Problematyka kształcenia umiejętności pisania

Problematyka

kształcenia

umiejętności pisania

Problematyka

kształcenia

umiejętności pisania

Sprawność językowa to nie dziedzina wiedzy, to

dziedzina umiejętności. Wiedzy się można nauczyć

– umiejętności trzeba wyćwiczyć.

/A. i P. Wierzbiccy,

Praktyczna stylistyka,

Warszawa 1969/

Cel

• omówienie sposobów rozwijania

sprawności językowej ucznia

• przedstawienie sposobów rozwijania

umiejętności tekstotwórczych ucznia

• przedstawienie podstawowych

dylematów związanych z

kształceniem sprawności pisania

Pisanie jako

kompetencja

• Pismo - „drugi” język człowieka

• Jakie umiejętności składają się na

umiejętność pisania?

–

znajomość zasad ortografii i interpunkcji

–

bogactwo leksyki i znajomość

zróżnicowanych struktur składniowych

–

umiejętność budowania tekstu spójnego

–

umiejętność dostosowania stylu do formy i

tematu (pragmatyka)

–

znajomość form wypowiedzi

Jak doskonalić

„drugi” język?

• Trzeba odrzucić założenie, że

uczeń sam przez się umie się

wypowiadać, że sam przez się

umie pisać wypracowania – że

wystarczy tylko zadawać, a potem

oceniać kolejne prace domowe.

/A. i P. Wierzbiccy, Praktyczna stylistyka

(1969)/

Sposoby rozwijania

sprawności językowej

uczniów

• ćw. ortograficzno-interpunkcyjne
• ćw. słownikowo-frazeologiczne
• ćwiczenia gramatyczno-

stylistyczne

ćw. ortograficzno-

interpunkcyjne

•

kształcą umiejętności i nawyki pisania

ortograficznego i świadomego stosowania

interpunkcji

•

zależność sposobów nauczania od zasad

ortografii polskiej

–

fonetyczna

– pisz, jak słyszysz (poprawność wymowy!)

–

morfologiczna

– związki z morfologią (przedrostki,

wymiany)

–

historyczna

– pisz, jak widzisz (ę, ą, ó, h, rz)

–

konwencjonalna

(pisz wg przyjętego zwyczaju)

•

postulat różnorodności: różne typy pamięci

(wzrokowy, słuchowy i ruchowy)

przykłady ćwiczeń

ortograficznych

• przepisywanie

• pisanie z pamięci

• pisanie ze słuchu (dyktando)

• pisanie z komentowaniem (zasada morfologiczna)

• ćwiczenia gramatyczno-ortograficzne (np. wyszukiwanie

czasowników w trybie przypuszczającym i reguły pisowni

cząstki –by; zamiana czasu: wiezie - wiózł)

• ćwiczenia słownikowo-ortograficzne (tworzenie wyrazów

pochodnych, zestawianie wyrazów pokrewnych – KONTEKST!)

• ćwiczenia stylistyczno-ortograficzne (połączenie redagowania

dłuższych form wypowiedzi z utrwalaniem ortogramów)

• ćwiczenia o charakterze gier dydaktycznych

ćw. słownikowo-

frazeologiczne

•

poszerzają zasób słownictwa czynnego i

biernego

•

rozwijają sprawność posługiwania się wyrazami

•

aktywizują słownictwo bierne

•

zapobiegają błędom słownikowo-

frazeologicznym

•

źródła ćwiczeń:

–

teksty literackie i publicystyczne

–

prace pisemne uczniów i ich żywy język

–

ćwiczenia językowe

przykłady ćwiczeń

słownikowo-

frazeologicznych

• określanie znaczenia wyrazów

• wyjaśnianie błędów słownikowych i frazeologicznych

• dobieranie wyrazów bliskoznacznych (neutralnych lub

nacechowanych)

• wybieranie wyrazu najtrafniejszego

• gromadzenie wyrazów wokół określonego tematu

• łączenie wyrazów w związki wyrazowe

• zastępowanie słów-worków (zwalczanie pustosłowia)

