Zasady usprawniania chorych w 

dysfunkcjach narządu ruchu

 

 

Lecznicze usprawnianie

 to 

postępowanie 

w odniesieniu do osób chorych 

lub niepełnosprawnych, zmierzające 

do jak najszybszego przywrócenia im 

możliwie największej sprawności 

fizycznej, psychicznej 

i zawodowej.

 

 

Podstawowe środki rehabilitacji 

medycznej

• Ćwiczenia ruchowe

- gimnastyka lecznicza
- terapia zajęciowa

• Psychoterapia

 

 

Pomocnicze środki lecznicze

• Fizykoterapia
• Zaopatrzenie ortopedyczne

– aparaty
– protezy
– sprzęt pomocniczy do samoobsługi

• Środki farmakologiczne
• Korekcyjne zabiegi operacyjne

 

 

Ćwiczenia

 

fizyczne (kinezyterapia) 

to najbardziej fizjologiczna droga 

postępowania 

w usprawnianiu leczniczym

 

 

Każda forma ruchu wywiera wpływ 

nie tylko 

na ćwiczony odcinek narządu ruchu, 

ale na całość ustroju: układ 

oddechowy, układ krążenia, 

układ nerwowy, trawienny, moczowo-

płciowy, przemianę materii i stan 

psychiczny.

 

 

Kinezyterapia to zespół odpowiednio 

dobranych ćwiczeń fizycznych 

(gimnastyki leczniczej), których 

celem jest:

• zwiększenie zakresu ruchu w stawach,
• wzrost siły mięśniowej,
• podniesienie sprawności ogólnej osób 

dotkniętych chorobą lub 
niepełnosprawnością

 

 

Ćwiczenia stosowane w usprawnianiu 

leczniczym:

• ćwiczenia ogólnie usprawniające-działają na 

cały organizm, poprawiają ogólną wydolność 
fizyczną oraz czynność układów: krążenia, 
oddechowego 
i nerwowego

• ćwiczenia miejscowe-obejmują pewne 

kończyny lub grupy mięśniowe, zwiększają 
zakres ruchów 
w stawach

• ćwiczenia metodami specjalnych wzorców, 

np. Vojta, PNF; głównie w uszkodzeniach OUN

• ćwiczenia specjalne, np. oddechowe, 

rozluźniające, koordynacyjne

• gry sportowe, zabawy ruchowe, choreoterapia

 

 

Metodyka wykonywania ćwiczeń

 

 

Ćwiczenia bierne (pomoc drugiej 

osoby 

lub sprzętu do ćwiczeń, bez udziału 

pacjenta)

• utrzymanie lub poprawa zakresu ruchu w 

stawach

• zabezpieczenie przed przykurczami, 

zniekształceniami

• zachowanie pamięci ruchowej
• wyzwalanie bodźców proprioceptywnych
• ochrona przed odleżynami

 

 

Ćwiczenia bierne

• mięśnie rozluźnione,
• ruch w tzw. pozycjach izolowanych (w pozycji 

leżącej lub siedzącej z ustabilizowaniem 
bliższego odcinka stawu),

• ruchy delikatne i płynne, powtarzane,
• nie mogą sprawiać bólu

 

 

Wskazania

• porażenia,
• znaczne niedowłady,
• brak kontaktu z pacjentem.

 

 

Ćwiczenia redresyjne-odmiana 

ćwiczeń biernych

• stosowane w przypadku przykurczów i 

ograniczenia ruchów w stawie,

• wykonywane coraz rzadziej,
• wymagają przygotowania, np. okład 

parafinowy, ciepła kąpiel i masaż,

• wykonuje się je z użyciem odpowiednio 

dawkowanej siły,

•  w pozycjach izolowanych,
• przeciwskazanie-osteoporoza

 

 

Ćwiczenia czynne (wykonywane przy 

aktywnym współudziale pacjenta):

• izometryczne,
• prowadzone,
• w odciążeniu,
• czynne wolne,
• oporowe.

