KONTROWERSJE 

WOKÓŁ STRATEGII 

ROZWOJU, ROLI 

PAŃSTWA I RYNKU 

W 

KRAJACH SŁABO 

ROZWINIĘTYCH

Dr Mieczysław SZOSTAK

Starszy wykładowca w Instytucie MSG (SGH)

.

2

Główne zagadnienia

1. Strategia industrializacji krajów Azji 

Południowo-Wschodniej.

2. Strategia industrializacji państw 

Ameryki Łacińskiej.

3. Ewolucja strategii walki z ubóstwem 

lansowanej przez Bank Światowy.

4. Programy stabilizacyjno-dostosowawcze 

i upowszechnienie paradygmatu 

rynkowego. 

5. Prorynkowy i liberalny charakter 

konsensusu waszyngtońskiego.

6. O  konsensusie postwaszyngtońskim i 

nowym paradygmacie rozwoju.

3

1.  STRATEGIA  INDUSTRIALIZACJI  
KRAJÓW
     AZJI  POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ 
  

• Począwszy od lat 70-tych, 

doświadczenia w 

dziedzinie industrializacji krajów Azji Południowo-
Wschodniej 
i państw Ameryki Łacińskiej przyciągały uwagę 
ekonomistów,
stając się przedmiotem licznych analiz teoretycznych 
o charakterze porównawczym.

 

• Szczególnie interesujący jest 

opracowany przez G. 

Ranisa 
(w 1991 r.) model strategii rozwojowej w 
oparciu 
o substytucję importu i substytucję eksportu. 

• Państwa Azji Południowo-Wschodniej autor 

określa mianem krajów słabo wyposażonych 
w surowce naturalne (natural resources poor 
countries), podczas gdy państwa Ameryki 
Łacińskiej nazywa  krajami bogatymi w 
surowce naturalne (natural resources rich 
countries).    

4

       FAZY INDUSTRIALIZACJI  
KRAJÓW
       AZJI  POŁUDNIOWO-
WSCHODNIEJ 

• W fazie wyjściowej kraje Azji Południowo-

Wschodniej posiadały duży sektor rolny, 
produkując żywność i surowce rolnicze na 
potrzeby rynku krajowego i na eksport. 
Natomiast równocześnie importowały 
nietrwale

          dobra konsumpcyjne.

• W latach 50-tych kraje Azji Południowo-

Wschodniej       przeznaczyły część wpływów 
eksportowych na import maszyn i urządzeń 
produkcyjnych, niezbędnych dla 
uruchomienia nowych gałęzi przemysłu, 
wytwarzających

          nietrwałe dobra konsumpcyjne, 
substytucyjne wobec
          dotychczasowego importu (np. odzież i 
wyroby tekstylne).

5

       FAZY INDUSTRIALIZACJI  
KRAJÓW
       AZJI  POŁUDNIOWO-
WSCHODNIEJ (c.d.)

•    Dzięki przyśpieszeniu industrializacji odpływ ludności 
wiejskiej do
     przemysłu,  podejmowanie działalności przemysłowej 
przez część
     posiadaczy ziemskich i rosnąca substytucja importu 
przez krajowe
     towary przetworzone.

•    

Dalszy etap uprzemysłowienia realizowany był 

dwoma
     drogami:

 

      -- bądź poprzez zastępowanie importu trwałych dóbr 
konsumpcyjnych 
          i dóbr produkcyjnych krajową produkcją 
antyimportową, 
      -- bądź poprzez rozwój produkcji eksportowej 
nietrwałych, a następnie
          trwałych dóbr konsumpcyjnych.

•    W efekcie powyższego radykalna zmiana struktury 
zatrudnienia  
      i produkcji  oraz dochodów budżetowych państwa.

•    Na kolejnym etapie specjalizacja w eksporcie dóbr 
wysokiej techniki.

6

 

2. STRATEGIA 

INDUSTRIALIZACJI
      KRAJÓW AMERYKI 
ŁACIŃSKIEJ 

• Kraje Ameryki Łacińskiej  - według opinii G. 

