Typologia fonetyczna
języków
Typologia fonetyczna
języków
Systemy ubogie
Do 20 fonemów
• Tahitański u o i e a ?
p t h m w f n r
Systemy bogate
Ponad 45 fonemów
• Abchaski 2 samogłoski
i 58 spółgłosek
Samogłoskowe
Ponad 30% fonemów
to samogłoski
(Milewski)
• francuski
W tekstach więcej jest
samogłosek niż
spółgłosek (Majewicz)
• maoryskie taaua ‘my’
aeaeaa ‘dyszący’
Spółgłoskowe
Ponad 70% fonemów to
spółgłoski (Milewski)
• polski
W tekstach więcej jest
spółgłosek niż
samogłosek (Majewicz)
• pol. kłamstw
strasznych
• gruz. vhsdzγvnob
‘daję’
System spółgłoskowy abchaski
Nazwy instytucji w Nowej Zelandii
(Aotearoa)
w językach urzędowych: angielskim i
maoryskim
Ministry of Consumer Affairs Manatū Kaihokohoko
Department of Corrections Ara Poutama
Aotearoa
Ministry for the Environment Manatū mō te Taiao
Ministry of Foreign Affairs Te Manatū Aorere
New Z. Defence Force Te Ope Kaatua o
Aotearoa
Transit New Zealand Ararau Aotearoa
Mlaski
język nama
Cechy prozodyczne
(związane z samogłoskami i
sonantami)
• TON
(wysokość głosu: rosnąca, opadająca,
równa i ich kombinacje)
ILOCZAS
(subiektywna długość / krótkość
samogłoski)
• SIŁA
(akcent dynamiczny)
Języki prozodyczne
z dystynktywną funkcją cech
prozodycznych
• Miejsca akcentu
w słoweńskim
govorí ‘mówi’
govôri ‘mów’
gôvori ‘mowy’
• Tonu akcentu
w serbsko-chorwackim
drágo ‘miłe’
drâgo ‘miło’
• Iloczasu
w łacinie
invenīmus ‘znajdujemy’
invenĭmus ‘znaleźliśmy’
mālum ‘jabłko’, mălum ‘zło’
Języki nieprozodyczne
Ze względu na typ akcentu języki:
• Z akcentem dynamicznym (wyróżnianie
niektórych
sylab przez zmianę siły głosu)
polski, rosyjski, francuski, niemiecki
• Z akcentem tonicznym (wyróżnianie niektórych
sylab przez zmianę wysokości tonu)
japoński, łacina, serbsko-chorwacki
Ze względu na miejsce akcentu języki:
z akcentem
ruchomym –
rosyjski, słoweński
inicjalnym –
czeski, węgierski
finalnym –
francuski
paroksytonicznym –
polski
proparoksytonicznym – macedoński
padającym na rdzeń
–
niemiecki
Języki tonalne
• Z tonem na każdej sylabie, w opozycji do
możliwego
innego tonu na tej samej sylabie
• np. w chińskim 4 tony:
mā ‘matka’ , má ‘konopie’, mă ‘koń’, mà
‘karcić’
• W chińskim podobno bywa gdzieś do 10 tonów
wietnamski, tybetański, laotański, apacze
Typologia
morfologiczna języków
Bez liczby
w teście pojedynczość wyróżniana
leksykalnie
• japoński, chiński
2 liczby
• europejskie
• suahili: m-tu ‘człowiek’, wa-tu ‘ludzie’
3 liczby
• słoweński (sg. pl. du.):
en pes, dva psa, trije psi
Ze względy na kategorię
liczby
Ze względu na kategorię
rodzaju
• Bez rodzaju
– węgierski
• 2 rodzaje
– włoski, hiszpański, angielski m. i f.
(zaimki he i she, w zasadzie wg płci)
szwedzki realny i nijaki
• 3 rodzaje
– polski, niemiecki
JĘZYKI KLASYFIKUJĄCE
Mają klasy nominalne rzeczowników
• kwiakiutl widzialne i niewidzialne,
• suahili ok. 8 klas (ludzie, rośliny,
rzeczy, obyczaje i języki, abstrakta
…)
• język fula ok. 30 klas
Suahili:
mtu ‘człowiek’, watu ‘ludzie’,
mti ‘drzewo’, miti ‘drzewa’,
kisuahili ‘język s.’ visuahili ‘języki s.’
