Dzieciństwo

Motyw literacki

Spis treści

1.

Smutne dzieciństwo w literaturze minionych stuleci

2.

Sielanka – dzieciństwo beztroskie i spokojne

3.

Dzieciństwo przerwane przez śmierć

4.

Czas przyjaźni

5.

Wieczne dzieciństwo

6.

Dzieciństwo pełne przygód

7.

Podsumowanie – dzieciństwo nieszczęśliwe i 
szczęśliwe

Smutne dzieciństwo w 

literaturze minionych stuleci

•

Trudne było dzieciństwo bohaterów nowelek i opowiadań 

pozytywistów – Konopnickiej, Prusa, Sienkiewicza. Antek, 

Janko Muzykant, dzieci z Naszej Szkapy nieraz 

przymierają głodem, nie mogą liczyć na troskę i opiekę 

rodziców, nie mają warunków do rozwijania zainteresowań. 

Są skazani na ciężką pracę ponad siły.

•

Janko nie mógł rozwijać swych talentów muzycznych, Antek 

– plastycznych. Chłopcy z Naszej szkapy zaznali biedy i 

nieszczęścia.

•

Smutne jest życie sierot (Pollyanna, Ania z Zielonego 

Wzgórza, Mary Lennox, Dawid Copperfield), bo 

pozbawione miłości. Często wbrew własnej woli trafiają do 

obcych ludzi i dopiero w nowym miejscu, po wielu 

perypetiach, znajdują ciepły, kochający dom. Smutna baśń 

H.Ch.Andersena Dzikie Łabędzie i losy bohaterów innych 

baśni: Kopciuszka, Śnieżki ukazują niedole półsierot.

Smutne dzieciństwo w 

literaturze minionych stuleci

•

Tak było w przeszłości. A jak jest dziś? Wprawdzie praw 
dziecka bronią liczne organizacje, których nie było w 
epoce pozytywizmu, ale czy nie macie wrażenia, że 
problemy Janka Muzykanta i Antka powracają?

•

Współczesne problemy? Brak pieniędzy w wielu 
domach, rozbite małżeństwa, walka o prawa 
rodzicielskie to tematy, które współczesnym książkom i 
filmom dyktuje życie. Media donoszą o dzieciach bitych, 
maltretowanych, pozbawionych miłości i opieki. Mało 
sielskie bywa to dzieciństwo.

Sielanka – dzieciństwo 

beztroskie i spokojne

•

Rzadko pojawiają się w literaturze opisy naprawdę 
szczęśliwego dzieciństwa. Jeśli już, to na zasadzie 
wspomnień związanych z „krajem lat dziecinnych”. Co nieco 
znajdziemy w listach do matki i w poezji Słowackiego. No i 
oczywiście w Panu Tadeuszu. Gdybyście pisali na ten 
temat wypracowanie, nie możecie pominąć słynnego cytatu:

•

Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie
Święty i czysty, jak pierwsze kochanie.
(…)
Kraje dzieciństwa, gdzie człowiek po świecie
Biegł jak po łące, a znał tylko kwiecie
Miłe i piękne.

Sielanka – dzieciństwo 

beztroskie i spokojne

•

Jako sielanka przedstawione jest dzieciństwo 
dorastającej Zosi, wnuczki Stolnika Horeszki, która – 
choć sierota – wychowywała się pod troskliwą opieką 
Telimeny, a jej czas wypełniało karmienie ptactwa, 
przebieranie się w dziewczęce sukienki, zabawy z 
dziećmi i elementarna edukacja.

Dzieciństwo przerwane przez 

śmierć

•

Treny poświęcone Urszulce Kochanowskiej. Gdy je omawiacie w 

szkole, nie pojawiają się na ogół złośliwe komentarze czy bezmyślne 

uśmieszki. Nie można śmiać się w obliczu śmierci. Szczególnie 

uzdolnione, niespełna trzyletnie dziecko, oczko w głowie rodziców, 

radosne, pełne życia i nagle… koniec wszystkiego: śmierć przerywa 

nadzieje rodziców.

•

Janko Muzykant: czy to za miłość do muzyki zapłacił najwyższą 

karę?

•

I w końcu całe pokolenie dzieci walczących w powstaniu 

warszawskim, spalonych w krematoriach (wiersze Kamila 

Baczyńskiego, wiersz Warkoczyk Tadeusza Różewicza, film 

Korczak). Czym zawiniły, że odebrano im życie? W wierszu Z głową 

na karabinie dzieciństwo jest już tylko wspomnieniem, to 

bezpowrotnie stracony czas, w którym odczuwało się piękno 

(chmury, bez, zdrój) i obecność matki (bezpieczeństwo). A w Elegii 

o… (chłopcu polskim) Baczyński mówi wprost o losach młodych 

chłopaków – dzieci skazanych na wyjście „z ciemną bronią w noc” i 

śmierć pod kulami (a może pęknięcie serca?):
Zanim padłeś, jeszcze ziemię
przeżegnałeś ręką.
Czy to była kula, synku, czy to serce pękło?