Ranisa -startowały od etapu produkcji, 
zdominowanej przez artykuły żywnościowe i 
surowce, zaś już w latach 30-tych zaczęły 
przechodzić do fazy uruchomienia nowych 
gałęzi przemysłu, wytwarzających nietrwałe 
dobra konsumpcyjne, substytucyjne wobec 
importu.

• W końcu lat 50-tych zainicjowały kolejny 

etap uprzemysłowienia, który polegał na 
substytucji importu trwałych dóbr 
konsumpcyjnych i dóbr produkcyjnych 
krajową produkcją antyimportową, 

7

   

ETAPY INDUSTRIALIZACJI  

KRAJÓW
       AMERYKI ŁACIŃSKIEJ 
(c.d.)

• Natomiast w odróżnieniu od państw regionu 

Azji Południowo-Wschodniej, większość 
krajów Ameryki Łacińskiej  nie zdecydowała 
się do końca lat 80-tych na realizację 
strategii  rozwoju produkcji eksportowej 
nietrwałych, a następnie trwałych dóbr 
konsumpcyjnych 
i dóbr inwestycyjnych.

• Dodać należy, że dotychczasowe przeciętne 

tempo wzrostu gospodarczego i obrotów 
handlu zagranicznego państw Azji 
Południowo-Wschodniej było znacznie 
szybsze od dynamiki rozwoju krajów 
Ameryki Łacińskiej.

8

3. EWOLUCJA STRATEGII WALKI 

Z UBÓSTWEM LANSOWANEJ 
PRZEZ BANK ŚWIATOWY

• W oparciu o koncepcję redystrybucji wraz ze wzrostem zespół R. 

Jolly’ego zaproponował 

nowa, interwencjonistyczna  

strategia  zwalczania ubóstwa w KSR

. Ale nie spotkała się 

ona początkowo z poparciem ze strony kierownictwa Banku 

Światowego i rządów KWR (które mają – jak wiadomo -  decydujący 

głos w procesie podejmowania decyzji w Banku).

• Dopiero

 drastyczne pogorszenie się na progu lat 80-tych sytuacji 

ekonomiczno-społecznej i pojawienie się kryzysu zadłużenia w wielu 

nienaftowych KSR (od Meksyku poczynając) spowodowało zmianę 

strategii walki z ubóstwem, która – zdaniem Z. Kozak - była 
lansowana i praktycznie wspierana przez Bank Światowy 

od 1983 

r.

 

• Ta zmieniona strategia zakładała dość szerokie 

wykorzystanie instrumentów interwencjonizmu 

państwowego na rynkach czynników produkcji, towarów i 

usług, w sferze produkcji rolnej 

i przemysłowej, technologii i oświaty, infrastruktury, 

polityki fiskalnej, polityki świadczeń społecznej itp. 

9

INTERWENCJONISTYCZNA 
STRATEGIA OGRANICZANIA 
UBÓSTWA W KSR

• W myśl zmienionej przez Bank Światowy strategii walki z nędzą, 

polityka płacowa powinna zmierzać do zmniejszenia 
ceny pracy

 (tj. płacy) w KSR poprzez znoszenie płac 

minimalnych i ograniczeń swobody kształtowania płac 
(narzucanych zwłaszcza przez branżowe układy zbiorowe), 
zmniejszanie stawek podatków od wynagrodzeń oraz składek na 
ubezpieczenia emerytalne i zdrowotne.

•

Interwencja na rzecz spadku ceny kapitału

 (w 

szczególności w pracochłonnych dziedzinach produkcji ) polegać 
powinna – według Banku Światowego - na 

zwiększaniu 

podaży środków finansowych ze źródeł wewnętrznych

 

poprzez stymulowanie oszczędności firm  i zamożniejszych 
gospodarstw domowych, upowszechnianie relatywnie tanich 
kredytów bankowych i pożyczek udzielanych przez kasy i 
fundusze oszczędnościowo-kredytowe (zwłaszcza mini-kredytów 
dla małych i średniej wielkości firm), wprowadzanie dopłat 
budżetowych do kredytów i ubezpieczeń kredytowych.