 

 

Ćwiczenia izometryczne

• napinanie mięśni bez ruchu w stawie,
• jeden z pierwszych etapów reedukacji mięśni,
• osłabienie siły mięśniowej do 1-2 w skali Lovetta,
• u pacjentów podczas dłuższego stosowania 

opatrunków unieruchamiających,

• po zabiegach operacyjnych, gdy ruch w stawie 

jest jeszcze przeciwskazany,

• przeciwdziałają występowaniu zaników 

mięśniowych 
z nieczynności (m. czworogłowy uda, 
naramienny, pośladkowy).

 

 

Ćwiczenia prowadzone

• kinezyterapeuta podtrzymuje kończynę i 

prowadzi ruch zapoczątkowany przez pacjenta 

i wykonywany z jego udziałem,

• gdy mięśnie są zbyt słabe, aby pokonać masę 

kończyny (Lovett 2),

• pacjenta poucza się jaki ruch i z użyciem 

których grup mięśniowych ma być wykonany,

• chory wykonuje je pod kontrolą wzroku przy 

słownym bodźcu instruktora,

• w przypadkach porażeń wiotkich reedukacja to 

odtworzenie pamięci danego ruchu,

• dobre wyniki daje wówczas równoczesne 

ćwiczenie kończyny zdrowej i porażonej. 

 

 

Ćwiczenia w odciążeniu

• wykonuje pacjent w warunkach wyłączenia masy 

odcinka ciała, który wykonuje ruch,

• zawieszenie kończyny lub całego ciała z użyciem 

systemu bloczków,

• ćwiczenia na śliskich powierzchniach lub na 

wrotkach,

• odpowiednie style pływania,
• zmniejszenie masy ciała przy słabej sile mięśniowej 

stwarza lepsze warunki dla wykonania ruchu,

• możliwość wykonywania ruchu zachęca ciężko 

poszkodowanych pacjentów do dalszych ćwiczeń i 

budzi wiarę we własne siły.

 

 

Ćwiczenia czynne wolne

• bez użycia sprzętu pomocniczego, 
• gdy mięśnie są zdolne do pokonywania ciężaru danego 

odcinka ciała (Lovett 3),

• ruchy jednopłaszczyznowe w płaszczyźnie prostopadłej 

do podłoża,

• utrzymanie lub zwiększenie siły mięśniowej i zakresu 

ruchów w stawach,

• poprawa koordynacji i precyzji oraz ogólnej sprawności 

ruchowej,

• stanowią fazę przejściową między ćwiczeniami 

w odciążeniu i ćwiczeniami z oporem,

• tempo, liczba powtórzeń dostosowane do aktualnych 

możliwości chorego,

• stopniowanie ćwiczeń od łatwiejszych i prostych do 

trudniejszych i złożonych

• korzystne połączenie z muzykoterapią lub rytmiką.

 

 

Ćwiczenia oporowe

• oprócz masy danego odcinka ciała włączono dodatkowy opór 

(ręce terapeuty, woreczki z piaskiem, ciężarki),

• urządzenia typu „Atlas”,
• trening siłowy-zwiększenie siły i wytrzymałości mięśni,
• wzmocnienie siły mięśniowej-krótkotrwałe, dłuższe obciążenia,
• poprawa wytrzymałości-mniejsze obciążenie przez dłuższy 

czas,

• odpowiednie dawkowanie i stopniowanie oporu, czas treningu, 

tempo oraz liczba powtórzeń ćwiczeń,

• nigdy nie spowodować przemęczenia mięśni,
• właściwe wykonywanie ruchu przez odpowiednie grupy 

mięśniowe,

• unikanie substytucji-wykonywanie ruchu przez inne zastępcze 

mięśnie (gdy istnieje szansa powrotu funkcji mięśni), 

• porażenia trwałe-dążenie do substytucji (spełnia rolę celowej 

kompensacji).