Dzieciństwo przerwane przez 

śmierć

•

Urszulka Kochanowska

•

Janko Muzykant

•

bohaterowie filmu Korczak

•

Rozalka – siostra Antka

•

Tadeusz z noweli Elizy Orzeszkowej

•

dzieci zamordowane w obozach koncentracyjnych

Czas przyjaźni

Znajomości zawarte w dzieciństwie są najtrwalsze. Które 
dziecięce pary przyjaciół przywoływać w wypracowaniach?

•

Ania i Diana – dwie nierozłączne i trochę postrzelone 
przyjaciółki z powieści Lucy Maud Montgomery (ich drogi w 
dorosłym życiu zupełnie się rozminęły, a czy Wam uda się 
utrzymać znajomość z przyjaciółkami z podstawówki?);

•

Mały Książę i pilot – w książce Antoine’a Saint-
Exupéry’ego znajdziecie wiele złotych myśli na temat 
prawdziwej przyjaźni i na temat różnic między światem 
dzieci i dorosłych (możecie wpisać je komuś do 
pamiętnika);

•

Staś i Nel – mimo sporej różnicy wieku połączyła ich 
prawdziwa, sprawdzona w najtrudniejszych warunkach 
przyjaźń (bywa, że z przyjaźni rodzi się miłość);

Czas przyjaźni

•

Tomek Sawyer i Huck Finn – chłopięca przyjaźń 
wypróbowana nie tylko w czasie podwórkowych zabaw, 
ale i trudnych życiowych sytuacjach;

•

Mary Lennox i Colin Craven – egoistka i histeryk, a 
jednak coś przyciągnęło ich do siebie. 

Przyjaźń dziecka ze zwierzęciem:

•

Mały Książę i lis

•

Nel i słoń King

•

Anielka i wierny pies Karusek

Wieczne dzieciństwo

Kogo można nazwać wiecznym dzieckiem?

•

Piotrusia Pana – bohatera powieści Jamesa Matthew 
Barriego. Nie chciał dorosnąć i przeniósł się do swojej 
wyimaginowanej krainy – Nibylandii, która istniała tylko 
w jego wyobraźni.

Dzieciństwo pełne przygód

Dzieciństwo Stasia i Nel (zwłaszcza Nel, bo to ona tak 
naprawdę jest tu dzieckiem). Mrożące krew w żyłach 
wydarzenia, m.in. porwanie przez Beduinów, spotkanie z 
groźnym prorokiem Mahdim, zabicie zbrodniarzy, 
zetknięcie z dzikimi zwierzętami, śmiertelną chorobą 
(febra Nel).
Ale nie trzeba wędrować przez egzotyczne lądy (tak jak 
bohaterowie powieści Sienkiewicza czy Tomek z serii 
książek Szklarskiego), by przeżywać niezwykłe 
przygody. Życie potrafili urozmaicić sobie chłopcy z serii 
Zbigniewa Nienackiego o Panu Samochodziku. 

Dzieciństwo pełne przygód

Wspomnijmy Przygody Tomka Sawyera. Tyle strachu, 
radości, emocji tylko z powodu… dziewczynki siedzącej 
obok w ławce, malowania płotu za karę, spotkania z 
włóczęgą, zabawy znalezionym żukiem, leczenia 
brodawek, chodzenia na cmentarz, zamieniania, 
szukania, zakopywania przedmiotów. Może tylu przygód 
ktoś inny nie przeżyłby na biegunie północnym albo na 
afrykańskiej pustyni?
Jest jeszcze jeden bohater dziecięcy! O jego dzieciństwie 
można powiedzieć, że było zaczarowane, pełne magii, 
niezwykłe. Oczywiście – Harry Potter, bohater siedmiu 
tomów Joanne K. Rowling.

Podsumowanie

DZIECIŃSTWO

Nieszczęśliwe

Szczęśliwe

Dzieci biedne

Dzieci 

osierocone

Dzieci 

skrzywdzon

e

Dzieci szczęśliwe

Antek

Helenka z 

Dobrej Pani
Ania z 
Zielonego 

Wzgórza
Pollyanna
Mary Lennox
Dawid 
Copperfield

Bohaterowie 

filmów: 
Chłopięcy 
świat, Tato, 
Kochankowie 

mojej mamy

We wspomnieniach:
Adama Mickiewicza 
(Pan Tadeusz), 
Czesława Miłosza 

(Dolina Issy), 
Tadeusza 
Konwickiego 
(Kronika wypadków 

miłosnych, Sennik 
współczesny).

Bohaterowie Naszej szkapy
Bohaterowie baśni: sierotka 

Marysia, Kopciuszek