Formułowanie diagnozy w paradygmacie 

systemowym

 

 

1.Terapia komunikacyjna



Każde zachowanie jest komunikatem (np. 

milczenie, wycofanie). Nie można nie 

komunikować się, tak jak nie można się 

nie zachowywać. 



Symptomy choroby są komunikatem. 

Komunikat ten jest przekazywany 

niewerbalnie, jest nieintencjonalną, 

niekontrolowaną świadomie informacją 

dla innych osób.

 

 

Poziomy komunikatu



W każdej komunikacji jest definiowana relacja 

uczestników



2 poziomy komunikatu:

a) CO? treściowy (informacja wyrażana werbalnie i wprost)
b) JAK? relacyjny (metawiadomość, komunikat o 

komunikacie), forma instrukcji - zawiera sygnały o tym, 

jak treść powinna być odczytana, 1) stosunek do 

komunikatu, 2) do siebie i 3) partnera interakcji, zwykle 

niewerbalny, np. "ja tylko żartuję"

METAKOMUNIKAT- część przekazu opisująca relację między 

osobami , definiuje tę relację, w tym też zawarta jest 

definicja siebie osoby mówiącej (poza treścią, informacją 

zawartą w przekazie), informacja o informacji

 

 

Sprzeczne komunikaty

1. 2 informacje sprzeczne na tym samym poziomie
a) werbalnym: chodź do mnie/zejdź mi z oczu
b) niewerbalnym: odpycha/przytula
2. sprzeczność treść/metakomunikat
Jest mi zimno (treść)/zdejmuje płaszcz
3. sprzeczność w metakomunikatach 
przytul się (treść), chcę cie pocałować 

(Metakomunikat werbalny) / fizyczne odsunięcie 

(Metakomunikat niewerbalny)

 

 

Podwójne wiązanie - double 

bind



Paradoksalne nakazy, które uniemozliwiają podjęcie 

decyzji o własnym zachowaniu, a stwarzają pozorną 

możliwość wyboru. Jednak jakkolwiek pacjent nie 

postąpi, spotka się z negatywną reakcją. 



Warunki (wg Batesona i in.)

- dwie lub więcej osób, z których jedna "przeznaczona na 

ofiarę"

- powtarzająca się sekwencja wydarzeń/komunikatów
- I-szy komunikat to nakaz: nie rób czegoś, bo cię ukarzę, 

jeśli nie zrobisz czegoś to cię ukarzę,

-II-gi komunikat sprzeczny z pierwszym: nie traktuj tego 

jako kary, nie wolno ci kwestinować mojej miłości

-brak możliwości ucieczki (wyjścia z pola)
-gdy osoba już się nauczyła postrzegać świat przez 

wzorzec DB, to nie muszą wystąpić wszystkie 

elelmenty

 

 

Relacyjny aspekt komunikatu

Rodzaje odpowiedzi na metakomunikat:
a) potwierdzenie (w komunikacji 

konstruktywnej, brak zakłóceń w relacji, 

sprzyja rozwojowi nadawcy potwierdzenie jego 

wyrazonego ja)

b) odrzucenie i  dyskwalifikacja, brak 

potwierdzenia cudzej autoprezentacji

Dziecko podaje mamie kwiatek, ona "umyj ręce"
W zaburzeniu relacyjny aspekt dominuje nad 

treściowym, jest zgoda na poziomie 

treściowym, ale nie relacyjnym. 

 

 

Kontekst i metakontekst



Kontekst - ramy obrazu- definiuje znaczenie każdego 

komunikatu, wyznacza reguły komunikowania się (np. 

Porównanie zachowania tych samych osób w różnych 

sytuacjach)



Metakontekst- kontekst kontekstu (sprawdzanie rozumienia 

kontekstu)



Pytania o kontekst: Kto skierował pacjenta? Czego ten 

ktoś oczekiwał? Co zdecydował o przyjściu teraz? Jak 

dotychczas poszukiwałeś pomocy? Z jakim skutkiem? Z kim 

rozmawiałeś na temat problemu?Jak ten problem 

spostrzegają inne osoby?Kto zdefiniował że ta sprawa jest 

problemem? Gdyby się udało rozwiązać problem, to kto by 

się ucieszył, a kto zmartwił? Kto z rodziny najchętniej 

przyszedł? Kto w ogóle nie chciał?

