KONSEKWENCJE STRESU
TRAUMATYCZNEGO
KONSEKWENCJE STRESU
TRAUMATYCZNEGO
Konsekwencje
Jednostki chorobowe powstające jako patologiczne zmiany po
przeżyciu katastrofy
według klasyfikacji ICD-10
(MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA CHORÓB-10)
• ostra reakcja na stres
• zespół stresu pourazowego (bez powikłań i złożone)
• zaburzenia dysocjacyjne np.
osobowość mnoga, amnezja
dysocjacyjna, hipo- i hiperestezje
)
• trwałe zmiany osobowości po katastrofach.
ZABURZENIA
OSTRA REAKCJA NA URAZ (ASD)
• Przeżycie dramatycznej sytuacji lub bycie jej
świadkiem, zetknięcie się ze śmiercią, bezpośrednim
zagrożeniem życia, poważnym okaleczeniem lub
doświadczeniem zagrożenia własnej integralności
fizycznej i integralności fizycznej osób trzecich
• Reakcja
: silny strach, poczucie bezradności i
przerażenie.
• Zaburzenie
trwa nie krócej niż 2 dni i nie dłużej niż 4
tygodnie
• Ujawnia się w ciągu
4 tygodni
od dramatycznego
wydarzenia
ZABURZENIA
OSTRE ZABURZENIE STRESOWE
3 lub więcej objawów
• Subiektywne poczucie otępienia,
zobojętnienie lub brak wrażliwości
emocjonalnej
• Ograniczenie świadomości otoczenia
(co to
jest świadomość?
• Derealizacja
• Depersonalizacja
• Amnezja dysocjacyjna
OSTRE ZABURZENIE STRESOWE
Amnezja dysocjacyjna
(psychogenna) to niezdolność do
przypomnienia sobie wydarzeń na skutek urazu
• zlokalizowana, pacjent nie pamięta pierwszych godzin po
wydarzeniu traumatycznym;
• selektywna, pacjent zapomina tylko wybrane wydarzenia z
danego okresu;
• całościowa, pacjent zapomina całą historię swojego życia
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO (POST
TRAUMATIC STRESS DISORDER)
• termin „zespół stresu pourazowego” pojawił się na początku lat
osiemdziesiątych
• symptomy opisywano znacznie wcześniej
• psychoanaliza (Zygmunt Freud) wprowadza termin
„nerwica
wojenna”,
którą rozpoznano u wielu żołnierzy po I wojnie
światowej
• podobne objawy zauważono również u:
• - weteranów wojny w Wietnamie
• - byłych więźniów
obozów
koncentracyjnych
• - ofiary gwałtu, przemocy
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO
(POST
TRAUMATIC STRESS DISORDER)
Może wystąpić u osób, które uczestniczyły w wydarzeniu o charakterze
traumatycznym :
• katastrofy komunikacyjne
• agresywny napad,
• gwałt
• walka frontowa
• tzw. „men-made disorders” (bombardowanie, tortury, obozy koncentracyjne, terroryzm)
Ale również:
• informacja o poważnej chorobie
• śmierć bliskiej osoby
Również osoby, które były
świadkami takiego wydarzenia/inf. w mediach i zareagowały
na nie przerażeniem.
Co łączy te przypadki?