10

ZALECANE KIERUNKI 
INTERWENCJI  
W ROLNICTWIE I SFERZE 
FISKALNEJ

• Według strategii zalecanej przez Bank Światowy, walce z nędzą 

służy również 

aktywne  wspieranie przez władze 

państwowe KSR rozwoju ich rolnictwa i przetwórstwa 
rolno-spożywczego 

poprzez realizację reform agrarnych, 

wzmacnianie drobnych i większych gospodarstw farmerskich, 
ułatwienia kredytowe dla rolników, rozbudowę sieci skupu płodów 
rolnych i zaopatrzenia rolników w środki produkcyjne, 
gwarantowanie przez państwo minimalnych cen zbytu na 
produkty rolne. Dopuszczano też możliwość subwencjonowania 
produkcji oraz eksportu surowców rolniczych i artykułów 
żywnościowych.

• Z kolei, aby zapewnić KSR 

większe dochody budżetowe

, 

eksperci Banku Światowego rekomendowali wprowadzanie 
podatku od nieruchomości i podatku spadkowego (zwłaszcza 
wobec zamożniejszych warstw społecznych), obciążanie większym 
podatkiem akcyzowym luksusowych towarów konsumpcyjnych 
(zazwyczaj importowanych) oraz działania na rzecz większej 
przejrzystości i poprawy ściągalności podatków.

11

PREFERENCJE PODATKOWE I 
DOSTAWY BEZPŁATNE DLA 
NAJBIEDNIEJSZYCH  

• Natomiast w ramach 

prorozwojowych i prospołecznych 

zmian w polityce podatkowej KSR

 zalecano ograniczanie skali 

lub całkowite zwalnianie od opodatkowania konsumpcji 

podstawowych artykułów spożywczych i usług  (dostaw wody, energii 

elektrycznej, rozmów telefonicznych, usług transportu zbiorowego 

itp.), stosowanie zwolnień lub niskich stawek opodatkowania 

dochodów najuboższych grup społecznych.

• Wśród rekomendowanych przez siebie instrumentów walki z 

ubóstwem w KSR Bank Światowy wymieniał 

bezpośrednie 

dostawy przez państwo dóbr konsumpcyjnych dla 

najbiedniejszych ludzi

 na zasadach braku odpłatności lub po 

preferencyjnych niskich cenach (dzięki dofinansowywaniu ze 

środków budżetowych). 

• Przykładowo chodzi tu o darmowe dożywianie dzieci i młodzieży w 

szkołach, zapewnianie – obok bezpłatnych badań lekarskich – 

darmowych leków zwalczających malarię, gruźlicę, czy AIDS, 

nieodpłatne dostawy przez firmy państwowe elektryczności i wody 

dla biedaków, tworzenie sieci sklepów państwowych sprzedających 

po niskich cenach podstawowe artykuły spożywcze i środki 

higieniczne itp. 

• Sporym mankamentem jest jednak trafianie części bezpłatnych lub 

tanio sprzedawanych  towarów w ręce osób nieuprawnionych.

12

REZYGNACJA Z 
INTERWENCJONIZMU
NA RZECZ STRATEGII 
PRORYNKOWEJ 

• Dalsza ewolucja strategii rozwoju KSR, lansowanej przez Bank 

Światowy, świadczy o tym, że zalecenia zwiększonego 

interwencjonizmu państwowego miały charakter przejściowy. 

• Biorąc pod uwagę nasilającą się powszechnie krytykę, 

kierownictwo i eksperci Banku bardzo szybko, bo 

już w drugiej 

połowie lat 80-tych

  porzucili poprzednią, interwencjonistyczną 

wersję strategii na rzecz 

strategii prorynkowej o 

charakterze zdecydowanie liberalnym

.

