• UWAGA: slajdy nie obejmują całości
problematyki poruszanej na
wykładach i nie są ich szczegółowym
zapisem – mogą jednakże pomóc w
przygotowaniu się do egzaminu - BM
• UWAGA: slajdy nie obejmują całości
problematyki poruszanej na
wykładach i nie są ich szczegółowym
zapisem – mogą jednakże pomóc w
przygotowaniu się do egzaminu - BM
Bogdan W. Mach
Makrostruktury społeczne
Collegium Civitas jesień 2010
• Struktura jest terminem notorycznie
nieostrym; w minimalistycznej
definicji „struktura” to każda relacja
pomiędzy elementami grupy
społecznej dowolnej wielkości; nawet
najprostsza relacja jest strukturą (np.
stosunek ilości mężczyzn do ilości
kobiet – „human sex ratio”)
• Struktura jest cechą grupy a nie cechą
jednostkową - ale wpływa na jednostki i
związki między cechami jednostek
(przykład - Rodney Stark - indywidualna
religijność w USA pozytywnie wpływa na
przestrzeganie norm prawa, ale tylko tam,
gdzie % osób religijnych jest wysoki)
• Struktura jako relacje między pozycjami
(forma) kształtuje relacje między ludźmi
(treść)
• Strukturami są też bardziej
skomplikowane relacje i kombinacje
relacji pomiędzy pozycjami
społecznymi w grupie lub pomiędzy
grupami wyróżnionymi jako pozycje
w zbiorowości wyższego rzędu
na przykład (za Piotrem Sztompką):
• Kto od kogo w grupie zależy (struktura
władzy)
• Jak podzielona jest w grupie praca
(struktura zawodowa, podział pracy)
• Kto w grupie ma ile
zinstytucjonalizowanej władzy,
bogactwa, szacunku (stratyfikacja)
• Kto się z kim w grupie komunikuje
(struktura komunikacyjna)
• Kto czego i od kogo ma prawo w
grupie oczekiwać (struktura
normatywna)
• Jak mają się do siebie reprezentowane
w grupie poglądy (struktura poglądów)
• Jak mają się do siebie reprezentowane
w grupie interesy (struktura interesów)
• Dwa problemy:
• (1) Struktura a „human agency”
(determinizm socjologiczny a podmiotowe
działanie wolnej jednostki)
• (2) „widoczność” struktur w momentach
radykalnej zmiany społecznej (struktury
jako „konstrukcyjne” elementy społeczne
ukryte za „fasadami” społecznymi)
• Definicja struktury społecznej Stanisława
Ossowskiego (Dzieła t.5, str.93-94): „[…]
strukturę społeczną pojmujemy jako
system międzyludzkich zależności,
dystansów i hierarchii zarówno w
nieorganizacyjnej jak i organizacyjnej
formie […], […] Mówiąc o zależnościach
międzyludzkich, mamy na myśli zarówno
zależności wynikające ze stosunków
władzy, jak i z podziału funkcji.”
• Makrostruktury to struktury
charakteryzujące społeczeństwo jako
całość = politycznie autonomiczną
grupę kooperujących ze sobą ludzi
Cechą makrostruktur jest to, że są:
• Samowystarczalne
• Samoistne
• Samoreferencyjne
• Dwa podstawowe rodzaje
makrostruktur to instytucje
społeczne i system klas społecznych
INSTYTUCJE to trwałe wiązki
(1) ról społecznych
(2) grup
(3) organizacji
(4) obyczajów
(5) zachowań,
które służą zaspokojeniu
podstawowych, fundamentalnych
potrzeb społecznych
Według tradycji funkcjonalistycznej w
każdym społeczeństwie wyróżnić
można pięć takich instytucji:
• system pokrewieństwa
• gospodarka
• religia
• system polityczny
• edukacja
• KLASY to - w najszerszym,
neutralnym rozumieniu - grupy ludzi
zajmujących podobne miejsce w
relacjach konstytuujących system
społecznej stratyfikacji i mających
podobne interesy (ekonomiczne,
polityczne i inne) związane z tym
systemem
• Różne teorie stratyfikacji różnie
definiują wyróżniane w
społeczeństwie klasy społeczne.
