PATOFIZJOLOGIA 

NIEDROŻNOŚCI JELIT

Niedrożność jelit (ileus)

• Niedrożność jelit (ileus) jest stanem chorobowym 

organizmu, w którym dochodzi do upośledzenia 
pasażu treści jelitowej i zaburzeniem jego funkcji. 
Stan ten może być wynikiem zamknięcia światła 
jelita przez różnego rodzaju przeszkody 
(niedrożność mechaniczna, czyli obturacyjna- 
ileus mechanicus) lub zahamowania prawidłowej 
perystaltyki (niedrożność porażenna- ileus 
paralitycus).

Niedrożność mechaniczna

   W przypadku niedrożności mechanicznej, w zależności od
   lokalizacji przeszkody, wyróżnia się  

niedrożność wysoką- dochodzi w niej do zatkania 

światła jelita cienkiego (bardzo rzadko żołądka lub 
dwunastnicy) oraz 

niedrożność niską, gdy zamknięte jest jelito grube.

Wyróżniamy 

niedrożność ostrą, a także 
przewlekłą,  tzw. „przepuszczającą”. W tym 
przypadku przyczyna niedrożności, np. nowotwór lub 
zrost nie zamyka całkowicie światła jelita, a tylko je 
zawęża i okresowo występują objawy niedrożności.

Patofizjologia

• Niedrożność jelit powoduje zaburzenie jednego z bardzo 

skomplikowanych i podstawowych procesów życiowych, jakim jest 

trawienie i przesuwanie treści pokarmowej. 

• W krótkim czasie po zatkaniu, lub zadzierzgnięciu jelit rozpoczyna się 

wzmożony ruch perystaltyczny, który ma na celu usunięcie zaistniałej 

przeszkody. 

• W świetle jelita nad przeszkodą gromadzi się coraz większa ilość 

treści pokarmowej oraz gazów. Wzrasta wskutek tego ciśnienie 

śródjelitowe. Następnie dochodzi do rozdęcia jelita i ścieczenia jego 

ściany. 

• Zanikają ruchy jelita i dochodzi do wtórnej niedrożności porażennej.

• Zahamowane zostaje wchłanianie treści jelitowej. Człowiek dorosły 

wydziela do światła jelita ok. 8 – 9 l. soków trawiennych, które 

następnie są z powrotem wchłaniane przez błonę śluzową końcowego 

odcinka jelita cienkiego. W warunkach niedrożności soki jelitowe 

zalegają w jelicie.

• Znaczne ilości płynu przesiękowego zalęgają w obrzękniętej ścianie 

jelita i jamie otrzewnej. Znaczna część płynów ustrojowych zostaje 

więc zablokowana, wyłączona z krążenia. Wskutek wymiotów, 

odsysania, utraty przez nerki, płuca i skórę, organizm również traci 

płyny. Dochodzi do spadku ciśnienia tętniczego krwi i rozwoju 

wstrząsu oligowolemicznego.

Patofizjologia

• Najgroźniejsze zmiany miejscowe mają miejsce w pętli 

zadzierzgniętej. 

• W wyniku ucisku na krezkę, najpierw dochodzi do 

zastoju żylnego, obrzęku i wytwarzania przesięku.

• Wzmagający się na skutek obrzęku ucisk zamyka 

światło tętnic – dochodzi do niedokrwienia i martwicy 

pętli jelita.

• Gromadzący się gaz rozdyma pętle jelita, dochodzi do 

ścieńczenia ścian jelita. 

• W świetle rozdętej pętli rozmnażają się drobnoustroje – 

łatwo przenikają przez zmienioną ścianę jelita. Rozwija 

się zapalenie otrzewnej, stan septyczny. Obumarłe 

jelito ulega perforacji, co nasila proces chorobowy. 

• Podejrzenie zadzierzgnięcia pętli jelita budzą 

gorączka, żywa bolesność brzucha, przyspieszenie 

tętna i leukocytoza.