Poczucie zagrożenia życia i towarzysząca temu bezradność
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO (POST
TRAUMATIC STRESS DISORDER)
• PTSD dotyka także osoby
zawodowo
biorące udział w likwidacji skutków
katastrof
• W polskich badaniach stwierdzono PTSD u
7,4% strażaków biorących udział w
najbardziej traumatycznych akcjach
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO (POST
TRAUMATIC STRESS DISORDER)
W diagnozie PTSD ważne jest zarówno:
bezpośrednie uczestnictwo
w wydarzeniu o charakterze
traumatycznym (za takie uznaje się również
otrzymanie
informacji
o niespodziewanej, nagłej śmierci bliskiej osoby np. w
wyniku katastrofy)
rodzaj reakcji
– czyli uczucie przerażenia, bezradności czy
chwilowe przekonanie o braku szans na ocalenie
(kryterium A
według DSM IV – charakterystyka zdarzenia i reakcji
na nie)
U ofiar wypadków komunikacyjnych, u których wystąpiła utrata
przytomności/znaczne obrażenia somatyczne silne negatywne
emocje pojawiają się po przebudzeniu w szpitalu
FORMY
-
Ostra (<3 m- cy)
- Przewlekła (>3 m- cy)
- Z odroczonym początkiem (>6 m-ca od
ekspozycji)
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO (POST
TRAUMATIC STRESS DISORDER)
• cecha charakterystyczna PTSD: fakt
długotrwałego występowania reakcji
po
pewnym okresie
inkubacji
objawów, zanim dadzą o sobie znać.
• reakcja
szoku
pojawiającego się bezpośrednio po traumatycznym zdarzeniu
nie jest jeszcze zespołem stresu pourazowego
. Reakcja ta traktowana jest
jako coś naturalnego.
• KWESTIA PREDYSPOZYCJI
• DLACZEGO? Nie wszystkie osoby poddane takim samym negatywnym
oddziaływaniom przejawiają syndromy PTSD (Van der Kolka, McFarlane,
1996), (Yehude 1995)
• Wrodzone predyspozycje,
które w znacznym stopniu wpływają na
występowanie tego zespołu
(dziedziczenie podatności?)-> może ujawnić się
depresja, schizofrenia, nerwica itp.
• Czynniki psychologiczne
: wadliwa sieć wsparcia społecznego lub jego brak,
osobowość , NEGATYWNE doświadczenie życiowe w radzeniu sobie ze
stresem–
czyli sposób i skuteczność w radzeniu sobie z sytuacjami trudnymi.
Kto jest najbardziej
narażony?
• kobiety : mężczyźni 2:1
• Dzieci i nastolatki
• Osoby, u których wcześniej miały miejsce
traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa
• Osobowość- niejasna rola zaburzeń osobowości;
prawdopodobnie predysponuje:
-neurotyczność (Carlier ’97)
-ekstrawersja (Fauerbach 2000)
-borderline personality (Axelrod 2005)
• Nadużywanie substancji psychoaktywnych
• Brak oparcia społecznego
• Urazy czaszki
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO
(POST TRAUMATIC STRESS DISORDER)
Częstość wystąpienia
PTSD u uczestników krytycznych
wydarzeń zależy od ich
rodzaju
:
• ok. 5% w przypadku katastrof naturalnych (powódź,
trzęsienie ziemi)
• 15% u weteranów wojennych
• 31% u ofiar akcji terrorystycznych
• 46% u ocalałych z holocaustu.
Brak
górnej granicy
czasu ich trwania –symptomy PTSD
nawet
po 40
latach (Dudek, 2003)
DIAGNOSTYKA
• 1) Narzędzia pomiaru w formie wywiadu klinicznego:
• strukturalizowany wywiad kliniczny dla DSM-IV
• (SCID-I, Structured Clinical Interview for DSM IV)- skala PSTD w formie
wywiadu klinicznego
• (CAPS, Clinician Administered PTSD Scale)- wywiad skali symptomów PTSD
(PSS-I, PTSD
• Symptom Scale-Interview)- wywiad dla zaburzenia stresowego pourazowego
• (PTSD-I),
• schemat wywiadu diagnostycznego (DIS, Diagnostic Interview Schedule).
• 2) Narzędzia pomiaru oparte na samoopisie:
• pourazowa skala diagnostyczna (PTDS, posttraumatic
• distress syndrome)
• skala urazu Davidsona (DTS, Davidson Trauma Scale)
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO
(POST TRAUMATIC STRESS DISORDER)
OBJAWY
• przeżywanie na nowo urazowej sytuacji w natrętnych wspomnieniach
(reminiscencjach, tzw. flashbacks)
• Koszmarne sny dotyczące traumatycznego wydarzenia
• złudzenia
(co to jest?)