Niektóre tradycje badawcze
przeciwstawiają sobie klasy i
stratyfikację – ja tego nie robię
• SPOŁECZNA STRATYFIKACJA
• Społeczna stratyfikacja to
zinstytucjonalizowany, powielający
się w czasie, nierówny podział
względnie powszechnie cenionych
dóbr pomiędzy pozycje społeczne
istniejące w społeczeństwie
Dobra te mają charakter:
• ekonomiczny (dochód, majątek,
zarobki, własność)
• kulturowy (konsumpcja kulturowa,
"dobre obyczaje")
• czysto społeczny (dostęp do sieci
towarzyskich, znajomości,
członkostwo w klubach,
stowarzyszeniach)
• obywatelski (prawo do posiadania
własności, zawierania umowy, prawo
wyborcze, wolność stowarzyszania się,
wyznania, słowa)
• edukacyjny (kapitał ludzki, formalne
wykształcenie, umiejętności,
kwalifikacje)
• psychologiczny (pozytywna
samoocena)
• Dobra te są materialne i
niematerialne:
bogactwo, władza, prestiż społeczny
(prestiż osobisty i prestiż pozycji)
dobre wykształcenie, dobry zawód,
zdrowie, pozytywna samoocena i
psychiczny "dobrostan", dostęp do
użytecznych informacji, przekonanie,
że prowadzi się sensowne życie,
kontrola nad własnym życiem i wiele
innych
• Systemy stratyfikacji społecznej są
zawsze wielowymiarowe i bardziej
lub mniej hierarchiczne, tzn. składają
z warstw pozycji, które - odmiennie
wyposażone w dobra - różnią się
między sobą ze względu na szanse
życiowe i możliwości społeczne
zajmujących je osób
• Kategorie pozycji społecznych
podobnie ulokowanych w systemie
społecznej stratyfikacji można
najogólniej nazywać "klasami". Teorie
różnie wyodrębniają klasy i ich ilość.
• Klasy mające lepsze szanse i
możliwości typowo „zamykają się”
przed napływem z klas położonych
„niżej”, tworząc i reprodukując w ten
sposób swą społeczną tożsamość i
dystanse wobec innych klas
• „Wykluczenie” doświadczane przez
klasy dysponujące gorszymi
szansami wzmacnia dodatkowo układ
dystansów społecznych i formuje
społeczną tożsamość tych klas
Aksjologiczne założenia w
badaniach stratyfikacji (Kerbo)
Założenia krytyczne (radykalne)
• Nierówność nie jest nieunikniona –
przynajmniej jej obecny poziom nie jest
nieunikniony i może być redukowany
• Natura ludzka jest zasadniczo dobra i
kooperatywna
• Celem nauk społecznych jest pomoc w
budowie lepszego, bardziej równego i
bardziej sprawiedliwego społeczeństwa
Aksjologiczne założenia w
badaniach stratyfikacji (Kerbo)
Założenia niekrytyczne
(konserwatywne)
• Nierówność jest nieunikniona
• Natura ludzka jest zasadniczo
egoistyczna i niechętna kooperacji
• Nauki społeczne mają koncentrować
się na faktach i nie formułować
sądów oceniających
Dwa modele społeczeństwa w
badaniach stratyfikacji (Kerbo)
Model konfliktów grupowych
• Społeczeństwo jest scalane przez
konflikty grupowe i różnice w zakresie
posiadanej przez grupy władzy
• Akcent na składowe części
społeczeństwa i procesy zachodzące
pomiędzy nimi
• Społeczeństwo jest terenem walki
toczonej przez klasy społeczne i grupy
interesu
Dwa modele społeczeństwa w
badaniach stratyfikacji (Kerbo)
Model porządku społecznego
• Społeczeństwo jest scalane przez
powszechną zgodę co do wartości i
norm
• Holizm: społeczeństwo jest całością
• Społeczeństwo jest systemem, który
ma własne potrzeby
(niesprowadzalne do potrzeb grup)
Typologia paradygmatów w
badaniach stratyfikacji (
Kerbo,
Strasser
)
Krytyczny
paradygmat porządku
społecznego
Niekrytyczny