 

 

Rodzaje ćwiczeń w zależności od siły 

mięśniowej

• 0      ćwiczenia bierne lub czynno-bierne,
• 1      ćwiczenia czynne prowadzone i 

izometryczne,

• 2      ćwiczenia w odciążeniu i izometryczne,
• 3      ćwiczenia czynne wolne,
• 4-5   ćwiczenia oporowe.

 

 

Ćwiczenia ogólnie usprawniające-

kondycyjne

• służą poprawieniu ogólnej sprawności pacjenta 

(długotrwała choroba, unieruchomienie),

• korzystanie z kul lub innego zaopatrzenia ortopedycznego 

wymaga większego wysiłku niż poruszanie się osób 

zdrowych,

• prowadzone w sali gimnastycznej lub na powietrzu,
• program:

– rozgrzewka,
– ćwiczenia oddechowe i izometryczne-napinanie mięśni,
– część główna-różnorodne ćwiczenia ruchowe,
– zakończenie ćwiczeń (ćwiczenia relaksacyjne 

i oddechowe),

– odrębny program ćwiczeń dotyczy chorych leczonych operacyjnie:

• pewne ćwiczenia są przeciwwskazane, a nawet szkodliwe
• pionizacja

 

 

Ćwiczenia ogólnie usprawniające-

adaptacyjne

• ich zadaniem jest przystosowanie pacjenta do życia z 

niepełnosprawnością,

• dotyczy to głównie osób z nieodwracalnymi uszkodzeniami 

narządu ruchu, które pomimo swojej dysfunkcji muszą zdobyć 
optymalną sprawność,

• osłabienie na stałe funkcji jakiejś części narządu ruchu może 

być zastąpione częściowo na drodze kompensacji przez część 
symetryczną (ręka-ręka) lub zupełnie inny narząd (ręka-noga)

,

• kompensacja przez użycie protezy lub przyrządu 

pomocniczego,

• przygotowanie do kompensacji, np. przy uszkodzeniu kończyn 

dolnych wzmacniamy mięsnie tułowia i kończyn górnych,

• nauka chodu przy użyciu sprzetu pomocniczego to także 

ćwiczenie adaptacyjne

 

 

Sprzęt pomocniczy do chodzenia

• balkonik do nauki chodzenia 

– często w pierwszym etapie nauki chodu

• kule i laski  

– stosowane przejściowo lub na stałe,
– dobrze dobrane, 
– prawidłowa nauka chodu o kulach,
– kule pachowe stosowane coraz rzadziej,
– zaburzenia równowagi-trójnóg

 

 

Inne formy ćwiczeń ogólnie 

usprawniających

• zabawy

– gesty i ruchy połączone ze śpiewem, biegiem, skokami,
– poprawa samopoczucia i radość, 
– uczą życia w zespole,

• gry ruchowe 

– czynnik emocjonalny i ambicjonalny
– tenis stołowy, siatkówka, koszykówka, szermierka,

• sport 

– późniejszy okres rehabilitacji, 
– prawie wszystkie dyscypliny sportu, 
– najczęściej: pływanie, jazda konna, żeglarstwo, 

łucznictwo, kajakarstwo, kolarstwo, narciarstwo,

– integracja społeczna, np. kluby sportowe, olimpiady, 
– poprawa samodzielności i wydolności w życiu 

codziennym

 

 

Muzykoterapia

• muzyka jako czynnik wspomagający ruch,

– działanie aktywizujące lub uspakajające,
– pobudza do wysiłku,
– odwraca uwagę od zmęczenia i bólu,
– poprawia koordynację ruchu i koncentrację 

uwagi,

• słuchanie muzyki oraz granie na 

instrumentach,

• przykłady:

– rytmiczne dźwięki podczas nauki chodu, 
– dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, 
– ćwiczenia zespołowe-gimnastyka poranna

 

 

Choreoterapia

• leczenie tańcem lub jego elementami,

– przyjemna rozrywka,

• kształtowanie

– zmysłu równowagi, 
– koordynacji ruchów, 
– siły mięśniowej tułowia i kończyn dolnych, 
– płynności ruchu,
– opanowania ciała,