…
W jęz. nawaho ‘smutek’ należy do kl.
okrągłych
(w polskim: do męskich)
ZE WZGLĘDU NA KATEGORIĘ PRZYPADKA
Np. JĘZYK FIŃSKI ma 16 przypadków
1.Nominativus
przypadek podmiotu, orzecznika,
wołacza i in.
2.Partitivus
wyraża część obiektu
3.Genetivus
posiadanie, pochodzenie i in.
4.Accusativus
przypadek obiektu ujmowanego jako
całość i in.
5.Essivus
lokalizuje w czasie i w stanie i in.
6.Translativus
wyraża zmianę stanu i właściwości,
zamiar i in.
7.Comitativus
łączność z obiektem
8.Prolativus
wyraża
sposób
9.Abessivus
wyraża
brak
10.Instructivus
sposób lub narzędzie i in.
11.Inessivus
miejsce wewnątrz obiektu, łączność z nim
12.Elativus
kierunek z wnętrza obiektu i in.
13.Illativus
kierunek do środka obiektu i in.
14.Adessivus
bliskość obiektu i in.
15.Ablativus
oddalenie od obiektu lub oddzielenie i in.
16.Allativus
kierunek do obiektu
Liczebnik viisi ‘pięć’ ma 15 form przypadkowych
Singularis
Pluralis
1.Nom.
viisi
viidet
2.Prt.
viittä
viisiä
3.Gen.
viiden
viisien
4.Acc. I.
viiden
viidet
Acc. II.
viisi
viidet
5.Ess.
viitenä
viisinä
6.Trl.
viideksi
viisiksi
7.Com.
-
viisineen
8.Abs.
viidettä
viisittä
9.Itr.
-
viisin
10.Ins.
viidessä
viisissä
11.Elt.
viidestä
viisistä
12.Ill.
viiteen
viisiin
13.Ads.
viidellä
viisillä
14.Abl.
viideltä
viisiltä
15.All.
viidelle
viisille
(Cz.Kudzinowski, Gramatyka języka fińskiego, Poznań 1983, s.
46)
Ze względu na kategorię czasu
Bez czasu
• chiński
2 czasy
• japoński (uprzedni, nieuprzedni)
3 czasy
• polski, angielski
Więcej czasów
•łacina, scs.
Ze względu na kategorię aspektu
Hopi ma 9 aspektów, m.in. aspekt odcinkowy
tworzony: powtórzenie rdzenia i dodanie przyrostka „-
to”.
Zjawisko wyrażane w aspekcie odcinkowym staje się
ciągiem powtarzalnych segmentów zjawiska
rozciągłego.
ZE WZGLĘDU NA DOMINUJĄCE
ZE WZGLĘDU NA DOMINUJĄCE
SPOSOBY ŁĄCZENIA
SPOSOBY ŁĄCZENIA
MORFEM
MORFEM
ÓW
ÓW
ciągła skala
analityczności syntetyczności
A <--|-------------|--------|--------|-------|-> S
izolujące aglutynujące fleksyjne alternacyjne
polisyntetyczne
ANALITYCZNOŚĆ
Funkcje gramatyczne wyrażane
przez morfemy luźne
chiński, angielski, romańskie,
nowoperski, bułgarski
Il-est-venu á Rome.
„On-jest-przyjechać do Rzym”
Je vois la maison de mon pere.
„Ja widzieć ten dom od mój ojciec”
Ich bin gekommen.
SYNTETYCZNOŚĆ
Funkcje gramatyczne wyrażane
przez afiksy, stanowiące
integralną część wyrazów
łacina, sanskryt, bałtyckie,
większość słowiańskich
Venit Romam.
Vidi domum patris mei.
Przyszedłem.
Analityczność i
syntetyczność
• Je vois la maison de mon
pere.
• Vidi domum patris
mei.
• Ich bin gekommen.
• Przyszedłem.
W związku z tym da się wyróżnić na tej
skali
(klasyfikacja Majewicza):
1.