paradygmat porządku
społecznego
(funkcjonalna teoria
stratyfikacji)
Krytyczny
paradygmat konfliktu
społecznego (Marxa
teoria klasy
rządzącej)
Niekrytyczny
paradygmat konfliktu
społecznego (Webera
teoria konfliktów
społecznych)
• Stratyfikacja to nierówność, która
uległa instytucjonalizacji
• Stratyfikacja to instytucja regulująca
w danym społeczeństwie relacje
pomiędzy pozycjami – kto dostaje ile,
czego, za co, i z jakimi skutkami
• Systemy stratyfikacyjne jako instytucje
są: (a) stabilne, (b) ideologiczne
• Systemy stratyfikacyjne są cechą
organizacji społecznej a nie
bezpośrednią konsekwencją
indywidualnych różnic pomiędzy
ludźmi (przykład klas na Titanicu: w
klasie I przeżyło 60%, w II 36% a w III
24%)
• Każdy socjolog wie o stratyfikacji
dwie rzeczy: (a) ma wiele niedobrych
konsekwencji, (b) pewien rozmiar
stratyfikacji wydaje się nie do
uniknięcia
Funcjonalna teoria
stratyfikacji
(Kingsley Davis i Wilbert E. Moore,
ASR 10, 1945)
• Pewne pozycje społeczne są w
społeczeństwach funkcjonalnie
ważniejsze (w większym stopniu
zaspakajają potrzeby społeczeństwa
jako całości) i wymagają specjalnych
umiejętności od osób, które te
pozycje mogłyby zajmować
• Talenty i uzdolnienia, które są
podstawą tych umiejętności nie są
powszechne i równo rozłożone w
społeczeństwach - niektóre osoby je
mają a inne nie, niektóre osoby mają
ich więcej a inne mniej
• Przeprowadzenie talentów i uzdolnień
w umiejętności i kwalifikacje, których
wymaga zajmowanie funkcjonalnie
ważniejszych pozycji nie jest możliwe
bez edukacyjnego treningu, który – z
kolei – od poddających mu się osób
wymaga nakładów i poświęceń
• Aby osoby dysponujące właściwymi
talentami i uzdolnieniami chciały się
takiemu treningowi poddać, muszą
one liczyć na to, że pozycje
społeczne, do których zajęcia ten
trening jest potrzebny przyniosą im w
przyszłości nagrody i przywileje
(także symboliczne) niedostępne dla
innych
• Zatem: Stratyfikacja społeczna (fakt, że
z zajmowaniem różnych pozycji wiążą
się nierówne nagrody i przywileje) jest w
ludzkich społeczeństwach funkcjonalna i
niezbędna – jej funkcją jest
zapewnienie, że najważniejsze pozycje
są zajmowane przez najlepiej
wykwalifikowane i najlepiej
przygotowane do ich objęcia osoby
Davis/Moore: stratyfikacja jest
nieświadomie ukształtowanym
mechanizmem, dzięki któremu
społeczeństwa zapewniają sobie
właściwą obsadę pozycji społecznych
CZYLI:
Stratyfikacja jest funkcjonalna i niezbędna
• Funkcjonalna teoria stratyfikacji - jak
każda teoria funkcjonalna - wymaga
dodatku ewolucyjnego
• Chodzi o uzasadnienie, dlaczego w trakcie
ewolucji ludzkości pewne role społeczne
mogą być uznane za ważniejsze dla
przeżycia i sprawnego funkcjonowania
ludzkich społeczeństw
• Ten dodatek sprowadza się do dwu
punktow:
(1) te fragmenty kultury, które w
trakcie ewolucji są zachowywane
stają się coraz bardziej złożone,
komplikują się. Proces zachowywania
kultury w trakcie ewolucji jest zatem
procesem nieustannego powstawania
coraz bardziej złożonej kultury
.
(2) Rezultatem jest SPECJALIZACJA ról
społecznych i wzrastający podział pracy
- w tym podziale z niektórymi
pozycjami wiążą się coraz bardziej
skomplikowane elementy kultury czyli
coraz bardziej złożone role społeczne. Z
tymi właśnie rolami związane być muszą
wyższe nagrody jeśli społeczeństwo ma
trwać i efektywnie się rozwijać.
