1
Procesy demograficzne w Polsce a
wyzwania wobec polityki gospodarczej
Janina Jóźwiak, Irena E. Kotowska
Instytut Statystyki i Demografii
Szkoła Główna Handlowa
Przewidywane zmiany liczby i
struktur wieku ludności w Polsce
i ich skutki ekonomiczne
Warszawa, 7.01. 2010
2
Prognoza ludności GUS z 2008r.: założenia
http://www.stat.gov.pl/gus/
3
ZMIANY WZORCA PŁODNOŚCI
0
0,02
0,04
0,06
0,08
0,1
0,12
15
17
19
21
23
25
27
29
31
33
35
37
39
41
43
45
47
49
2002
2005
2010
2015
2020
2025
2030
4
5
Zmiany liczby ludności Polski, prognozy GUS:
1999, 2003, 2008
38634
38788
39006
39003
38657
38025
38123
37899
37626
37229
36598
35693
38116
38092
38016
37830
37438
36796
35993
34000
35000
36000
37000
38000
39000
40000
2005
2010
2015
2020
2025
2030
2035
ludność Polski, GUS 1999
ludność Polski, GUS 2003
ludność Polski, GUS 2008
Źródło: opracowanie własne na podstawie publikacji
GUS
6
Struktura ludności Polski w
2035r. według prognozy GUS z
2008r.
http://www.stat.gov.pl/gus
/
7
Zmiany liczby ludności według ekonomicznych grup wieku
w Polsce w latach 2007-2035 (w tys. osób, prognoza GUS,
2008)
24571
21254
6082
6414
7380
8368
8997
9289
9622
5632
6959
7488
21625
23718
20739
22503
24545
5000
7500
10000
12500
15000
17500
20000
22500
25000
27500
2007
2010
2015
2020
2025
2030
2035
0- 17
18-59/64
60/65 I W IĘC EJ
Najtrudniejsze lata 2010-2025
Źródło: opracowanie własne na podstawie „Prognoza ludności na lata
2008-2035”, GUS, 2009
grupy wieku
2015
2020
2025
2030
2035
18-59/64
-852,8
-1215,2
-877,6
-370,6
-515,0
60+/65+
966,4
987,5
628,8
292,4
332,6
Przyrosty
w
okresach
5-letnich
8
Zmiany struktury wieku ludności Polski,
prognoza GUS 2008
Źródło: opracowanie własne na podstawie „Prognoza ludności na lata
2008-2035”, GUS, 2009
9
Zmiany populacji osób starszych, 2007-2035
Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników „Prognozy
ludności na lata 2008-2035”, GUS 2009
5131
5153
5929
6954
7844
8195
8358
2300
2449
2597
2561
3141
3907
4494
1140
1314
1488
1566
1537
2005
2574
413
519
668
751
793
783
1104
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
2007
2010
2015
2020
2025
2030
2035
65+
75+
80+
85+
10
Starzenie się zasobów pracy
Starzenie się potencjalnych zasobów pracy
5 000
7 000
9 000
11 000
13 000
15 000
17 000
19 000
21 000
23 000
25 000
27 000
50-59/64
18-59/64
50-59/64 6 514 6 835 6 159 5 782 5 826 6 474 7 170
18-59/64 24 545 24 571 23 718 22 503 21 625 21 254 20 739
2007
2010
2015
2020
2025
2030
2035
2007
2010
2015
2020
2025
2030
2035
26,5
27,8
26,0
25,7
26,9
30,5
34,6
Odsetek osób w wieku 50-59/64 lata w ogólnej liczbie ludności w wieku
produkcyjnym
Zmiany liczby osób w wieku 50-64 lata
2 000
3 000
4 000
5 000
6 000
7 000
8 000
50-59K
50-64 M
50-59/64
50-59K
2 976
2 998
2 417
2 325 2 435
2 768
3 017
50-64 M
3 538
3 838
3 742
3 457 3 392
3 707
4 153
50-59/64 6 514
6 835
6 159
5 782 5 826
6 474
7 170
2007
2010
2015
2020
2025
2030
2035
Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników „Prognozy ludności na
lata 2008-2035”, GUS 2009
11
Proporcje między liczbą osób w wieku
produkcyjnym oraz liczbą osób w wieku
nieprodukcyjnym