• silny niepokój w styczności z wewnętrznymi bądź zewnętrznymi
wskazówkami symbolizującymi lub przypominającymi jakiś aspekt
traumatycznego wydarzenia;- np.
marka samochodu, piosenka, zapach
(tzw. kryterium B-
objawy ponownego przeżywania
)
• unikanie rozmów, wspomnień o urazie,
• Unikanie ludzi, miejsc, sytuacji , czynności dotychczas niesprawiających
problemów (takich jak jazda samochodem, przejście przez jezdnię), które w
jakikolwiek sposób kojarzą się z urazem.
(kryterium C
- objawy unikania
).
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO
(POST TRAUMATIC STRESS DISORDER)
• zmiany emocjonalne – poczucie dystansu wobec otoczenia, zawężony zakres odczuwanych
emocji pozytywnych, wyolbrzymione reakcje lękowe
• anhedonia
• uczucie obojętności
• trudności z koncentracją
• zaburzenia pamięci – fragmentaryczne niekompletne wspomnienie samego wydarzenia
(amnezja)
• objawy przewlekłej reakcji stresowej
• podwyższony poziom pobudzenia: niepokój, drażliwość
• nadmierna czujność
• przesadne reakcje na bodźce
• Problemy ze snem
(kryterium D - objawy wzmożonego wzbudzenia wegetatywnego
)
Objawy utrzymują się przez co najmniej miesiąc
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO (POST
TRAUMATIC STRESS DISORDER)
Zaburzenia współwystępujące
:
• depresja (ok.40%)
• uzależnienie od środków psychoaktywnych
• zaburzenia psychosomatyczne (ok.20%)-
jakie?
• dystymia
• zaburzenia kompulsywno-obsesyjne (objawy nerwicy
natręctw)
• impulsywne zachowania, nadużywanie i uzależnienie
od środków zmieniających nastrój
(psychoaktywnych)
• myśli suicydalne
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO
(POST TRAUMATIC STRESS DISORDER)
DIAGNOZA NEUROPSYCHOLOGICZNA
NIŻSZE WYNIKI W TESTACH BADAJACYCH:
• natychmiastowe i odroczone przypominanie treści werbalnych
(Horner, Hamner, 2002; Bremner, 1993).
• zdolności wzrokowo-przestrzenne
(wykonania są widocznie uboższe).
• umiejętność
rozwiązywania problemów
• pamięć
Deficyty poznawcze, o których świadczą wyniki badań
neropsychologicznych są tym bardziej nasilone, im częściej objawom
PTSD towarzyszą
inne zaburzenia psychiczne
Trwały charakter zmian
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO
(POST TRAUMATIC STRESS DISORDER)
DIAGNOZA NEUROPSYCHOLOGICZNA
SKUTKI ZABURZEŃ NEUROLOGICZNYCH
• BRAK ZDOLNOŚCI
zapanowania nad swymi przeżyciami i
intruzywnymi
wspomnieniami traumy
• Brak krytycyzmu
i umiejętności przepracowania negatywnych
reakcji emocjonalnych
• Ograniczona możliwość refleksji nad wydarzeniami i powrotu do
stanu „normalnego“ funkcjonowania
.
Traumatyczne wydarzenia „na stałe“ wbudowane w sposób
postrzegania rzeczywistości i przeżywania emocji.
Złożone PTSD
Pojawienie się objawów kojarzonych z poważnymi
zaburzeniami
osobowości,
cechami psychopatycznymi,
Demonstracyjne zaburzenia zachowania (impulsywność,
agresja, zaburzenia aktywności seksualnej,
zab. odżywiania
uzależnienia
zach. autodestrukcyjne
poważne problemy emocjonalne (depresja, panika
(atak
bardzo silnego lęku)
i poznawcze (amnezja).