• Stratyfikacja jest zatem ewolucyjną
konsekwencją wzrastającej
specjalizacji i złożoności ról
społecznych
• Parsons: stratyfikacja jest
ewolucyjnym osiągnięciem, równość
byłaby ewolucyjną katastrofą
• Pierwsze krytyki: funkcjonalnej teorii
stratyfikacji
(a) niejasne pojęcie „funkcjonalnej
ważności”
(b) wątpliwe założenia o motywacji
do zdobywania wiedzy i
kwalifikacji
• W współczesnej socjologii „funkcjonalną
ważność” zastąpiono teoretycznie neutralnym
pojęciem „zastępowalności” pozycji
• Im niższa zastępowalność, tym wyższe
nagrody
• Indywidualne i grupowe strategie redukcji
zastępowalności = centralny problem badań
nad stratyfikacją
Wszyscy stosujemy indywidualne
strategie redukcji własnej
zastępowalności
Grupowe strategie redukcji
zastępowalności:
• monopolizacja
• profesjonalizacja
• unionizacja
• Inne krytyki funkcjonalnej teorii
stratyfikacji:
(1) Randall Collins (1975) Conflict
Sociology
(2) Melvin Tumin (1953) Some
Principles of Stratification: A Critical
Analysis
• Collins: to nie teoria, to raczej model
rynku pracy, w którym „pracodawcą”
jest społeczeństwo, które musi
zaspokoić swoje potrzeby „płacąc” w
pieniądzach, prestiżu i innych
nagrodach związanych z
zajmowaniem pozycji
• Collins: Koncepcja Davisa i Moora jest
wewnętrznie sprzeczna - zmiany
„popytu” na pozycje i zmiany
„podaży” osób gotowych pozycje
objąć - powinny prowadzić do
wyrównania się nagród związanych z
pozycjami czyli do zaniku stratyfikacji
• Davis (1948, Human Societies):
wyrównywanie się nagród
związanych z pozycjami nie nastąpi,
bo (1) talenty i zdolności nie są
równomiernie rozłożone, (2) rodziny
ograniczają mobilność ku pozycjom (i
w górę i w dół) – chroniąc potomstwo
lub nie mogąc mu pomóc.
• Na to inni: czy na pewno tylko niewielu
może zostać lekarzami, co by było, gdyby
lekarze nie bronili dostępu do swego
zawodu? Davis i Moore nie dostrzegają,
że władza i wpływ są w społeczeństwie
rozłożone nierówno i ograniczają
mobilność ku pozycjom - nie pozwalając,
by pozycje mogły być obejmowane w
efekcie otwartego współzawodnictwa
Dysfunkcje stratyfikacji
społecznej (Melvin Tumin)
• Stratyfikacja ogranicza możliwości
odkrycia pełnego zakresu talentów
istniejących w społeczeństwie
(oznacza nierówną motywację i
nierówny dostęp do kanałów rekrutacji
i centrów szkolenia)
• Ograniczając zakres dostępnych w
społeczeństwie talentów stratyfikacja
ogranicza możliwości rozwoju
potencjału społeczeństwa
• Stratyfikacja zapewnia aktualnym
elitom władzę, dzięki której mogą
one narzucać ideologie
racjonalizujące istniejący stan rzeczy
jako „naturalny”, „moralnie słuszny”
- stratyfikacja wywiera na
społeczeństwo, w którym istnieje
wpływy konserwatywne,
zachowawcze
• Stratyfikacja prowadzi do nierównego
rozkładu pozytywnych samoocen
niezbędnych dla rozwoju twórczego
potencjału jednostki
• W tym zakresie, w jakim nierówność nie
może zostać zaakceptowana przez mniej
uprzywilejowanych, stratyfikacja wzmaga
wrogość, podejrzliwość i brak zaufania –
ogranicza w ten sposób integrację społeczną
• W tym zakresie, w jakim poczucie
znaczącego uczestnictwa w systemie
zależy od położenia w stratyfikacji,
konsekwencją stratyfikacji jest
nierówne poczucie znaczącego
uczestnictwa w funkcjonowaniu
społeczeństwa
• Ponieważ lojalność wobec
społeczeństwa zależy od poczucia
znaczącego uczestnictwa,
stratyfikacja oznacza nierówny
rozkład lojalności społecznej (wobec
systemu)
• W tym zakresie, w jakim
partycypacja i apatia zależą od
poczucia znaczącego uczestnictwa,
stratyfikacja prowadzi do nierównego
rozłożenia w populacji motywacji do
aktywności społecznej
• Tumin dodatkowo:
(a) poświęcenia poniesione w celu
transferu talentów w kwalifikacje są
wątpliwe – i dlaczego społeczeństwo
ma płacić za nie całe życie?
(b) nawet najbardziej odpowiedzialne
prace ludzie chcą wykonywać dla
„radości pracy” lub „pomocy
społeczeństwu” – niekoniecznie dla
pieniędzy i prestiżu
Podejście funkcjonalne
• Stratyfikacja umożliwia
społeczeństwu trwanie i rozwój.