• możliwość kontaktów społecznych,
• zaspokojenie potrzeb estetycznych 

 

 

Planowanie zabiegów 

usprawniających

• wnikliwa analiza: 

– charakteru schorzenia, 
– ogólnej wydolności pacjenta, 
– jego możliwości funkcjonalnych, 
– nastawienia psychicznego,

• uwzględnienie przeciwwskazań do zabiegów: 

– schorzenia narządów wewnętrznych (układ krążenia 

i oddechowy),

– schorzenia nowotworowe itp.,

• odbywa się etapami,

– cel najbliższy

• zlecenia zabiegów i ćwiczeń powinny być ściśle 

sprecyzowane

 

 

Rejestracja postępów w leczniczym 

usprawnianiu (dokumentacja)

• prowadzona dla prawidłowej oceny wyników 

leczenia usprawniającego,

• badanie kliniczne i obserwacja pacjenta,
• opis stanu wyjściowego pacjenta

– zakres ruchów w poszczególnych stawach, 
– ocena siły mięśniowej, 
– ogólna sprawność funkcjonalna (specjalne skale)

• po ustalonym okresie sprawdza się postępy 

rehabilitacji, 

– modyfikacja procesu leczenia,

• używanie metod obiektywnych

– dynamometrów, kątomierzy, rejestracji fotograficznej

 

 

Fizykoterapia

 

 

Stosowanie w celach leczniczych różnych 

zabiegów fizycznych, wywierających określony 

wpływ na organizm

• energia elektryczna
• energia termiczna
• woda
• masaż

• bodźce fizyczne oprócz działania 

miejscowego wpływają na cały ustrój na 
drodze odruchowej

 

 

Fizykoterapia w rehabilitacji spełnia 

rolę czynnika pomocniczego

Jest stosowana przed, w czasie, albo po 

ruchowych ćwiczeniach leczniczych, 

rzadko jako podstawowy zabieg leczenia 

zachowawczego

 

 

Najczęściej stosowane zabiegi 

fizykoterapeutyczne w dysfunkcjach 

narządu ruchu:

• elektroterapia
• magnetoterapia
• termoterapia
• światłolecznictwo
• ultradźwięki

 

 

Elektroterapia

• wykorzystuje prądy stałe i impulsowe o 

małej i średniej częstotliwości,

• prąd stały (galwaniczny) stosuje się jako

– galwanizację przepływową, 
– elektrostymulację, 
– jontoforezę (jonizacja, jonoforeza)

 

 

Galwanizacja przepływowa

• przepływ prądu stałego przez tkankę nerwową 

i mięśniową powoduje zmianę ich pobudliwości 
(elektrotonus) na skutek polaryzacji i zmiany 
przepuszczalności błon komórkowych,

• pod katodą pobudliwość wzrasta, zwiększa się 

ukrwienie i odżywienie tkanek,

• pod anodą pobudliwość jest obniżona, działanie 

przeciwbólowe.

 

 

Galwanizacja anodowa

• wskazania:

– nerwobóle i zespoły bólowe
– zapalenia nerwów, splotów i korzeni nerwoych
– dyskopatie
– zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa i dużych 

stawów

• przeciwwskazania:

– porażenia wiotkie i spastyczne
– zmiany zapalne i ubytki na skórze

 

 

Galwanizacja katodowa

• wskazania:

– porażenia wiotkie
– zaburzenia czucia
– zaburzenia krążenia obwodowego
– degeneracja uszkodzonych włókien 

nerwowych

• przeciwskazania:

– porażenia spastyczne

 

 

Jonoforeza

• wprowadzanie przez skórę do tkanek za pomocą 

prądu stałego jonów leków

• stosuje się leki ulegajace dysocjacji elektrycznej
• są to leki w roztworach wodnych, hydrofilne żele 

lub maści

• kationy (Xylocaine) wprowadzane są spod 

elektrody dodatniej

• aniony (Naproxen, Diclofenac, Hydrocortisonum) 

wprowadzane są spod elektrody ujemnej

 