Typ izolujący
(analityczny w najwyższym stopniu)
Nieodmienne luźne („izolowane”) wyrazy:
1.niosące informację leksykalną +
2.posiłkowe
Znaczenie gramatyczne ma szyk
• Chiński (klasyczny), wietnamski, tajski,
mniej typowy angielski
Typ izolujący
Chiński:
shí èr
10+2
dwanaście
èr shí
2+10
dwadzieścia
guó zhōng środek + państwo = środek
państwa
zhōng guó państwo + środek = państwo
środka
(Chiny)
Angielski (ma nieodmienne rzeczowniki):
John loves Mary (Jan kocha Marię)
Mary loves John (Maria kocha Jana)
2. Typ inflektywny
Wykładnikami kategorialnymi
znaczenia gramatycznego są
afiksy wyrazów
a) podtyp aglutynacyjny
b) podtyp fleksyjny
c) podtyp alternacyjny
a) podtyp aglutynacyjny
Afiks ma tylko jedno znaczenie
gramatyczne
Tematy mogą istnieć samodzielnie
suahili ameila:
a- ‘podmiot’
–me- ‘cz. przeszły’
–i- ‘dopełnienie’
–la ‘jeść’
turecki, węgierski, fiński, estoński,
suahili.
podtyp aglutynacyjny
W tureckim
ev ‘dom’
Ev – in – iz – de – y – iz.
(dom + twój + pl. + loc. + być + pl.)
= Jesteśmy w waszym domu.
Np. W JĘZYKU TURECKIM
ev
dom
ev-in-de (dom + twój + loc.)
w twoim domu
ev-in-iz (dom + twój + pl.)
wasz dom
ev-in-iz-de (dom + twój + pl. + loc.)
w waszym domu
Ev-in-iz-de-y-iz. (dom + twój + pl. + loc. + być + pl.)
Jesteśmy w waszym domu.
Ev-in-iz-de-y-im. (dom + twój + pl. + loc. + być + sg.)
Jestem w waszym domu.
Ev-in-iz-de mi-y-im? (
dom + twój + pl. + loc. + pyt. + być + sg.)
Jestem w waszym domu?
ev-ler
(dom + pl.)
domy itd.
Np. W JĘZYKU TURECKIM
ev in
de
ev in
iz
ev in
iz
de
Ev in
iz
de y
iz.
Ev in
iz
de y
im.
do
m
twó
j
pl.
loc. być pl.
sg.
podtyp aglutynacyjny
• HARMONIA WOKALICZNA
– jakościowa zależność samogłosek w afiksach od
rdzenia
samogłoski przednie
kiz – i (‘dziewczyna + jego)
samogłoski tylne
komşu-s-u (sąsiad + jego)
Harmonia wokaliczna wskazuje granice wyrazu
Elementy aglutynacji w
polskim
czyta-ł-_-by-_
czyta-ł-a-by-m
czyta-ł-o-by-ś
czyta-l- i-by-śmy
czyta-ł-y-by-ście
b) podtyp fleksyjny
Afiksy mają więcej niż jedno znaczenie
gramatyczne
ćast – o = nom. + sg. + neutr.
ćeść – e = loc. + sg. + neutr.
ćast – ø = gen. + pl. + neutr.
Afiksy i temat bywają spoiste,
nierozerwalne
s-ą (temat s- nie istnieje samodzielnie)
ćast-o – ćeść-e (obok afiksu znaczenie
gramatyczne ma alternacja)
• zjawisko rzadkie :
polski, rosyjski, łaciński
podtyp fleksyjny
• Łac. scribo plumbo ‘piszę ołówkiem’
scrib – o
plumb - o
1. os.
ablativus
l. pojedyncza
l.
pojedyncza
cz. teraźniejszy
r. nijaki
strona czynna
c) podtyp alternacyjny
Znaczenie leksykalne: 3 spółgłoski rdzenia
Znaczenie gramatyczne: afiksy
i alternacja samogłosek rdzenia
arab.
