania poczucia stabilności.

•  

 

 

Koncepcja przyczynowości kołowej - wyjaśnia 

powstawanie schematów interakcji. 

• Interakcje  wyjaśnia koncepcja przyczynowości kołowej, która 

zakłada, że wydarzenie A wpływa na wydarzenie B, a to z kolei 

wpływa na wydarzenie A, które  wpływa na B itd.

• Interakcja między narzekającą żoną i wycofującym się mężem 

byłaby opisana w następujący sposób:

• Żona (bodziec 1) narzeka i wpływa na męża (bodziec 2) tak, że on 

się wycofuje i  wpływa na żonę (bodziec 1) tak, że ona narzeka itd. 

• Koncepcja przyczynowości liniowej wyjaśnia jedynie układ  

wydarzeń, w którym  wydarzenie A wpływa na B, które z kolei 

wpływa na C itd., a  kontynuowanie tej linii powiększa lub 

zmniejsza wpływy A, natomiast nie uwzględnia oddziaływania 

wydarzenia B na A. 

• Sekwencja interakcji między narzekającą żoną i wycofującym się 

mężem byłaby opisana w następujący sposób: 

• (a) albo żona (bodziec 1) wpływa na męża (bodziec 2) tak, że on 

się wycofuje, (b) albo mąż (bodziec 1) powoduje, że żona (bodziec 

2) narzeka. 

 

 

Jak reguły kierujące funkcjonowaniem rodziny są 

utrzymywane

• Reguły te są utrzymywane przez narzucenie 

sankcji za przerwanie lub odchylenie od 

schematu interakcji. Członkowie rodziny 

wzajemnie reagują na swoje zachowanie  w 

sposób korygujący odstępstwo od norm.   

• Na przykład, gdy żona przekracza ustalone 

ograniczenia zachowania i zmienia 

zachowanie (wychodzi z koleżankami na 

piwo), mąż na to reaguje i wpływa na żonę 

(obraża się), w wyniku czego wraca ona do 

poprzednio ustalonego zakresu zachowań. 

 

 

Rodzina jako system kierowany regułami, 

który reguluje swoje funkcjonowanie przez 

sprzężenie zwrotne  

• Ujemne sprzężenie zwrotne koryguje odstępstwo 

członów rodziny od zestawu norm zachowania w 

rodzinie. 

• Ujemne sprzężenie zwrotne utrzymujące homeostazę odgrywa ważną 

rolę w utrzymaniu stabilności zarówno patologicznych, jak i zdrowych 

relacji. 

• Dodatnie sprzężenie zwrotne powoduje zwiększenie 

odstępstwa od norm zachowania w rodzinie. 

• Dodatnie sprzężenie zwrotne prowadzi do zmiany, to jest do utraty 

stabilności lub  równowagi. To także odnosi się do patologicznych i  

zdrowych relacji. 

• Obydwa procesy czasami są korzystne, czasami natomiast 

destrukcyjne. 

• W terapii czasami trzeba wspomagać proces korygowania odchylenia, 

a czasami proces zwiększenia odchylenia od norm rodzinnych.

 

 

Jak rodzina utrzymuje homeostazę –

wniosek Batesona z badania nad rodzinami, w 

których jest chory na schizofrenię    

• Rodziny  delegują jednego członka rodziny do pełnienia funkcji 

utrzymywania stanu dotychczasowego w zakresie reguł w rodzinie. 

• Tę funkcję pełni za pomocą objawów zaburzonego zachowania. 

• Gdy zostaje wprowadzona informacja zwiększająca odchylenie od 

stanu równowagi w zakresie reguł zachowania w rodzinie, (któryś z jej 

członków przejawia nowe zachowanie albo wywiązuje się kłótnia) i 

utrzymanie którejś z reguł rodziny jest zagrożone, wtedy nasila się 

zaburzone zachowanie delegowanej osoby i doprowadza cały system 

rodzinny do stanu równowagi. 

• Dzięki temu, że ktoś w rodzinie ma objawy, inni jej członkowie 

utrzymują swoje role w rodzinie, ponieważ zajmując się objawami 

osoby delegowanej nie ujawniają innych problemów. 

•

 

 

 

Teoria komunikacji –Komunikacja w rodzinie: 

radzenie sobie, gdy komunikaty są sprzeczne   

• Zwykle komunikaty nadawane przez kanały komunikacji 

werbalnej i niewerbalnej  są ze sobą zgodne.   