 

Jonoforeza wskazania

• stany zapalne skóry, tkanek miękkich, małych 

stawów i pochewek ścięgnistych (hydrokortyzon),

• obwodowe zaburzenia naczynioruchowe, zespół 

Sudecka, niepełny zrost kostny (wapń),

• stany bólowe (lindokaina, prokaina),
• blizny, przykurcze bliznowate (jod),
• nerwobóle, rwa kulszowa (prokaina, lindokaina)

• przeciwwskazania do leku z powodu 

współistnienia innych schorzeń

 

 

Elektrostymulacja 

(elektrogimnastyka)

• prąd stały (impuls) wywołuje skurcze określonych 

grup mięśni, co przyczynia się do ich usprawniania

• pomocna w procesie reedukacji siły i napięcia 

mięśni, szczególnie szkieletowych

• elektrody przykłada się w punkcie motorycznym 

mięśnia lub na przyczepie początkowym i 

końcowym mięśnia

• stosuje się impulsy prostokątne lub trójkątne
• dobiera się: 

– czas trwania impulsu (10-1000ms), 
– przerwy między impulsami (50-5000ms), 
– natężenie prądu

 

 

Prądy diadynamiczne

• połączenie prądu stałego i jednopołówkowo 

wyprostowanego pradu sinusoidalnego 
zmiennego o częstotliwości 50 Hz

• sześć rodzajów prądów diadynamicznych 
• „zmieszanie” prądu stałego (basis) z prądem 

sinusoidalnie zmiennym (dosis)

 

 

Wskazania

• bóle z powodu urazów (złamania, skręcenia 

stawów),

• bóle fantomowe,
• bóle mięśniowe, 
• bóle przy stanach zapalnych tkanki łącznej i 

zmianach zwyrodnieniowych stawów

 

 

Magnetoterapia

• do celów leczniczych wykorzystuje się 

zmienne, impulsowe pole magnetyczne

• przenika równomiernie przez wszystkie 

tkanki,

• poprawia bilans energetyczny komórki,
• powoduje wzrost dyfuzji tlenu do 

organizmu

• pobudza regenerację tkanek

 

 

Wskazania

• pourazowe schorzenia narządu ruchu: 

– złamania kości z opóźnionym zrostem, 
– uszkodzenia stawów i sąsiednich tkanek, 
– niegojące się rany i owrzodzenia

• choroba zwyrodnieniowa stawów
• stany zapalne stawów
• nerwobóle
• bóle fantomowe
• zaburzenia krążenia obwodowego
• można stosować pomimo zespolenia kości 

metalem

 

 

Przeciwwskazania

• nowotwory
• ciąża 
• wszczepiony rozrusznik serca
• ciężkie schorzenia układu krążenia
• padaczka
• nadczynność tarczycy
• ostre choroby infekcyjne

 

 

Termoterapia

• stosowanie w lecznictwie wysokich lub 

niskich temperatur

• ciepło suche to nagrzewania termoforem, 

poduszką elektryczną, sauna fińska

• ciepło wilgotne to kompresy, łaźnia parowa, 

okłady parafinowe

• leczenie zimnem-zabiegi miejscowe to okłady 

z lodu, worki z zamrożonym żelem, 
krioterapia

• leczenie zimnem-zabiegi ogólne- kriosauna

 

 

Parafinoterapia-działanie wysokich 

temperatur

• okłady lub kąpiele z gorącej parafiny (50-55 

o

C)

• nie powoduje oparzeń, po zetknięciu z suchą 

skórą natychmiast krzepnie i tworzy cienką 
warstwę izolacyjną

• wywołuje przegrzanie skóry i tkanek głębiej 

położonych

• powoduje czynne przekrwienie i lepsze 

odżywienie tkanek

 

 

Parafinoterapia

• wskazania: 