• Towarzyszyło temu 

odchodzenie w skali globalnej

, tj. nie 

tylko w KSR, lecz także w KWR i w krajach socjalistycznych o 

nakazowo-rozdzielczym modelu kierowania życiem gospodarczym,  

od etatyzmu gospodarczego państwa

 (polegającego na 

działalności przedsiębiorstw państwowych, czyli – występowaniu 

przez władze publiczne w charakterze przedsiębiorców), 

rezygnacja z  prób scentralizowanego planowania 

rozwoju oraz ograniczanie skali administracyjno-

biurokratycznej regulacji państwowej

 przy równoczesnym 

podejmowaniu działań na rzecz liberalizacji, deregulacji i 

prywatyzacji gospodarki oraz urynkowienia procesów rozwojowych.

13

4. POGRAMY STABILIZACYJNO-
    DOSTOSOWAWCZE I 
UPOWSZECHNIENIE
    PARADYGMATU RYNKOWEGO 

• W końcu lat 80-tych kierownictwa MFW i Banku Światowego, przy 

wsparciu aktywnym rządu USA, zaproponowały władzom 

zadłużonych 

i przeżywających trudności gospodarcze KSR 

udzielenie pomocy 

finansowej 

w realizacji strategii wychodzenia z kryzysu pod 

warunkiem przyjęcia i wcielenia w życie programów stabilizacji 

sytuacji makroekonomicznej i dostosowań strukturalnych. 

Programy te określone zostały zbiorczo przez J. Williamsona 
mianem 

konsensusu waszyngtońskiego

 (Washington 

Consensus).

• Główne elementy konsensusu waszyngtońskiego (tj. 

nowej polityki stabilizacyjno-dostosowawczej):

1)  zapewnienie dyscypliny finansów publicznych i 

równowagi budżetu,

2)  obniżenie stawek podatków, lecz poszerzenie bazy 

podatkowej,

14

       GŁÓWNE ELEMENTY  
KONSENSUSU
       WASZYNGTOŃSKIEGO  (c.d.)       

3)  

koncentracja wydatków budżetowych na 

finansowaniu oświaty, ochrony zdrowia i podstawowej 

infrastruktury 

ekonomicznej (przy równoległym 

eliminowaniu subsydiów 

państwowych),

4)  

liberalizacja rynków kapitałowych i 

prywatyzacja sektora 

            finansowego,

5)  

wprowadzenie jednolitego i stabilnego kursu 

walutowego,  uwolnienie stóp procentowych i 

skuteczna walka z inflację 

(stabilizacja cen),

6)  

liberalizacja handlu zagranicznego (obniżka 

taryf celnych 

i znoszenie protekcyjnych ograniczeń 

pozataryfowych),

15

       GŁÓWNE ELEMENTY  
KONSENSUSU
       WASZYNGTOŃSKIEGO  (c.d.)       

7)

prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, 

ochrona 

własności prywatnej i ułatwienie 

działalności firmom 

prywatnym (zwłaszcza 

poprzez deregulację gospodarki

i tworzenie korzystnego otoczenia biznesowego),

 8)  

ochrona i przestrzeganie praw własności 

intelektualnej 

(przemysłowej),

 9)  wspieranie i ochrona zagranicznych inwestycji 

bezpośrednich, tj. prowadzenie polityki 

zachęcającej  korporacje transnarodowe do 

podejmowania 

działalności biznesowej,

 10)  prowadzenie odpowiedniej polityki 

ekologicznej.

16

5.   PRORYNKOWY I LIBERALNY 
CHARAKTER
      KONSENSUSU 
WASZYNGTOŃSKIEGO      

• Według poglądów zwolenników konsensusu 

waszyngtońskiego, mechanizm wolnego rynku powinien 

efektywniej i skuteczniej sprzyjać stabilizacji, pobudzać 

procesy niezbędnych dostosowań strukturalnych w 

KSR, jak też przyczyniać się do eliminacji zacofania i 

ubóstwa niż zalecana poprzednio polityka 

interwencjonizmu ekonomicznego państwa i 

protekcjonizmu.

• Zgodnie z tezami liberalnego paradygmatu, wewnętrzna 

sfera procesu rozwoju ekonomicznego KSR powinna 

być zharmonizowana z otwieraniem gospodarki na 

współpracę międzynarodową, tj. z rozszerzaniem i 

liberalizowaniem zewnętrznych stosunków, ponieważ 

optymalna alokacja zasobów i czynników wytwórczych 

jest możliwa jedynie wtedy, kiedy istnieje presja 

konkurencyjna ze strony rynku światowego. 