Niedrożność mechaniczna

• Przyczyny niedrożności mechanicznej- 

powstaje ona przez zatkanie światła (ileus ex 

obturatione) lub zadzierzgnięcie (ileus e 

strangulatione). 

• W zależności od okoliczności ta sama 

przyczyna może powodować różny obraz 

niedrożności mechanicznej.
Na przykład zrosty wewnątrzotrzewnowe 

mogą powodować objawy niedrożności z 

zatkania, jeśli zwężą światło a nie ucisną 

krezki; w innym układzie mogą z kolei uciskać 

krezkę i prowadzić do niedokrwienia jelita..

Niedrożność mechaniczna

A. Niedrożność przez zatkanie światła (czynniki 

wywodzące się ze światła jelita) :

• Guzy nowotworowe jelita (głównie nowotwory 

jelita grubego) zamykające jego światło od 

wewnątrz

• Polipy

• Ciała obce

• Kamienie żółciowe

• Zwężenia pozapalne lub popromienne

• Guzy zapalne uciskające jelito na przykład w 

chorobie: Leśniowskiego-Crohna, zapaleniu 

uchyłka jelita grubego, zapaleniu uchyłka Meckela

• Guz glistniczy

Niedrożność mechaniczna

B. Niedrożność przez zadzierzgnięcie jelita (czynniki 

zewnątrzpochodne oraz śródścienne):

• Uwięźnięta przepuklina, zwłaszcza pachwinowa lub udowa, kiedy to 

odcinek jelita zostaje uwięziony i zaciśnięty we wrotach przepukliny.

• Skręt jelita, w którym dochodzi do skręcenia odcinka jelita wokół 

własnej osi z towarzyszącym zaciśnięciem jego światła (najczęściej 

w końcowym odcinku jelita grubego – esicy).

• Wgłobienie jelita, jedna z częstszych przyczyn niedrożności u 

małych dzieci (najczęściej u chłopców pomiędzy 2 miesiącem a 6 

rokiem życia), w której dochodzi do wsunięcia (wpuklenia się) 

odcinka jelita w odcinek sąsiedni, czego wynikiem jest obrzęk 

ściany jelita zamykający jego światło.

• Ucisk przez powrózkowate zrosty wewnątrz jamy brzusznej 

(pooperacyjne lub po przebytym zapaleniu otrzewnej) uciskające z 

zewnątrz na jelito.

• Guzy nowotworowe innych narządów jamy brzusznej (na przykład 

rak jajnika) zamykające światło jelita poprzez uciśnięcie go od 

zewnątrz.

Objawy

Objawy niedrożności jelit
• W zależności od przyczyny niedrożności 

wymienione niżej objawy mogą pojawiać się 

nagle lub stopniowo narastać, w początkowym 

okresie mogą mieć także zmienne nasilenie.

• Chory, który ma silne kurczowe bóle brzucha 

wracające co kilka minut, wymioty, wzdęty 

brzuch i nie oddaje wiatrów ani stolca, cierpi 

prawdopodobnie na niedrożność jelit – 

powinien zatem być leczony w szpitalu i 

wymaga operacji.

Główne objawy niedrożności jelit

• Ból brzucha - występuje praktycznie w każdej postaci 

niedrożności jelit. 

• Zwykle w ciągu pierwszych kilkunastu godzin trwania 

choroby jest trudny do jednoznacznego umiejscowienia i 

ma charakter kolkowy, kiedy to dolegliwości stopniowo 

narastają w ciągu kilku minut, aby po osiągnięciu 

maksymalnego nasilenia ustąpić prawie całkowicie, aż 

do następnego ataku.

• Po tym okresie ból staje się stały, zwykle obejmuje całą 

jamę brzuszną, a w miarę rozwoju niedrożności i 

wystąpienia zapalenia otrzewnej dołącza się do niego 

charakterystyczne napięcie brzucha (brzuch deskowaty). 