– przykurcze w celu rozluźnienia tkanek 
– blizny 
– zrosty pooperacyjne
– porażenie wiotkie 
– choroby gośćcowe

• przeciwwskazania:

– uszkodzenie skóry 
– zaburzenia czucia 
– osteoporoza

 

 

Krioterapia-działanie niskich 

temperatur

• krańcowo niskie temperatury wywołują 

reakcje obronne uruchamiające mechanizm 
termoregulacji

• krioterapia miejscowa działanie par ciekłego 

azotu lub powietrza o temp. –196 

o

C

• krioterapia ogólna działanie schłodzonego 

powietrza w komorze niskich temperatur –
110 

o

C

• kriokineza-leczenie ruchem ułatwionym przez 

efekt schłodzenia

 

 

Efekty krioterapii

• działanie przeciwobrzękowe
• zniesienie odczuwania bólu
• uruchomienie produkcji endogennych 

endorfin

• zwolnienie przewodzenia w nerwach
• stłumienie czynności odruchowych na 

poziomie rdzenia

 

 

Krioterapia-wskazania

• RZS, ZZSK
• łuszczycowe zapalenie stawów
• choroba zwyrodnieniowa stawów
• dyskopatia
• fibromialgia
• urazy stawów i tkanek miękkich
• zapalenia tkanek okołostawowych
• zapalenia ścięgien
• zespół Sudecka
• niedowłady spastyczne

 

 

Krioterapia-przeciwwskazania

• zaawansowana miażdżyca
• choroba nowotworowa
• znaczna niedokrwistość
• wyniszczenie organizmu
• niedoczynność tarczycy
• dusznica bolesna i zaburzenia rytmu 

serca

• nietolerancja zimna

 

 

Światłolecznictwo

• lampa Solux
• lampy kwarcowe
• laseroterapia

 

 

Lampa Solux-źródło promieni 

podczerwonych

• wynikiem pochłaniania promieni 

podczerwonych przez tkanki jest 
wytwarzanie ciepła

• wskazania: 

– przewlekłe stany zapalne, pourazowe, 

bólowe, 

– przygotowanie do ćwiczeń

 

 

Lampy kwarcowe-źródło promieni 

nadfioletowych (UV)

• wpływa na wytwarzanie witaminy D

3

• pobudza przyswajanie wapnia i fosforu 

(krzywica)

• większa ilość wytwarzanej histaminy 

powoduje lepsze ukrwienie tkanek

 

 

Laseroterapia

• jednorodna, monochromatyczna wiązka 

światła

• stosowane głównie lasery 

niskoenergetyczne, biostymulacyjne

• zastosowanie w doleczaniu urazów , 

reumatologii i terapii bólu

 

 

Ultradżwięki

• fale dźwiękowe niesłyszalne dla 

ludzkiego ucha

• częstotliwość powyżej 20 kHz
• wahania ciśnień w tkankach pod 

wpływem fali akustycznej powodują 
tzw. masaż

 

 

Ultradźwięki-wskazania

• zmiany zwyrodnieniowe stawów
• stany zapalne ścięgien, stawów, mięśni
• bóle fantomowe, bóle mięśni
• blizny

 

 

Masaż leczniczy tzw. klasyczny

• wiele ruchów wykonywanych ręką 

masażysty 
w określonym tempie i pewnej kolejności

• ruchami tymi są: głaskanie, ugniatanie, 

rozcieranie, oklepywanie i wstrząsanie

• sam masaż nie zwiększa siły mięśniowej
• masaż odprowadzający-drenaż 

limfatyczny

 

 

Masaż

• wskazania ogólne: 

– poprawa ukrwienia i rozluźnienie tkanek 
– bóle mięśniowe 
– przyspieszenie wypoczynku mięsni
– poprawa procesów przemiany materii 
– odprężenie psychiczne

• wskazania miejscowe: 

– zmiany pourazowe i pooperacyjne
– zaburzenia trofiki mięśni
– stany przeciążeniowe 
– gościec 
– obrzęki

 

 

• Dziękuję za uwagę.