 

 

Modele interakcji (Bateson)

Zachowania w interakcjach są



a) symetryczne- związek oparty na równości, 

minimalizacja różnic, wzajemne naśladowanie, w tym 

samym czasie te same reakcje np. pary rywalizujące ze 

sobą, silnie skonfliktowane, współzawodnictwo, walka, 

każdy chce być o włos lepszy od drugiego (gra w tenisa)



b) komplementarne – maksymalizacja różnic, 

uzupełniając się tworzą całość, zachowanie osoby A 

wywołuje odwrotne zachowanie u osoby B, 

podporządkowanie i dominacja np. matka-dziecko, 

lekarz-pacjent, nauczyciel-uczeń, sadysta-masochista, 

patolgia gdy rodzina nie wyobraża sobie innej interakcji. 

Terapeuta musi widzieć słabe strony osoby silniejszej i 

silne słabszej



Patologia wtedy, gdy sztywność zachowań i ich eskalacja

 

 

Funkcja objawów



Objawy psychiczne/fizyczne pełnią funkjcę 

komunikatu, są ważnym komunikatem do 

rozszyfrowania. Aspekt relacyjny wiadomości 

dominuje nad treściowym (nie co komunikują, 

ale jak to robią).



Służą utrzymaniu status quo, 

homeostatycznej równowagi, hamują rozwój 

rodziny



Zmiany zagrażające stabilności rodziny 

nazywane są "chorobą"



Co pozytywnego z objawu wynika dla każdego 

z członków rodziny?

 

 

cyrkularność



Pętle cyrkularne zamiast przyczyny i skutku



Skłonność do dostrzegania tylko pewnych 

zdarzeń w ich nieprzerwanej sekwencji



Niedostrzeganie sprzężenia dodatniego i 

ujemnego, tego że każde zdarzenie jest 

bodźcem dla następnego i wzmocnieniem 

dla poprzedniego 



np. Małżonkowie nie widzą wzajemnego 

wpływu na siebie (myślą, że tylko reagują a 

nie wywołują, prowokują)



Samospełniające się proroctwo

 

 

2. Terapia strukturalna 

(Minuchin)



Rodzina ma 2 cele: zaspakajanie indywidualnych potrzeb 

członków rodziny i realizowaniw ważnych zadań społecznych



2 właściwości rodziny: 

-utrzymywanie stałej struktury (wytworzenie rodzinnej 

tożsamości)

-zmienianie jej odpowiednio do wymagań wewnętrznych (np. 

zw z cyklem życia rodziny) i zewnętrznych (np. utrata pracy)



Organizacja i struktura rodziny określa zachowania i procesy 

intrapsychiczne członków systemu



Równowaga: ja własne - ja rodzinne określa jak przebiegają 

procesy separacji i indywiduacji



Budowanie tożsamości – poczucie odrębności i 

przynależności (do różnych grup rodzinnych i podsystemów)

 

 

Struktura rodziny - wzorce transakcji 

komunikacyjnych



Wzorce transakcyjne, układ reguł rodzinnych, trwałe schematy 

jak, kiedy i do kogo należy się odnosić, regulują zachowania 

członków rodziny (całe sekwencje interakcji: kto do kogo będzie 

się zwracał, kto zacznie lub skończy interakcję)



Są podtrzymywane przez 2 systemy: 



1. zasady rządzące organizacją rodziny: hierarchia ze względu 

na autorytet, uzupełnianie się (np. ojciec wyżej w hierarchii niż 

dziecko)



2.przepisy dotyczące postępowania w rodzinie 

chcarakterystyczne tylko dla danej rodziny, wzajemne 

oczekiwania (często przekazywana z pokolenia na pokolenie bez 

zastanowienia czy ten przpis jest sensowny)



Ich zmiana jest wywoływana przez zdarzenia zakłócające 

homeostazę wewnątrzrodzinną, w zdrowej rodzinie przebiega 

szybciej i bez desktrukcyjnych konsekwencji, zaburzona 

uporczywie podtrzymuje stare, wypróbowane wzorce transakcji 

komunikacyjnych

 

 

Podsystemy



Tworzone ze względu na generację, płeć, 

zadania, zainteresowania, obowiązki



Każdy członek rodziny może być w 

różnych podsystemach  i pełnić różne role



Każdy podsystem ma inne zadania do 

zrealizowania, by mógł rozwinąć swoje 

działania, osoby z innego podsystemu 

mają nie ingerować

 

 

Zaburzone granice



Pomiędzy subsystemami – reguły określające kto, jak 

do jakigo podsystemu należy, umożliwiają członkom 

podsystemu spełnianie funkcji bez zakłóceń, mają być 

jasne, wyraziste, ale też przepuszczalne



- sztywne- utrudniają komunikację, rodzina słabo 

zintegrowana, brak poczucia przynależności, wsparcia, 

lojalności, utrudnione porozumiewanie się, wzajemne 

rozumienie i troska, brak przepływu informacji - 

rodziny niezaangażowane, niezwiązane,  



- zatarte – mały stopień zróżnicowania i mały dystans 

pomiędzy członkami systemu, silne poczucie 

przynależności, urtudnianie samodzielności, 

odręnbości, autonomii, zamieszanie dotyczące funkcji, 

ról, pozycji – odpowiedzialności - rodziny splątane 

 