• dobór słownictwa wyrażającego stosunek mówiącego

do wyrażanych treści (wyrazy oceniające)

• zabawy wyrazami (zwiększenie płynności

skojarzeniowej)

ćwiczenia

gramatyczno-

stylistyczne

• poszerzają uczniowski zasób struktur

językowych (składniowych,

morfologicznych) i usprawniają

umiejętność celowego posługiwania się

nimi

• UWAGA

: ćwiczenie gramatyczne a

gramatyczno-stylistyczne

–

od podanych czasowników utwórz

rzeczowniki, np. tworzyć – twórca

–

skróć zdanie: ten, co tworzy

przykłady ćwiczeń

gramatyczno-

stylistycznych

• ćwiczenia składniowe

– stosowanie równoważnika zdania, zdania wielokrotnie złożonego

– dobieranie synonimicznych struktur składniowych

– przekształcanie składniowe tekstu (np. rozwijanie zdania)

– poprawne używanie zaimków

– przekształcenia szyku

• ćwiczenia fleksyjne

– zastępowanie powtarzających się rzeczowników zaimkami

– zastępowanie czasowników dokonanych niedokonanymi, zmiana czasu,

trybu, strony

– stylistyczne funkcje form bezosobowych czasownika

• ćwiczenia słowotwórcze

– unikanie powtórzeń

– ekspresja formantów (zdrobnienia, zgrubienia)

Rozwijanie

umiejętności

tekstotwórczych

• ćwiczenia

kompozycyjne

• ćwiczenia

redakcyjne

• wprowadzanie

form wypowiedzi

ćwiczenia

kompozycyjne

•

kształcą umiejętność budowania dłuższej wypowiedzi

spójnej, uporządkowanej treściowo i graficznie

•

rola tranzycji (podkreślenia kompozycji wypowiedzi

za pomocą wyznaczników formalnych i językowych):

–

sygnalizowanie, co odnosi się do wiedzy zastanej (jak

wiadomo), a co do wkładu osobistego (moim zdaniem)

–

sygnalizowanie dygresji (na marginesie tych rozważań)

–

sygnały ostrzegające przed pojmowaniem jakichś

sformułowań jako dostatecznie ścisłych (innymi słowy)

–

nawiązywanie kontaktu z czytelnikiem (zwróćmy uwagę)

–

stosowanie stylistycznych środków kompozycyjnych (a

więc, zatem, z kolei, obecnie, prócz tego)

przykłady ćwiczeń

kompozycyjnych

• sporządzanie planu tekstu czytanego (plan

dekompozycyjny)

• układanie wypowiedzi wg przygotowanego

planu

• graficzne rozplanowanie tekstu
• ćw. w posługiwaniu się wyrazami

syntaktycznymi, tzn. spójnikami, zaimkami

względnymi, przyimkami

• ćw. słownikowo-frazeologiczne ujmujące

formuły inicjalne i końcowe

ćw. redakcyjne

• zbiorowe układanie lub poprawianie

tekstu, którego celem jest usprawnienie

posługiwania się językiem

– układanie jakiejś formy wypowiedzi
– skracanie lub wydłużanie tekstu
– stylizowanie (przekształcanie z jednego

stylu na inny)

– parafrazowanie (ze względu na nadawcę,

odbiorcę itp.)

wprowadzanie form

wypowiedzi

• tok dedukcyjny (zaznajomienie ze wzorem określonej

formy, zanalizowanie jej i wydobycie cech

charakterystycznych, a potem – samodzielne pisanie) a

tok indukcyjny

• związki z wiedzą o języku, np. opowiadanie a zdania

złożone podrzędnie przyczynowe czy współrzędne

wynikowe, spójniki wyrażające skutek lub przyczynę

• kolejność form wypowiedzi (narracyjne, opisowe,

eksplikacyjne i argumentujące)