PTSD po wypadkach
komunikacyjnych
• u 20% ofiar wypadków można zdiagnozować ostrą
reakcję stresową
• U 25% - problemy psychiczne w okresie roku od
zdarzenia.
• wypadki komunikacyjne są aktualnie najczęstszą
przyczyną zaburzenia stresowego pourazowego
(badania brytyjskie i amerykańskie)
JAK CZĘSTO- CZYLI EPIDEMIOLOGIA
• 8.9% populacji ogólnej.
• 61% mężczyzn i 51% kobiet potwierdza obecność
przynajmniej jednego
wydarzenia traumatycznego w swoim
życiu
• Wskaźnik osób z PTSD wśród pacjentów
podstawowej opieki
zdrowotnej 12.39% osób.
PTSD- ZESPÓŁ STRESU POURAZOWEGO (POST
TRAUMATIC STRESS DISORDER)
LECZENIE
• interwencje
psychospołeczne
(różne formy psychoterapii i
psychoedukacji- powinna być krótkotrwała, skoncentrowana na
traumatycznej sytuacji ;
około 12 sesji;
Cele
• doprowadzenie ofiary do stanu funkcjonowania sprzed
traumatycznego wydarzenia.
• odbudowa pozytywnego obrazu siebie oraz odzyskanie poczucia
kontroli
• metody
biologiczne
– farmakoterapia (głównie leki
przeciwdepresyjne, neuroleptyki)
• LECZENIE SKOJARZONE= PSYCHOTERAPIA +FARMAKOTERAPIA
http://www.wypadki-
drogowe.pl/
• ,,TRAKT 2008-2010” PROGRAM TERAPEUTYCZNY
DLA UCZESTNIKÓW WYPADKÓW DROGOWYCH
•
leczenie psychoterapią, farmakoterapią lub obiema formami jednocześnie
•
Terapia trwać będzie około 12 tygodni, po których ponownie nastąpi ocena kliniczna
stanu psychicznego, zakończenie, lub w razie potrzeby modyfikacja i kontynuacja
leczenia.
•
Leczenie farmakologiczne prowadzone będzie lekami, których skuteczność została
udowodniona w leczeniu PTSD i innych zaburzeń lękowych. Prowadzić je będą
lekarze, specjaliści w leczeniu zaburzeń emocjonalnych
•
UWAGA: Diagnoza i leczenie objęte badaniem (zarówno w programie
terapeutycznym, jak i farmakologicznym) są bezpłatne!
BADANIA
• Breslau i współautorzy (1997) badali losową próbę
1007
młodych dorosłych
w jednym z dużych amerykańskich
miast.
• Wskaźnik występowania PTSD w ciągu życia dla kobiet
wyniósł
30,2
%, dla mężczyzn zaś-
13
%.
• Występujące wcześniej
zaburzenia lękowe
i TZW.
duża
depresja
(kliniczna), również
historia zaburzeń lękowych w
rodzinie
i wczesna
separacja od rodziców
zwiększały ryzyko
PTSD.
BADANIA
• W innej pracy Breslau i in. (1997) przedstawiono badanie grupy
801 kobiet, matek małych dzieci.
• 40%
badanych relacjonowało wystąpienie traumatycznego
zdarzenia w ciągu życia.
• Wskaźnik rozpowszechnienia PTSD w ciągu życia wyniósł
13,8
%
(16,8% u kobiet z miasta, 11,0% — z dzielnic podmiejskich).
• Zespół stresu pourazowego zwiększał
ryzyko wystąpienia
pierwszego epizodu depresji klinicznej i nadużywania alkoholu.
BADANIA
• Zespół stresu pourazowego nie rozwija się jako bezpośrednie
następstwo traumatycznego zdarzenia
.