• Gdy nadawca komunikatów nadaje sprzeczne komunikaty, 

obserwator wybiera jako ważniejszy albo kanał werbalny i 

unieważnia niewerbalny komunikat albo wybiera jako 

ważniejszy kanał niewerbalny i unieważnia komunikat 

werbalny. 

• Koncepcja  metakomunikacji wyjaśnia, że jeden kanał 

komunikacji może określać drugi przez to, iż  w pewien sposób 

 jest  „nad” nim. 

• Wybierając jako ważniejszy dany kanał, obserwator nadaje mu 

w ten sposób pozycję meta wobec drugiego.   

• Określa w ten sposób relację między kanałami i tworzy 

poziomy komunikacji. 

•

  

 

 

Teoria komunikacji –Komunikacja w rodzinie: 

radzenie sobie, gdy komunikaty są sprzeczne   

• Np. gdy zastanawiamy się, czy  niewerbalny komunikat przesyłany 

przez ton głosu potwierdza komunikat przesłany przez inny kanał - 

postawę ciała i obserwujemy postawę ciała, wtedy postawa ciała 

jest „meta” wobec tonu głosu.

•   

• Można wyróżnić w komunikacie dwa aspekty: treść i wskazanie, jak 

się  zareagować na treść.  

• Wskazanie jest określone werbalnie albo niewerbalnie przez 

nadawcę komunikatu, bądź z kontekstu. 

• Obydwa  poziomy komunikatu mogą być ze sobą zgodne,  tak że  

wskazanie, jak zareagować wzmacnia treść. 

• Bywa i tak, że komunikat na jednym poziomie zaprzecza lub 

poddaje w wątpliwość komunikat na drugim poziomie.

• Np. Ktoś mówi „powinienem już iść do domu” i rozsiada się przy 

tym wygodnie w fotelu; wynika z tego dla odbiorcy komunikatu 

wskazanie „Proszę zatrzymaj mnie”.

•   

 

 

Teoria komunikacji –Komunikacja w rodzinie: 

radzenie sobie, gdy komunikaty są sprzeczne   

Teoria podwójnego wiązania

• Pojedyncze wiązanie ma miejsce wtedy, gdy jedna 

osoba przekazuje drugiej  niespójne komunikaty 

dotyczące tego, jak ta druga ma reagować. 

• Na jednym poziomie komunikacji występuje zakaz 

(pierwszego rzędu), aby nie reagowała w 

określony sposób. Na innym poziomie komunikacji 

występuje zakaz (drugiego rzędu), który jest 

sprzeczny z pierwszym zakazem. 

• Podwójne wiązanie ma miejsce wtedy, gdy 

występuje dodatkowo zakaz (trzeciego rzędu) 

zabraniający odbiorcy komunikatów wycofania się 

z pola interakcji. 

• Z tym zakazem wiąże się groźba kary lub 

konsekwencji zagrażających przeżyciu.

 

 

Teoria komunikacji –Komunikacja w rodzinie: radzenie 

sobie, gdy komunikaty są sprzeczne 

c.d.Teoria podwójnego wiązania przykład interakcji 

podwójnego wiązania 

• Interakcja między matką i synem z objawami 

schizofrenii, zaobserwowana przez badaczy, gdy 

matka przyszła odwiedzić syna w szpitalu (Bateson, 

Jackson, Haley i Weakland 1956, s. 51): „Był 

zadowolony, że ją widzi i spontanicznie objął ją 

ramieniem; wtedy ona zesztywniała. On zdjął 

ramię, a ona spytała: ”Czy już mnie nie kochasz?” 

On się zaczerwienił, a ona powiedziała: ”Kochanie, 

nie powinieneś wstydzić  się ani obawiać swoich 

uczuć”. Pacjent pozostał z nią tylko kilka minut, a 

po jej wyjściu rzucił się na kogoś i został 

unieruchomiony w pasach.” 

• Badacze wnioskowali, że „gwałtowne szaleństwo” 

syna  było jego komentarzem do niespójnego 

zachowania się matki.

 

 

Teoria komunikacji –Komunikacja w rodzinie: radzenie 

sobie, gdy komunikaty są sprzeczne 

c.d.Teoria podwójnego wiązania przykład interakcji 

podwójnego wiązania 

• W zachowaniu matki był  (1) zakaz pierwszego rzędu 

przekazany przez usztywnienie ciała matki: „Nie 

wyrażaj miłości do mnie”. 

• (2) Zakaz drugiego rzędu będący w konflikcie z 

pierwszym brzmi „Nie bój się i nie wstydź wyrażać 

miłości do mnie”. 