Obciążenie potencjalne (demograficzne)
Źródło:
opracowanie własne na podstawie „Prognoza ludności na lata
2008-2035”, GUS, 2009
31
29
29
31
32
29
27
25
26
31
37
42
44
46
55
55
60
68
73
73
74
20
30
40
50
60
70
80
2007
2010
2015
2020
2025
2030
2035
0-17/18-59/64
60+/65+/18-59/60
OBCIĄZENIE
CAŁKOWITE
Podsumowanie zmian
• do najważniejszych wyzwań rozwojowych dekady
2010-2020 należy zmiana proporcji między ludnością
w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym. Problem
polega nie tylko na wzroście liczby osób w wieku
poprodukcyjnym o 2 mln, czyli na przyśpieszeniu
procesu starzenia się ludności. W 2010 r. osoby w
wieku 65 lat i więcej stanowiły 13,5% ogółu ludności,
10 lat później – 18,5%. Szybki wzrost obciążenia
osób w wieku produkcyjnym osobami w wieku
poprodukcyjnym (z 26 osób w wieku poprodukcyjnym
przypadających na 100 osób w wieku produkcyjnym w
2010 r. do 37 w 2020r.) wynika z jednoczesnego
spadku zasobów pracy o nieco ponad
2 mln.
12
• w dekadzie 2020-2030 należy oczekiwać
kontynuacji zmian z poprzedniego okresu:
spada liczba osób w wieku produkcyjnym,
ale nieco słabiej (o 1,2 mln), także wzrost
osób w wieku poprodukcyjnym jest coraz
wolniejszy (o 921 tys.). Udział osób w wieku 65
lat i więcej wzrośnie o 22,3%. Dodatkowo
wyraźnemu postarzeniu ulegną zasoby
pracy – udział kobiet w wieku 50-59 lat oraz
mężczyzn w wieku 50-64 lata wzrośnie z 25,7%
w 2020 r. do 30,4% w 2030 r. Obciążenie
osobami w wieku poprodukcyjnym zwiększy się
do 44 na 100 osób w wieku produkcyjnym w
2030 r., a obciążenie całkowite do 73 osób.
13
• lata
2030-2035
przyniosą
dalsze
zmniejszenie się potencjalnych zasobów
pracy, silniejsze w wymiarze absolutnym
niż przyrost populacji osób w wieku
poprodukcyjnym.
Proces
starzenia
się
ludności
i
zasobów
pracy
będzie
kontynuowany – osoby w wieku 65 lat i więcej
będą stanowić 23,2% ogółu ludności a udział
osób w wieku 50-59 lata dla kobiet i 50-64 lata
dla
mężczyzn
w
populacji
w
wieku
produkcyjnym wzrośnie do 34,6%
14
15
Szacunek obciążenia efektywnego ludności pracującej
osobami niepracującymi (liczba niepracujących na 100
osób pracujących) na podstawie danych BAEL z II kwartału
2008
Założenia:
• wskaźnik zatrudnienia osób w wieku
produkcyjnym pozostanie na poziomie 64,4% w
całym okresie prognozy
• wskaźnik zatrudnienia osób w wieku
poprodukcyjnym pozostanie na poziomie 5,8%
w całym okresie prognozy
• osoby w wieku przedprodukcyjnym 0-17 lat nie
pracują
„Obciążenie „ osób
pracujących
niepracującymi
16
89
91
98
106
112
114
118
136
135
142
152
159
158
158
99
100
105
113
120
123
126
80
90
100
110
120
130
140
150
160
170
2007
2010
2015
2020
2025
2030
2035
obciazenie efektywne
osobami w starszym wieku
obciazenie calkowite
obciazenie osobami w
wieku 15 +
Relacje pomiędzy
generacjami
• Wskaźnik potencjalnego wsparcia
(15-64/65+):
1950: 12
2008: 4,9
2035: 2,75
17
• Wskaźnik opieki nad rodzicami
(80+na 100 osób 50-59/64):
2008: 12,3
2035: 26
„sandwich generation”
18
• Rynek pracy, produktywność,
wzrost gospodarczy
• System zabezpieczenia
społecznego, finanse publiczne
• Popyt na usługi (finansowe,
edukacyjne, opiekuńcze, itp.)