• W przypadku niedrożności powstałej w wyniku skręcenia 

jelita ból od początku ma charakter stały i jest bardzo 

silny. Bólom towarzyszy stawianie się jelit i przelewanie 

treści jelitowej, nieraz bardzo głośne. Słuchawką 

wysłuchuje się dość rzadkie, wysokie i wyraźne tony 

perystaltyczne.

Główne objawy niedrożności jelit

• Wymioty pojawiają się zwykle po bólach brzucha, są 

wynikiem cofania się zalegającej w jelicie treści pokarmowej w 

kierunku żołądka i mają różny charakter w zależności od typu 

niedrożności. 

• W przypadku przeszkody zlokalizowanej w górnej części jelita 

cienkiego pojawiają się one już w ciągu kilku pierwszych 

godzin trwania choroby i są bardzo obfite. 

• Jeżeli zamknięty jest dolny odcinek jelita cienkiego, wymioty 

występują później, zwykle dopiero po kilkunastu godzinach od 

początku choroby i mają mniejsze nasilenie.

• Pomiędzy końcowym odcinkiem jelita cienkiego i początkową częścią jelita 

grubego znajduje zastawka Bauhina, która przepuszcza treść pokarmową 

tylko w jedną stronę i zatrzymuje jej zwrotny pasaż. W związku z tym w 

niskiej niedrożności, gdy zatkane jest światło jelita grubego, treść 

pokarmowa w nim zawarta nie może cofać się do jelita cienkiego i żołądka i 

w tej postaci wymioty zwykle nie występują. Pojawiają się one dopiero w 

bardzo zaawansowanych stadiach niedrożności mechanicznej jelita 

grubego, gdy rozwija się zapalenie otrzewnej i towarzysząca mu 

niedrożność porażenna jelita cienkiego.

Główne objawy niedrożności jelit

• Wzdęcie brzucha jest wynikiem gromadzenia we wnętrzu jelit 

dużej ilości płynnej treści jelitowej i gazów, które nie mogą 

przechodzić dalej w kierunku odbytu. 

• Jest to objaw charakterystyczny dla każdej postaci niedrożności 

przewodu pokarmowego.

• W niedrożności jelita cienkiego obejmuje ono górną i środkową 

część brzucha i szybko narasta, ale ponieważ towarzyszą mu 

wymioty prowadzące do częściowego opróżnienia jelita, zwykle 

nie osiąga ono dużych rozmiarów. 

• W niedrożności jelita grubego wzdęcie obejmuje górną oraz 

boczne części brzucha i osiąga, w przypadku długo nieleczonej 

choroby, bardzo znaczne rozmiary. 

• W niedrożności porażennej wzdęty jest zwykle cały brzuch. Dla 

wzdęcia brzucha w niedrożności jelit charakterystyczny jest 

bębenkowy odgłos powstający przy opukiwaniu rozdętego 

brzucha (nie tylko na szczycie, ale i na bokach – odróżnienie od 

wodobrzusza). Niekiedy, u osób bardzo szczupłych, rozdęte 

gazem pętle jelita widoczne są przez skórę.

Główne objawy niedrożności jelit

• Zatrzymanie gazów i stolca, choć wymieniane wśród 

charakterystycznych objawów niedrożności jelit, nie 

zawsze jest stwierdzane. 

• W przypadku przeszkody zlokalizowanej w końcowym 

odcinku jelita grubego zatrzymanie gazów i stolca 

pojawia się stosunkowo wcześnie.

• Jeżeli jednak zamknięta jest początkowa część jelita 

grubego lub jelito cienkie, zawartość jelita poniżej 

przeszkody może być wydalana pod postacią gazów i 

stolca jeszcze przez wiele godzin. Tak więc oddawanie 

przez chorego gazów lub stolca nie wyklucza 

niedrożności jelit.

• Spadek ciśnienia tętniczego krwi jest wynikiem 

przedostawania się dużych ilości płynów do światła jelit, 

skąd nie mogą być one z powrotem wchłaniane. 

Narastające odwodnienie może prowadzić do 

niewydolności krążenia, wstrząsu, a nawet do ostrej 

niewydolności nerek z zatrzymaniem moczu.