k-t-b ‘pisać’:
perf. act. katab-a, perf. pass. kutib-a
impf. act. ja-ktub-u, impf. pass. ju-ktib-u
part. act. katib-um
hebrajski, arabski i in. semickie
ARABSKA MORFOLOGIA ALTERNACYJNA
qātala
bił się qātil bij
salam
zdrowie salīm zdrowy
šaraf szlachetność šarif
szlachetny
dars
lekcja durus
lekcje
tilmīd
uczeń talāmīd
uczniowie
tālib
student tullābu
studenci
rasm
rysunek rusum
rysunki
dabīt
oficer dubbāt
oficerowie
talāt
trzy tālit
trzeci
Elementy alternacyjności w
innych językach
• niem. Vater ‘ojciec’ Väter ‘ojcowie’
Mutter ‘matka’ Mütter ‘matki’
• ang. foot ‘stopa’ feet ‘stopy
goose ‘gęś’ geese ‘gęsi’
drink – drank – drunk
3. Typ polisyntetyczny
(najwyższy stopień
syntetyczności)
Zdanie = wyraz składa się z niemal
samych morfemów gramatycznych
Użytkownik języka syntetyzuje
opisywaną sytuację, tworzy
ad hoc z morfemów
gramatycznych możliwie najkrótszą
wypowiedź
ajnuski, irokeskie, eskimoskie
Typ polisyntetyczny - przykład
- W języku chinook
a-n-i-ā’-l-ō-t
a- ‘czas teraźniejszy’
-n- ‘1. os. sg. agensa’
-i- ‘3. os. sg. dopełnienie bliższego’
-a- ‘3. os. sg. dopełnienia dalszego’
-l- ‘sygnalizator ukierunkowania’
-ō- ‘kierunek od’
-t ‘dawać, dać’ (rdzeń)
Znaczenie całości: ‘daję go jej’
Typ polisyntetyczny - przykład
-
eskimoskie anisaxtuxtyfkagatapixnakakjagaka
ani-
‘śnieg’ (rdzeń)
-sax-
‘ruch za czymś’
-tux-
‘wielokrotność’
-tyfka-
‘kauzatywność’
-gata-
‘przechodniość’
-pix-
‘intensywność’
-nakak- ‘intencjonalna perfektywność’
-ja- ‘intencjonalna terminatywność’
-ga-
’czas przeszło-teraźniejszy’
-ka ‘1. os. podmiotu i 3. os. dopełnienia’
‘zdarzyło się, że chciałem go ostatecznie zmusić
do chodzenia i przynoszenia śniegu’
JĘZYKI INKORPORUJĄCE
Włączające podmiot i dopełnienia w orzeczenie,
które kopiuje strukturę całego zdania
bantu, kaukaskie, paleoazjatyckie, wiele
indiańskich
suahili Mwomba ameila nyama ‘żebrak zjadł mięso’
- mwomba ‘żebrak’
- a- ‘podmiot’ -me- ‘cz. przeszły’ -i- ‘dopełn.’ –la
‘jeść’
- nyama ‘mięso’
„żebrak on-już-ono-jeść mięso”
JĘZYKI PREPOZYCYJNE
chinook a-n-i-ā‘-l-ō-t 6 prefiksów + -t
‘dawać’
suahili
m-tu ‘człowiek’, wa-tu ‘ludzie’,
m-ke ‘żona’, wa-ke ‘żony’
m-, wa- to wykładniki klasy nominalnej ludzi
a-me-i-la (‘on je zjadł’; -la ‘jeść’)
wa-tu w-etu wa-le wa-kubwa wa-mekuja.
„plur.-człowiek ten wielki nasz przyjść”
JĘZYKI POSTPOZYCYJNE
eskimoski
ani-sax-tux-tyfka-gata-pix-nakak-ja-
gaka
-ani ‘śnieg’ + 9 sufiksów
polski pis-a-l-i-by-śmy
łacina pan-em nostr-um quotidian-
um
Ze względu na klasyfikację
Ze względu na klasyfikację
części mowy
części mowy
Np. w japońskim są wyrazy koniugowalne,
do których należą te, które my dzielimy na
czasowniki i przymiotniki –
„przymiotniki” odmieniają się przez
czasy.
W językach polisyntetycznych może
nie być części mowy lub przynależność
do nich może być zmienna, zależna
od kontekstu.
Typologia składniowa
Typologia składniowa
języków
języków
Ze względu na preferowany szyk
Ze względu na preferowany szyk
podmiotu (S) orzeczenia (V) dopełnienia
(O)
W językach pozycyjnych reguła przestrzegana ściśle.
SVO – polski, angielski, chiński, francuski,
niemiecki
Cezar zbudował most
SOV – łacina, japoński, koreański, tybetański,
awarski
Caesar pontem fecit, aw. Giumari-ca g’weti
k’otiana
VSO semickie, celtyckie, polinezyjskie
VOS fidżyjskie, malgaski, OVS i OSV rzadko w
małych językach
• Inny szyk w zdaniu głównym (nadrzędnym),
inny w zdaniu podrzędnym, m. in. niemiecki.
Ze względu na preferowany szyk
Ze względu na preferowany szyk
członu określającego
członu określającego
i określanego
i określanego
frazy nominalnej
frazy nominalnej
* określający + określany
* określany +
określający
great man, jap. idai-na hito suahili mtu mkubwa
* Zależnie od typu przydawki
pol. wielki człowiek, człowiek z miasta
Ze względu na sposób łączenia zdań
Ze względu na sposób łączenia zdań
Spójnikowe – europejskie
Bezspójnikowe – izolujące,
afrykańskie, indiańskie,
australijskie.