 

Rozumienie symptomu



Symptom- przejaw dysfunkcjonalności systemu, skutek 

zaburzeń w strukturze rodziny. Indywidualna patologia - 

znak, że rodzina nie potrafi radzić sobie ze zmianami i 

wymaganiami, jest sztywna



Obdarzanie 1 z członków systemu etykietą "pacjent" – 

metoda utrzymywania sztywnej, nieadekwatnej struktury 

rodziny (niezmienne wzorce transakcji komunikacyjnych i 

brak/sztywność granic: 

- zbyt sztywne granice podsystemów lub ich brak, rozmycie
-zaburzenie w pełnieniu ról w rodzinie, niejasność ról. 
Najczęściej: triangulacja, zatarcie granic 

międzypokoleniowych, tendencje dośrodkowe powodujące 

nadmierną spójność w rodzinie, tendencja do delegowania 

dzieci do realizacji zadań niezrealizowanych przez 

rodziców, podejmowanie ról przez osoby 

niepredysponowane do nich – dziecko do roli rodzca

 

 

3. Strategie rodzinne

Cechy rodzin dysfunkcjonalnych



Triady i hierarchia w rodzinie

Zaburzenia w hierarchii rodzinnej



Podwójna niespójna hierarchia  - (objawy 1 partnera 

równoważą władzę drugiego) 



Walka rodziców o przejęcie władzy  i odpowiedzialności- 

(decyzje podejmowanie przez jednego z małżonków 

drugi podważa)  (kto bardziej chory)



Rodzice przekazują odpowiedzialność (Oddanie władzy 

dzieciom  lub innym osobom  np. dziadkom) 



Istnienie koalicji międzypokoleniowej

 

 

Trójkąty (triady)



Zmiejszenie napięcia między dwoma osobami przez 

wprowadznie trzeciej



Perwersyjny trójkąt (Haley) cechy:



Jedna z osób z trójkąta jest z innej generacji niż dwie 

pozostałe



Koalicje w trójkącie tworzą dwie osoby różnych 

generacji przeciwko trzeciej



Istnienie tej koalicji jest negowane



W patologicznej rodzinie zwykle więcej niż jeden trójkąt, 

adaptacyjny - bo odpowiedź na złe relacje w diadzie 

małżeńskiej

 

 

Znaczenie objawu



- sposób porozumiewania się członków rodziny, 

rozwiązanie problemu w sytuacji nie do zniesienia, 

objaw jest tylko fragmentem sekwencji zachowań, 

każdy członek rodziny ma swój udział w danej 

sekwencji (cyrkularność), podtrzymują homeostazę 

rodzinną



Zachowanie patologiczne jest częścią łańcucha 

interakcji, członkowie systemu uczestniczą w grze by 

zaspokoić swoje potrzeby i realizować cele, każdy 

musi rozwinąć strategię, by wygrać lub by przegrana 

była jak najmniejsza, czasem objawy są rozwinięciem 

strategii, która ma doprowadzić do wygrania (żona - 

psychosomatyka, mąż - depresja)

 

 

4.RODZINNA LOJALNOŚĆ – 

KONTEKSTUALNA TERAPIA RODZIN 

Boszormenyi-Nagy

"Walka niezliczonych poprzednich pokoleń przetrwała w 

strukturze rodziny nuklearnej"



Zdarzenia z przeszłości rzutują na to,  co się dzieje w 

rodzinie poprzez "niewidzialne lojalności"



Jednostka funkcjonuje w sieci mniej lub bardziej 

widocznych więzów lojalnościowych sięgających z 

pokolenia na pokolenie czyli realizuje oczekiwania danej 

grupy



Niepowodzenie w wypełnianiu norm lojalnościowych 

powoduje poczucie winy. Poczucie winy podtrzymuje 

więc homeostazę rodzinną



Lojalność dzieci wobec rodziców – podstawowa siła w 

dynamice rodziny, rodzinna lojalność wzmacniana przez 

wdzięczność i poczucie winy

 

 

RODZINNA LOJALNOŚĆ II

"Podzielona lojalność" – takie oczekiwania rodziców wc dziecka, 

że może ono pozostać lojalne tylko względem jednego z nich 

kosztem lojalności wobec drugiego. Objawy dziecka często 

są sposobem zbliżenia do siebie rodziców.