Główne objawy niedrożności jelit

• Przyspieszone tętno może być wynikiem silnych 

dolegliwości bólowych lub wyrazem mobilizacji całego 

organizmu przy spadku ciśnienia krwi.

• Gorączka pojawia się w późnym okresie choroby i 

świadczy o przedostawaniu się bakterii ze światła 

jelita do krwioobiegu.

• W końcowym okresie nieleczonej niedrożności 

przewodu pokarmowego dochodzi do ciężkich 

zaburzeń elektrolitowych, kwasicy, skrajnego 

odwodnienia i wyniszczenia chorego, pojawiają się 

zaburzenia świadomości prowadzące w krótkim czasie 

do śmierci pacjenta.

• Bębnica-wczesny objaw niedrożności jelita grubego i 

niedrożności porażennej; w przypadku wysokiej 

niedrożności jelita cienkiego- nie występuje

Diagnostyka

• We wnętrzu jelita gromadzi się stopniowo coraz 

większa ilość płynnej treści jelitowej i gazów, 

które nie mogą przechodzić dalej w kierunku 

odbytu, co prowadzi do postępującego rozdęcia 

jelita powyżej przeszkody (w niedrożności 

mechanicznej) lub na całej jego długości (w 

niedrożności porażennej). 

• W badaniu RTG (najlepiej w pozycji stojącej) 

promieniami poziomymi można wykazać 

poziomy płynu w jelitach.

• Badanie przedmiotowe wykazuje wzdęcie 

brzucha oraz osłabione szmery jelitowe.

Diagnostyka

• Przedłużająca się niedrożność prowadzi do stopniowego 

uszkodzenia ściany jelita, która traci zdolność do prawidłowego 

wchłaniania składników pokarmowych i staje się 

przepuszczalna dla znajdujących się wewnątrz jelita bakterii. 

Ostatecznie dochodzić może nawet do martwicy ściany jelita i 

jej przedziurawienia z wydostaniem się zawartości jelita do 

wnętrza jamy brzusznej. W RTG stwierdza się wtedy obecność 

wolnego powietrza pod przeponą. Wykonuje się również TK i 

USG jamy brzusznej.

• Badania moczu, leukocytozy, glikemii, diastazy, hematokrytu 

dostarczają danych potrzebnych do różnicowania.

• W przewlekłej niedrożności jelit występują objawy uszkodzenia 

wątroby, powstają zaburzenia wodno-elektrolitowe 

(zmniejszenie stężenia sodu, potasu, chloru). W pierwszej 

dobie choroby pH krwi przesuwa się w kierunku zasadowicy 

(wymioty, odsysanie). Następnie kwasica metaboliczna 

(rozkład białek). Wzrasta ciężar właściwy moczu.

Leczenie

• Niezależnie od przyczyny niedrożność przewodu 

pokarmowego jest poważną chorobą, która nieleczona 

lub leczona zbyt późno, prowadzić może do 

odwodnienia, wstrząsu, utraty białka i elektrolitów, 

niewydolności krążenia, ostrej niewydolności nerek, 

posocznicy i ostatecznie do śmierci pacjenta.

• Leczenie pacjenta z niedrożnością przewodu 

pokarmowego prowadzi się zwykle w oddziale 

chirurgicznym lub w cięższych przypadkach w oddziale 

intensywnej opieki medycznej. Od momentu 

pierwszego podejrzenia niedrożności przewodu 

pokarmowego chory nie powinien przyjmować żadnych 

pokarmów ani płynów. W przypadku potwierdzenia 

rozpoznania choremu podaje się leki i płyny dożylnie 

aż do zabiegu operacyjnego lub do czasu ustąpienia 

ostrych objawów choroby.

Leczenie

• W przypadku niedrożności mechanicznej, zasadniczo im wcześniej 

operacja będzie wykonana, tym większe są szanse na dobry wynik.

• Zazwyczaj stosowanym zabiegiem jest laparotomia zwiadowcza - 

jednak tylko w przypadku nienowotworowej przyczyny niedrożności. 