Z afiksacją - japoński
Ze względu na typ zdań podrzędnych
Ze względu na typ zdań podrzędnych
- Z zaimkami względnymi
- Konstrukcja teleskopowa,
np. w chińskim
dopełnienie zdania poprzedniego
jest podmiotem następnego
Ze względu na strukturalne
Ze względu na strukturalne
zróżnicowanie argumentów
zróżnicowanie argumentów
predykatów
predykatów
(odróżnianie lub nieodróżnianie
(odróżnianie lub nieodróżnianie
argumentów czasowników
argumentów czasowników
przechodnich i nieprzechodnich)
przechodnich i nieprzechodnich)
I. Języki
nominatywne
– Agens zdania z czasownikiem przechodnim
w stronie czynnej wyrażany
tak samo jak
podmiot zdania z czasownikiem
nieprzechodnim.
- Inaczej jest wyrażany pacjens.
indoeuropejskie, semito-chamickie, uralskie, ałtajskie,
chińsko-tybetańskie
np. w polskim
1. Ojciec zabił jelenia. 2. Ojciec przyszedł.
agens pacjens podmiot
nom. acc.
nom.
II. Języki ergatywne
–
pacjens zdania z czasownikiem przechodnim
w str. czynnej
wyrażany tak samo jak
podmiot zdania z czasownikiem
nieprzechodnim
- dla wyrażenia agensa (podmiotu zdania
przechodniego) przypadek o nazwie
ergativus
Większość kaukaskich, np. czeczeński, awarski,
paleoazjatyckie, baskijski, sumeryjski
Języki ergatywne –
przykład
w awarskim:
1.
Giumari-ca g’weti gIosztio-ca
k’otiana
↑ ↑ ↑
↑
agens erg. pacjens nom. narzędzie erg. str. czynna!
(jakby „Omarem drzewo
toporem
zrąbano” )
2. Giumari
vacziana. („Omar przyszedł”)
↑
podmiot nom.
TYPOLOGIA
TYPOLOGIA
SEMANTYCZNA
SEMANTYCZNA
JĘZYKÓW
JĘZYKÓW
RZECZOWNIKI
- języki recesywne o dużej liczbie
rzeczowników KONKRETNYCH,
o mało rozbudowanej hierarchii pojęć
- języki ekspansywne o dużej liczbie
rzeczowników ABSTRAKCYJNYCH
odbijające piętrową hierarchię pojęć
Język recesywny?
W języku Indian Bakairi (Ameryka Pd.)
• są nazwy na rozmaite gatunki papug,
ale nie ma wyrazu oznaczającego
ogólnie papugę
• są nazwy na liczne odmiany palm,
ale brak słowa na pojęcie „palma"
Jednak:
• jeden wyraz oznacza grzmot i błyskawicę
• jeden wyraz oznacza deszcz, burzę i
chmurę
LICZEBNIKI
a. działania matem. na liczebnikach prostych,
ze względu na ilość liczebników prostych
tworzących pierwszy odcinek szeregu:
- dwójkowe (khoisan, różne australijskie,
papuaskie)
- piątkowe (liczne),
- dwudziestkowe i in. (recesywne)
- dziesiątkowe (ekspansywne)
b. bez działań matem.,
1 szereg liczony na częściach ciała od 15 do 37
(różne australijskie i papuaskie - recesywne)
ZAIMKI WSKAZUJĄCE
wskazujące w obrębie konsytuacji:
- system 3 elementów:
hic sъ (przy nadawcy)
iste tъ (przy odbiorcy)
ille ovъ (oddalone od nich)
- system 2 elementów:
ten – tamten (ekspansywny)
ZAIMKI WSKAZUJĄCE
wskazujące w obrębie konsytuacji i kontekstu
- języki z zaimkami wskazującymi tylko w
obrębie konsytuacji
- języki z zaimkami wskazującymi w obrębie
tekstu: anaforycznymi
i pytajnymi (ekspansywne)
- języki z zaimkami względnymi,
wskazującymi zarówno
wstecz tekstu
i naprzód tekstu
(ekspansywne, bo pisane?)
ZAIMKI 1. osoby l. mn.
- 2 elementy: inclusivus i exclusivus
odżibwa
kinuwi ‘ja i ty (wy)’
ninuwi ‘ja i ten (ci), ale nie
ty’
- 1 element
my, nos ‘ja i ty i ten (ci)’
(ekspansywny)