• (3) Zakaz trzeciego rzędu brzmi: „Nie zauważaj tego, 

że nie jestem pewna, czy cię kocham i nie komentuj 

tego”. 

• Syn mógłby oddalić się z pola interakcji psychicznie 

przez skomentowanie sprzecznych komunikatów. Był 

od matki zależny dlatego kierował się trzecim 

zakazem „nie zauważaj, że jestem ambiwalentna”. I 

był niezdolny do skomentowania sprzecznych 

komunikatów  matki. 

 

 

Teoria komunikacji –Komunikacja w rodzinie:  

„przerywanie” sekwencji komunikacji 

• Akty komunikacji wymieniane między uczestnikami interakcji tworzą 

sekwencję, którą uczestnicy interakcji bądź obserwatorzy „przerywają”  

w określonym miejscu, w ten sposób organizują akty komunikacji i 

nadają sens. 

• Brak zgody co do tego, jak przerywać sekwencję wydarzeń, leży u 

podstawy konfliktów.

• Np. Mąż się wycofuje, podczas gdy żona krytykuje. Mąż postrzega swoje 

zachowanie jako odpowiedź na zachowanie żony: „Wycofuję się, 

ponieważ krytykujesz” Ona także uważa, że reaguje na zachowanie 

męża: „Krytykuję, ponieważ się wycofujesz.”. 

• Terapeuta  ma pomóc pacjentowi „przerwać” sekwencję wydarzeń w 

inny sposób niż on to czyni, tak, aby wynik zmiany „przerywania” był 

dla pacjenta produktywny. 

• Np. Przerwanie w innym miejscu sekwencji wymian z przykładu:  Maż: 

„Gdy ja się wycofuję, żona krytykuje. Żona: „Gdy ja krytykuję, mąż się 

wycofuje. 

 

 

Dziedzictwo dokonań Batesona-

Podejścia do terapii rodzinnej  

• Teoria systemów i teoria komunikacji legły u podstaw kilku podejść: 

terapii interakcyjnej Dona Jacksona, terapii strukturalnej Salwadora 

Minuchina, terapii systemowej Mary Selvini- Palazzoli i jej grupy z 

Mediolanu, terapii strategicznej zespołu z Mental Research Institute, 

terapii strukturalno-strategicznej Jeya Haleya  

• Te podejścia różnią się ujmowaniem „systemu rodzinnego”. Minuchin , 

Haley i grupa z Mediolanu uważają, że  zaburzone zachowanie jest 

wyrazem patologii całego systemu rodzinnego. Dlatego pracują z całą  

rodziną. 

• Z kolei zespół z Mental Research Institute twierdzi, że  objawy jednego 

z członków rodziny nie muszą być przejawem patologii całego systemu 

rodzinnego, tylko wynikać z niewłaściwych prób pomagania lub 

kontrolowania. Uważa, ze interakcje związane z problemem trzeba 

zmienić. Wystarczy oddziaływać na jednego członka rodziny i zmiana ta 

wpłynie pozostałych.  

• Minuchin, a za nim Haley używa koncepcji systemu hierarchicznego. 

Dlatego dla Minuchina i Haleya kontrola i władza w rodzinie są ważne. 

• Grupa z Mediolanu posługuje się koncepcją systemu jako struktury 

niehierarchicznej. Podobnie, jak i Jackson, oraz zespół z Mental 

Research Institute.  

 

 

Terapia interakcyjna Dona Jacksona - pierwszą próbą 

zastosowania teorii systemów w terapii  

• Koncepcja zachowania zaburzonego - 

Zachowanie symptomatyczne jednego 
lub więcej członków rodziny jest  
przejawem problemów w rodzinie.

 

• Zachowanie zaburzone „nosiciela” objawów służy 

zachowaniu stabilności relacji wszystkich członków 
rodziny. Trudności jego pozwalają bowiem 
pozostałym członkom rodziny zająć się 
trudnościami i nie ujawniać innych problemów.

 

 

Przyczyny zaburzonego zachowania 

jednego 

z członków rodziny 

• Zaburzone zachowanie występuje wtedy,  gdy  BRAK REGUŁ DLA 

ZMIANY 

• Reguły relacji są tak sztywne i restrykcyjne, że członkowie rodziny nie 

są w stanie przystosować się do naturalnych zmian, których 

doświadczają  w rodzinie w miarę upływu czasu. 