• rozwijanie uzdolnień stylistycznych: udziwnianie,

próby literackie, ćw. stylistyczne na ekspresywność,

stylizowanie, stosowanie jęz. artystycznego

Problemy dydaktyczne

w kształceniu

umiejętności pisania

• rola motywacji
• tematy

wypracowań

• poprawa i ocena

wypracowań
pisemnych

Rola motywacji

• Najważniejszym warunkiem skuteczności

wszelkich ćwiczeń w mówieniu i pisaniu jest

wewnętrzna potrzeba wypowiedzenia się,

nie zaś czysto intelektualne zadowolenie w

porządkowaniu ogniw myślowych i nadawaniu

im możliwie doskonałej formy językowej

/Władysław Szyszkowski, 1967/

• teoria aktów mowy i osadzanie pisania w

kontekście komunikacyjnym

• wypracowanie jako akt mowy

Tematy wypracowań

• po co pisać

wypracowania?

• reprodukować

wiadomości czy
pokazywać
własną
twórczość?

Tematy wypracowań

• Uczeń szkoły podstawowej i średniej musi umieć

mówić prosto i jasno o sprawach

nieskomplikowanych i związanych bezpośrednio

z życiem jego samego, jego otoczenia i

społeczeństwa, którego jest członkiem, bo tylko na

takich tematach można nauczyć ucznia

rzeczywiście potrzebnego mu słownictwa,

frazeologii, typowych konstrukcji składniowych.

[...] ogromna liczba sformułowań niejasnych,

spowodowanych usterkami myślowymi, pochodzi z

wypowiedzi uczniowskich na tematy związane z

literaturą, a zwłaszcza z historią literatury. /Z.

Saloni, 1971/

Oceńmy tematy

wypracowań

• Literatura starożytna – przymus nudnej

lekcji czy źródło aktualnej myśli o
człowieku?

• Walory artystyczne „Ballad i romansów”

Przyroda w twórczości B. Leśmiana

• Słowacki jako dramaturg
• Co wiesz o Kochanowskim?

Poprawa i ocena

wypracowań

pisemnych

• trudności z odniesieniem do kryteriów:

np. zgodność z tematem

• jak traktować błędy ortograficzne?

• cechy recenzji:

– logiczność (ocena wynika z recenzji)

– nieschematyczność (indywidualizacja)

– taktowność

– wskazówki
Czy każdą pracę trzeba recenzować?

Poprawa i ocena

wypracowań

pisemnych

• Praca nad tekstem napisanym: recenzja

nauczyciela + autorefleksja

– Do kogo tekst był adresowany?

– Jaki był kontekst i cel?

– Jaka była struktura i kompozycja tego tekstu?

– Co chciałeś osiągnąć?

– Jakich środków użyłeś, że to osiągnąć?

– Wybierz fragment, który cię najbardziej

satysfakcjonuje (uzasadnij)

– Wybierz fragment, w którym nie udało ci się osiągnąć

zamierzonego celu (uzasadnij)

– Ponowna redakcja i ocena

Najnowsze tendencje

w kształceniu

sprawności pisania

• lingwistyka tekstu
• sprawność tekstotwórcza
• pragmatyka (perspektywa

komunikacyjna)

• równowaga między kształceniem

kompetencji nadawcy i odbiorcy
tekstu

• integrowanie treści polonistycznych

BIBLIOGRAFIA

• A. Dyduchowa, Metody kształcenia sprawności

językowej uczniów. Projekt systemu, model

podręcznika, Kraków 1988

• M. Nagajowa, Kształcenie języka ucznia w szkole

podstawowej, Warszawa 1985

• E. Polański, Dydaktyka ortografii i interpunkcji,

Warszawa 1987

• A. i P. Wierzbiccy, Praktyczna stylistyka, Warszawa 1969

• Z. Saloni, Błędy językowe w pracach pisemnych

uczniów liceum ogólnokształcącego. Próba analizy

językoznawczej, Warszawa 1971

Document Outline