    PRORYNKOWY I LIBERALNY 
CHARAKTER
     KONSENSUSU 
WASZYNGTOŃSKIEGO (c.d.)

• Podkreślając, że konieczna jest akceptacja 

przez społeczeństwa poszczególnych KSR, 

realizowanej przez ich władze strategii i 

polityki stymulowania rozwoju gospodarczo-
społecznego, rzecznicy 

liberalnego, 

rynkowego  paradygmatu rozwojowego

 

wskazywali równocześnie na pilną potrzebę:

--  demokratyzacji systemów politycznych, 

--  zwiększenia roli organizacji pozarządowych, 

--  poszerzenia sfery wolności obywatelskich,

  --  przestrzegania praw człowieka.

17

18

    

WYNIKI EKONOMICZNE 

REALIZACJI
    KONSENSUSU 
WASZYNGTOŃSKIEGO  

    

• Realizacja polityki stabilizacyjno-dostosowawczej, 

zgodnej

z założeniami konsensusu waszyngtońskiego, 

bezsprzecznie skłoniła w praktyce rządy wielu KSR do 

wcielenia w życie rynkowych reform gospodarczo-

społecznych i rezygnacji z protekcjonizmu na rzecz 

większego otwarcia na kontakty ekonomiczne z 

zagranicą.

 

• Nie tylko ułatwiło to i przyśpieszyło globalizację i 

liberalizację gospodarczą w skali globalnej, ale 

przyczyniło się zarazem do poprawy efektywności 

gospodarowania, do ożywienia  rozwoju KSR i do 

stopniowego ograniczania różnych przejawów ubóstwa. 

• Ale realizacji założeń konsensusu waszyngtońskiego towarzyszyły 

nierzadko 

akcje protestacyjne

 ze strony niezadowolonych 

związków zawodowych, lewicowych partii  i ruchów społecznych.

19

 6. O KONSENSUSIE 
POSTWASZYNGTOŃSKIM
     I NOWYM PARADYGMACIE 
ROZWOJU      

•

Od połowy lat 90-tych nasiliła się ostra krytyka 

negatywnych następstw społecznych i ekonomicznych 

konsensusu waszyngtońskiego oraz programów 

stabilizacji i dostosowań, realizowanych przez KSR.

•

Główne zarzuty pod adresem programów 

stabilizacyjno-dostosowawczych: 

1) za mało skuteczne zwalczanie nędzy, 

2) zbyt daleko idąca liberalizacja  i dezintegracja

          gospodarki narodowej poszczególnych KSR,

3) nadmierne jej otwieranie oraz utrwalanie 

zależności

          ekonomicznej krajów ubogich od korporacji

          transnarodowych i rozwiniętych krajów Zachodu. 

•

Postulowano zatem zamianę konsensusu 
waszyngtońskiego 

konsensusem 

postwaszyngtońskim.

 

20

   O KONSENSUSIE 
POSTWASZYNGTOŃSKIM
   I NOWYM PARADYGMACIE 
ROZWOJU (c.d.)     

• Konsensus postwaszyngtoński określany jest przez 

niektórych ekonomistów i publicystów mianem 

nowego paradygmatu rozwoju.

• Sprowadza się on – ogólnie biorąc - do łączenia 

mechanizmu rynkowego z ponownie zwiększonym 

stopniem interwencjonizmu ekonomicznego państwa 

(lub regulacji państwowej).

• Jego zwolennicy przypisują równocześnie instytucjom 

oraz uwarunkowaniom społecznym  i ekologicznym 

kluczową rolę  

w rozwoju gospodarczym.

• Globalny kryzys gospodarczy, jaki w latach 2008-2009 

dotknął wszystkie kraje wysoko rozwinięte i 

większość KSR, przyczynił się do wyraźnego wzrostu 

popularności nowego paradygmatu rozwojowego. 

Dotąd koncepcja ta nie doczekała się jeszcze jednak 

wystarczająco szczegółowego opracowania.