• Gdy członkowie rodziny próbują wprowadzić nowe zachowanie, które 

nie jest częścią istniejącego wcześniej repertuaru zachowań 

akceptowanych w rodzinie (co oznacza przekraczanie 

dotychczasowych reguł), to równocześnie system rodzinny organizuje 

się tak,  aby utrzymać stan dotychczasowy w zakresie reguł. 

• Zaburzone zachowanie może wystąpić także wtedy, gdy powstają  

KOALICJE

• Małżonkowie nie są w stanie uzgodnić natury relacji między nimi. 

Każdy z nich używa różnych sposobów zmuszania drugiego,  aby 

przyjął właśnie jego definicję relacji. W odpowiedzi  na presję jednego, 

drugi może np. stworzyć przeciw niemu koalicję z członkiem młodszej 

lub starszej generacji. 

 

 

Koncepcja terapii 

• Koncepcja leczenia indywidualnych zaburzeń – leczenie 

polega na i modyfikacji interakcji w rodzinie. 

• 1. Jackson wyjaśniał sens zaburzonego zachowania jednego 

z członków rodziny.  

• testował w trakcie sesji hipotezę homeostazy mówiącą, że 

zachowanie symptomatyczne jednego członka rodziny służy 

zachowaniu równowagi relacji między wszystkimi członkami 

rodziny i ukryciu konfliktu między nimi (dotyczącego zdefiniowania 

natury relacji między nimi lub wprowadzenia  zmiany). 

• W tym celu badał interakcje, aby ujawnić ukrytą regułę interakcji 

mającą związek z powstaniem symptomu. Ujawnienie tej reguły 

miało wyjaśnić sens zaburzonego zachowania.   

• 2. Rozszerzał repertuar zachowań w rodzinie. Modyfikował 

interakcje, aby stworzyć nowy lub rozszerzyć dotychczasowy 

zestaw reguł funkcjonowania członków rodziny. 

 

 

Technika kołowego zadawania pytań

• Do badania relacji. Jackson zastosował technikę  „kołowego 

zadawania pytań” 

• Kolejno każdy członek rodziny był zapraszany, aby powiedział jak 

postrzega relację między dwoma innymi członkami rodziny. W efekcie 

opisywał relacje między wszystkimi członkami rodziny. 

• Jackson zadawał pytania w obrębie „trójkąta” składającego się z 

trzech członków rodziny, aby ocenić relacje  między nimi. Na przykład 

trójkąt (1) dziecko przejawiające objawy - jego macocha - ojciec, 

trójkąt (2) dziecko - jego biologiczna matka - ojciec, trójkąt (3) dziecko 

- jego siostra - jego brat.

•  

• Badanie relacji między dwoma osobami opierało się postrzeganiu jej 

przez trzecią osobę. Na przykład w obrębie trójkąta - dziecko 

przejawiające objawy – macocha – ojciec. Dziecko jest proszone, aby 

powiedziało, jak widzi relację między macochą i ojcem. Ojciec jest 

proszony, aby opisał relację między dzieckiem i macochą. Macocha 

jest proszona, aby opisała relację między dzieckiem a ojcem. 

 

 

Przykład wyjaśnienia sensu zaburzonego 

zachowania dziecka w kategoriach interakcji 

między rodzicami za pomocą kołowego 

zadawania pytań  

• W trakcie badania relacji za pomocą „kołowego zadawania pytań”  

wyłaniał się schemat interakcji kierowany regułą „coś za coś”. 

• Na przykład, żona stara się kontrolować definicję natury relacji 

między nią a mężem przez przyjęcie pozycji podporządkowania i 

manipulowanie własną bezradnością. Stawia męża w pozycji 

silnego i radzącego sobie z sytuacją, z którą ona nie potrafi sobie 

poradzić. W ten sposób pozwala mężowi mieć poczucie, że to on 

jest kompetentny i to on kieruje rodziną. Z kolei działania męża, 

który godzi się na taką definicję relacji  stanowią uzupełniającą 

część tej wymiany definiowania relacji. 

• Taka wymiana równoważy relację w ten sposób, że mąż  może 

czuć się kompetentny i potrzebny w radzeniu sobie z pewnymi 

aspektami wspólnego życia, a żona może utrzymać poczucie 

kontroli nad naturą małżeńskiej relacji. 

• Taki obraz relacji rodziców sugeruje wyjaśnienie zaburzonego 

zachowania dziecka - nieposłuszeństwa  w kategoriach interakcji 

między nimi. Dziecko ma być nieposłuszne, aby matka mogła 

być bezradna i prosić męża o pomoc. 