Konsekwencje
ekonomiczne
Rynek pracy
• Spadek liczby osób w wieku
produkcyjnym po 2020, braki siły
roboczej
• Starzenie się zasobów pracy
• Okresowo- spadek zasobów
kompensowany przez wzrost udziału
osób starszych w rynku pracy.
• Konsekwencja malejących zasobów:
spadkowy trend tempa wzrostu
gospodarczego
• Kompensacja przez wzrost wydajności a także
dłuższy czas aktywności zawodowej
• Nie ma żadnego potwierdzenia teza o niższej
wydajności osób starszych (wykształcenie,
doświadczenie)
• Problem: szybkość przemiany
technologicznej, „starzenie się” kapitału
ludzkiego (niedostosowanie, wykluczenie –
kształcenie ustawiczne jako remedium?)
• Łatwiejszy dostęp młodszych
generacji do rynku pracy?
- mniej liczne generacje, ale
- wykształcenie i odpowiednie
kwalifikacje wciąż najważniejsze
• Zwiększona presja: emerytury
(„niezbilansowany system” emerytalny),
opieka zdrowotna (wyższe wydatki)
• Opieka nad osobami starszymi:
ograniczone zasoby opieki nieformalnej
(w ramach rodziny)
• Konieczność: nowy system emerytalny,
podwyższenie wieku emerytalnego
ustawowego i faktycznego, aktywacja
osób starszych
Wydatki publiczne
• Szacunki dla Europy wskazują, że
usunięcie niepełnosprawności
redukuje wydatki na zdrowie i opiekę
nad osobami starszymi o połowę;
konieczność zwiększenia nakładów na
opiekę zdrowotną osób młodszych.
• Rola „zdrowia publicznego”,
wydłużanie życia ludzkiego w dobrym
zdrowiu
Popyt na usługi
• Zmiana struktury gospodarstw domowych i
zapotrzebowania na różnego typu usługi:
- finansowe (kredyty konsumpcyjne,
ubezpieczenia, skłonność do oszczędzania)
- opiekuńcze
- edukacyjne
- zdrowotne
- czas wolny, etc.
25
• Demograficzna „odnowa” poprzez stosowną politykę
przyjazną rodzinie
• Możliwość godzenia pracy zawodowej i
obowiązków rodzinnych (głównie kobiet)
• Work-life balance
• Głębokie reformy rynku pracy: wzrost zatrudnienia
(kobiety), „flexicurity”, ograniczanie wczesnych
emerytur
• „aktywne starzenie się”
• Poprawa systemu publicznej opieki zdrowotnej:
ograniczenie niepełnosprawności
• Imigracja?
ODPOWIEDŹ NA WYZWANIA
DEMOGRAFICZNE
WNIOSKI OGÓLNE
• Starzenie się ludności to proces
nieuchronny i nieodwracalny – także
jego konsekwencje ekonomiczne,
okresowo silniejsze lub słabsze
• Poprzez stosowne działania
dostosowawcze i modernizacyjne
można wygrać związane z tym
procesem wyzwania
27
• Jako obiektywny proces, te zmiany
struktury ludności nie mogą być
traktowane jako tylko „zagrożenie”
• Wydłużanie się ludzkiego życia-
dobrodziejstwo rozwoju gospodarczego
i rosnącego dobrobytu, za które
wszyscy (jednostki, rodziny,
społeczeństwo, instytucje państwa,
biznes) mają do spłacenia dług.
28