"dziedzictwo (wzorców zachowań)" – system oczekiwań 

przenoszonych z pokolenia na pokolenie – spłacanie długu 

dziedzictwa (np. powtórzenie nierealistycznych wymagań 

rodziców wobec własnych dzieci), często niemożność 

ucieczki od losu czy przeznaczenia.



np. dylemat dorosłego dziecka źle traktowanego przez ojca:

Jak traktować dobrze swoje dziecko i jednocześnie  być 

lojalnym wobec własnego ojca

 

 

RODZINNA LOJALNOŚĆ III

międzypokoleniowe rozlicznie lojalności



Etyka relacyjna- poszukiwanie sprawiedliwości w 

relacji



Rodzina funkcjonuje w oparciu o "książkę 

rachunkową" (rejestr) przekazywaną z pokolenia 

na pokolenie. Zapisane są zasługi i długi 

poszczególnych członków rodziny, to co zostało 

włożone i wyjęte z systemu



Ktoś udzielający kredytu i dłużnik (wyrównuje dług 

porzez spełnianie oczekiwań i przekazanie ich 

swoim dzieciom)



Łańcuch opóźnionych spłat – dług musi być 

spłacony nawet kilka pokoleń później, niekoniecznie 

przez dłużnika (wtedy czesto pojawia się objaw).



Objaw np. ofiara dla rodziny, 

 

 

5. Systemy rodzinne Bowena – 

emocje w systemie rodzinnym



Zróżnicowanie ja: wymiar:

- Fuzja, uzależnienie od innych, kierują się 

odruchami emocjonalnymi

- "trwałe ja" (zróżnicowane ja) "pseudo ja" - "brak-

ja"



Niezróżnicowane ego rodzinne - emocjonalna 

jedność o różnym stopniu intensywności 

(największe  nasilenie - bycie jednością w taki 

sposób, że członkowie rodzny znają swoje myśli, 

uczucia, fantazje, sny- np. relacja symbiotyczna, 

psychoza we dwoje)

 

 

Równowaga sił



Zasada równowagi sił życiowych – w stronę 

odrębności i w stronę fuzji



 W systemie rodzinnym (np. zbyt duże 

poczucie wspólnoty wywołuje tendencję w 

kierunku autonomii)



w jednostce (procesy racjonalne i 

emocjonalne, ważne jest ich różnicowanie, w 

silnym lęku ich fuzja, niski poziom 

dyferencjacji podstawowej)



Fuzja procesów intelektualnych i racjonalnych 

w jednostce sprzyja fuzji w związku

 

 

System emocjonalny rodziny 

nuklearnej

Mechanizmy podtrzymujące stabilność:



Konflikt małżeński – rozwiązje dylemat 

bliskość -strach



Dystans emocjonalny – kompromis przy 

zbyt dużej bliskości, czasem bliskość 

zaspakajana poza rodziną



Dysfunkcja fizyczna albo psychiczna – 

alternatywa dla konflitu – trwanie choraby 

zamiejsza lęk



Triangulacja jednego lub więcej dzieci

 

 

    

Proces projekcji rodzinnej - przeniesienie 

niezróżnicowanego ja rodziców na dzieci, gdy rodzice są 

nadmiernie uwikłani w dziecko, im mniej zróżnicowania tym 

większa tendencja do projekcji (dziecko zachowuje się tak, 

by potwierdzić pierwotną "diagnozę' matki)

Emocjonalne odcięcie się – sposób radzenia sobie z fuzją, 

pomaga szukać swobody, zwłaszacza dzieciom w trójkącie, 

mechanizm, który jednocześnie wskazuje problem, 

rozwiązuje go i tworzy. Im większa fuzja, tym większe 

prawdopodobieństow emocjonalnego odcięcia się, tym 

większa podatność na następną fuzję.

Proces transmisji wielopokoleniowej – przepływ procesów 

emocjonalnych z pokolenia na pokolenie, zwłaszcza niskiej 

dyferencjacji, która sprzyja projekcji lęku na dziecko.  

"schizofrenia jest produktem co najmniej trzech pokoleń" 

(Bowen). 

Pozycja rodzeństwa – determinuje funkcjonowanie dziecka 

w rodzinie pchodzenia oraz założonej przez siebie

 

 

Rozumienie objawu



Objaw -przejaw ostrego/przewlekłego 

zaburzenia sił emocjonalnych w relacjach 

rodzinnych osoby, czasem nasilone 

mechanizmy adaptacyjne w czasie stresu 

nazywane są objawem np. alkoholizm)