 

 

Technika przechodzenia od myślenia na 

jednym poziomie abstrakcji do myślenia na 

innym poziomie w poszukiwaniu sensu 

zachowania zaburzonego   

• Aby zrozumieć sens zachowania symptomatycznego 

dziecka, Jackson zastosował metodę przechodzenia od 

myślenia na jednym poziomie abstrakcji do myślenia na 

innym poziomie. Metoda ta opiera się na założeniu, że  jeśli 

coś jest nielogiczne na jednym poziomie abstrakcji, to jest 

logiczne na innym poziomie. 

• Na przykład, rodzice są sfrustrowani niepowodzeniem matki 

w kontrolowaniu dziecka, a  równocześnie na innym 

poziomie abstrakcji sytuacja, którą to niepowodzenie 

tworzy, służy zachowaniu równowagi całego systemu 

rodzinnego, rodzice mogą bowiem skoncentrować się na 

zachowaniu dziecka, omijając problem w relacji między 

nimi.

 

 

Technika wyolbrzymiania do absurdu –

w celu uzmysłowienia ukrytej reguły 

zachowania   

• Jackson starał się pokazać rodzicom, że gdyby nie mieli czegoś, 

co odciąga ich  od własnej relacji, to mogłoby się to skończyć 

tym, że musieliby się zająć uzgodnieniem tego, jak definiują 

naturę własnej relacji. 

• W tym celu stosował taktykę wyolbrzymiania ich stanowiska, 

doprowadzając je do absurdu. Technika ta polega na 

potwierdzaniu i wyolbrzymianiu tego, co ktoś mówi na dany 

temat. 

• Na przykład, gdy rodzice w trakcie sesji twierdzą,  że wszystko 

byłoby w porządku, gdyby tylko syn zachowywał się odpowiednio, 

(podejmują w ten sposób próbę stabilizowania systemu),  Jackson 

nie dyskutuje z nimi na tym samym poziomie logicznym i unika 

wywoływania ich oporu, ale przyjmuje ich założenie, że są 

bezradni wobec dziecka  i nie są w stanie kontrolować jego 

zachowania. Potwierdza stanowisko rodziców,  wyolbrzymia je i w 

ten sposób doprowadza  do absurdu. 

 

 

Technika  proszenia o zachowywanie się  w 

sposób rozmyślny zamiast spontaniczny, aby 

ukryta reguła stała się jawna 

• Jackson stosował technikę, którą nazwał terapeutycznym 

podwójnym wiązaniem. 

• Polegała ona na tym, że prosił członków rodziny, aby zachowywali 

się tak, jak do tej pory, czyli według ukrytej reguły, po to, aby stała 

się jawną regułą. Np. prosi, żeby matka tak się zachowywała, aby 

dziecko jej nie słuchało i aby prosiła o pomoc męża. 

• Zanim rodzice zostali poproszeni o postępowanie w sposób, w jaki 

się zwykle zachowują, postępowali tak samo, ale spontanicznie 

(według ukrytej reguły). 

• Gdy są  natomiast o to proszeni, to takie zachowywanie się  staje 

się  zachowaniem stosowanym rozmyślnie (reguła staje się  jawna). 

• Jeśli rodzice z przykładu będą się zachowywać rozmyślnie według 

tego schematu, to sam ten schemat ulegnie zmianie i jest 

prawdopodobne, że zmieni się też symptomatyczne zachowanie 

syna. 

• Jeśli nie wykonają zadania, to trudno im będzie zachowywać się 

wobec siebie  w taki sam sposób, a to także oznacza zmianę. 

 

 

Technika proszenia o przejawianie 

objawów w sposób zaplanowany

• Jackson  stosował technikę „przepisywania 

symptomu”. 

• Prosił, aby osoba przejawiająca objaw  

postarała się przejawiać go w sposób 
zaplanowany. 

• Tą drogą domagał się od niej zachowania 

rozmyślnego. 

• Zachowanie spontaniczne przestawało być 

spontaniczne, a stawało się kontrolowane, a 
to  prowadzi do zmiany. 

 

 

Technika niewerbalnego przekazywania 

informacji zwrotnej

• Jackson używał w odpowiednim 

momencie „spontanicznego” 
śmiechu lub wyrażał zdumienie przez 
odpowiedni wyraz twarzy, aby 
niewerbalnie przekazać informację 
dotyczącą pozycji w rodzinie 
zajmowanej przez jej członka