• Przy niedrożności niepełnej czasem zalecane jest postępowanie 

wyczekujące.

• Zawsze podajemy antybiotyki, głównie przeciwko bakteriom             

                     Gram-ujemnym- np. azlocylinę, cefotaksynę oraz 

gentamycynę. 

• Stosujemy odsysanie zalegającej treści.

• Operacja ma na celu odtworzenie drożności i usuniecie toksycznej 

treści jelitowej (wprowadzenie do jelita cewników). Należy usunąć 

martwicze fragmenty jelita. Jeżeli w przebiegu niedrożności jelita 

doszło do wylania się treści jelitowej do wnętrza jamy brzusznej i 

rozwoju zapalenia otrzewnej, zabieg operacyjny obejmuje 

dodatkowo dokładne wypłukanie całej jamy brzusznej z 

patologicznej treści jelitowej. W takim przypadku często niezbędny 

jest jeszcze jeden lub nawet kilka zabiegów operacyjnych 

wykonywanych przez kilka lub kilkanaście następnych dni, a 

polegających na powtarzanym płukaniu jamy brzusznej. Przed 

operacją należy wyrównać zaburzenia wodno-elektrolitowe oraz 

zlikwidować zazwyczaj współistniejącą kwasicę metaboliczną. 

• Przy niedrożności mechanicznej przeciwwskazane jest stosowanie 

prostygminy, leków parasympatykolitycznych i pochodnych morfiny.

Leczenie

• W niedrożności porażennej dąży się do wyeliminowania czynnika 

lub choroby ją wywołującej. 

• W niedrożności pooperacyjnej stosuje się antybiotyk, oraz podaje 

dożylnie płyny i elektrolity. Postępowanie w przypadku tego 

rodzaju niedrożności ma na celu pobudzenie perystaltyki jelit przy 

zastosowaniu neostygminy lub pirydostygminy albo distygminy.

• Stosuje się również koloskopię leczniczą niewielkim rozdymaniem 

powietrzem i odessaniem treści jelitowej. Ważnym elementem 

postępowania jest staranna obserwacja pacjenta i wyrównywanie 

wszelkich zaburzeń i niedoborów, tak aby nie dopuścić do rozwoju 

powikłań. Jeżeli leczenie jest nieskuteczne- obarczamy jelita przez 

ileostomię lub cekostomię lub operacyjnie założony zgłębnik 

jelitowy.

• Po zabiegu operacyjnym lub zakończeniu ostrego okresu choroby 

stopniowo rozszerza się dietę pacjenta (aż do powrotu do 

normalnego odżywiania). Po wyleczeniu niedrożności przewodu 

pokarmowego zwykle nie jest konieczne stosowanie szczególnej 

diety.

Niedrożność porażenna

Przyczyny niedrożności porażennej - charakteryzuje się ona 

brakiem pasażu

jelitowego, podczas gdy nie stwierdza się przeszkód 

mechanicznych

• Zapalenie otrzewnej rozlane lub ograniczone. Jeśli procesem 

zapalnym objęty jest pewien odcinek jelita, następuje wstrzymanie 

perystaltyki tego odcinka, co daje ogólne objawy niedrożności.

• Laparotomia. Po każdym otwarciu jamy brzusznej istnieje 

kilkudniowe porażenie perystaltyki.

• Podrażnienie otrzewnej (krwawienie, urazy brzucha) powoduje 

okresowe porażenie perystaltyki.

• Zatrucie niektórymi lekami i substancjami na przykład zatrucie 

ołowiem, lekami antycholinergicznymi, opiatami

• Ciężkie odwodnienie lub znaczny niedobór niektórych elektrolitów 

we krwi (zbyt niski poziom potasu lub sodu), hipokalemia, kwasica 

ketonowa

• Nagłe zatrzymanie dopływu krwi do części jelita (zator tętnicy 

krezkowej górnej).

• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

• Ciężka niewydolność nerek (mocznicą)