• typowy wzorzec — nawet dla najbardziej katastroficznych
zdarzeń — polega na ustąpieniu objawów, a nie na rozwoju
PTSD
• rozwój PTSD jest wynikiem
braku możliwości poradzenia
sobie
z bezpośrednią reakcją na traumę.
•
Wśród czynników wpływających na obraz i nasilenie
bezpośredniej reakcji na traumę wymienia się:
wsparcie,
osobowość, inne zdarzenia życiowe, przeszłe doświadczenie i
cechy biologiczne (podatność)
Predyktory PTSD należą do czterech
kategorii:
• Przedtraumatyczne czynniki podatności
(vulnerability) (m.in.: historia
zaburzeń psychicznych w rodzinie, wczesna traumatyzacja — np.
seksualne lub fizyczne wykorzystywanie w dzieciństwie)
• Wielkość stresora (np. intensywność i czas trwania
działań wojennych
dla żołnierzy, niebezpieczeństwo incydentu zgwałcenia).
• Przygotowanie do zdarzenia
(adekwatne przygotowanie do stresującego
zdarzenia — trening ratowania się podczas katastrofy helikoptera w
symulatorze okazał się pomocny podczas wypadku).
• Reakcja podczas trwania stresora
(u żołnierzy biorących udział w
walkach
lęk, pobudzenie psychoruchowe i reakcja depresyjna
nie były
predyktorami PTSD, w porównaniu z reakcją
stuporu
(całkowitego
znieruchomienia)
Okres pierwszych 6 miesięcy po traumie
• dostępność i jakość wsparcia lub jego brak,
• podejmowane w tym czasie działania terapeutyczne
• właściwa postawa szerszego otoczenia społeczno-
kulturowego
ma
decydujące znaczenie
z punktu widzenia
powrotu do
zdrowia
lub utrzymywania się objawów pourazowych
ROKOWANIE
• Zanik objawów u 30%
• Utrzymywanie się łagodnej
postaci u 60%
• Zaostrzenie u 10%
Problemy psychologiczne i
psychopatologiczne odnoszące się do
osób niosących pomoc w nagłych
zdarzeniach i katastrofach
Czynniki stresorodne w pracy
ratowników
• Grupa zawodowa narażona na
skrajne przeciążenie
z powodu konfrontacji z
ludzkim cierpieniem i śmiercią, zagrożeniem własnego zdrowia i życia.
• Praca wymagająca pełnej
dyspozycyjności.
• Brak odpowiedniego
sprzętu, ograniczenie kompetencji
(brak
odpowiedniego przygotowania zawodowego,
• DOBÓR DO WYKONYWANIA ZAWODU-ROLA DORADCY ZAWODOWEGO,
KWESTIA PREDYSPOZYCJI
),
• wadliwy przekaz informacji
ograniczający skuteczność działania i poczucia
kontroli nad wykonywanym zadaniem.
• niemożność uratowania ofiar, konieczność identyfikacji
i transportowania zwłok, poczucie bezsilności i osamotnienia wobec
rozmiarów tragedii, okaleczenie lub śmierć współpracownika.
Czynniki stresorodne w
pracy ratowników
• Reakcje na katastrofy wśród służb ratowniczych bardzo
podobne jak u ofiar katastrof
(szok, niedowierzanie,
przerażenie, poczucie winy, rozpacz, bezradność, reakcje
somatyczne).
• Praca w warunkach przewlekłego stresu prowadzi do
stanów przeciążenia wywołujących niejednokrotnie
zaburzenia
nerwicowe (ASD i PTSD) i choroby
psychosomatyczne + WYPALENIE ZAWODOWE
• Ważna jest świadomość
konsekwencji psychologicznych
udziału w akcji ratunkowej oraz możliwość uzyskania
pomocy psychologicznej (rekonstrukcja - debriefing
zdarzeń).
• Model gotowości kryzysowej Bravermana