Przypisanie wyższych nagród do
ważniejszych pozycji przynosi
korzyści całemu społeczeństwu
• Stratyfikacja sprzyja zajmowaniu
pozycji wymagających talentów i
zdolności przez osoby posiadające te
talenty i zdolności
• Stratyfikacja i służy wszystkim i jest
nieunikniona
• Wartości legitymizujące stratyfikację
są szeroko rozpowszechnione w
społeczeństwie
• Ponieważ systemy stratyfikacyjne
służą całemu społeczeństwu i mają
poparcie w wartościach, to są one
stabilne w czasie
Podejście konfliktowe
• Stratyfikacja jest rezultatem konfliktu
oraz asymetrii władzy i służy interesom
niektórych tylko członków
społeczeństwa a przeszkadza w
realizacji interesów innych jego
członków
• Na skutek stratyfikacji wiele talentów i
zdolności istniejących w społeczeństwie
nie zostaje nigdy ujawnionych i nie
zostaje wykorzystanych
• Stratyfikacja jest pożyteczna tylko dla
niektórych i może – bez szkody dla
całego systemu – zostać
wyeliminowana lub istotnie ograniczona
• Wartości legitymizujące stratyfikację są
elementem ideologii służących
interesom tych członków
społeczeństwa, którzy mają więcej
władzy (ekonomicznej, politycznej,
społecznej)
• Ponieważ systemy stratyfikacyjne
dobrze służą interesom tylko
niektórych członków społeczeństwa,
to ich stabilność jest zawsze
zagrożona
• Platon w „Państwie” i Arystoteles w
„Polityce” o klasach
• Karl Marx (1818 – 1883) krytyczny
(radykalny) paradygmat konfliktu
• Max Weber (1864 – 1920)
niekrytyczny (konserwatywny)
paradygmat konfliktu
Marx
• Cel: wyjaśniać globalne zmiany społeczne,
stworzyć teorię historii
• Motor historii = konflikt między klasami
(„Historia jest historią walk klasowych” –
Marx i Engels „Manifest Komunistyczny”
(1848))
• Podstawowy schemat klasowy: 2-klasowy,
biegunowy - burżuazja vs. proletariat, historia
doprowadzi do polaryzacji na te dwie klasy
• W analizach empirycznych wiele innych
schematów
• Burżuazja i proletariat definiowane w
terminach zróżnicowanego stosunku
do środków produkcji
• Środki produkcji = wszystko, co jest
niezbędne do wytworzenia czegoś, co
ma wartość z wyjątkiem samej
potrzebnej do tego pracy (kapitał
inwestycyjny, ziemia, budynki,
maszyny, dostęp do sieci dystrybucji)
• Historia biegnie w kierunku starcia
burżuazji i proletariatu, które nastąpi
gdy: (1) polaryzacja się dokona, (2)
proletariat stanie się „klasą dla siebie”
(łączność, świadomość, organizacja), (3)
kapitalizm wyczerpie swe możliwości
rozwojowe (prywatna własność środków
produkcji uniemożliwi rozwój „sił
wytwórczych” społeczeństwa)
• Rewolucja eliminacja prywatnej
własności środków produkcji
(uspołecznienie) społeczeństwo
bezklasowe (problem „obumierania”
państwa)
• Dominacja wymiaru ekonomicznego
(„baza vs. nadbudowa”) w
marksowskim myśleniu o klasach
• Przykłady schematów
neomarksowskich (Wright)
Przykłady neo-Marxowskich schematów klasowych Erika O.
Wrighta:
(a) Class Boundaries in Advanced Capitalist Society, New
Left Review 41, 1976
Klasy ze względu na kontrolę nad:
(1) inwestycjami i zyskiem
(2) aparatem produkcyjny/ procesem pracy
(3) pracownikami
+
= pełna kontrola, C = częściowa, M = minimalna,
-
= brak
kontroli
Kontrola nad:
Inwestycj
e i zysk
Proces
pracy
Pracowni
cy
Burżuazja
Tradycyjni kapitaliści
Dyrektorzy generalni korporacji
+
+
+
+
+
+
Sprzeczne pozycje burżuazja- proletariat
Managerowie najwyższego szczebla
Managerowie średniego szczebla
Technokraci
Nadzorcy
C/M
M/-
-
-
+
C
M
-
+
C
M
M
Proletariat
-
-
-
Sprzeczne pozycje proletariat– drobna
burżuazja
Względnie niezależni pracownicy
najemni
-
M
-
Drobna burżuazja
+
+
-
Sprzeczne pozycje drobna burżuazja –
burżuazja
Pracodawcy małej skali
+
+
M
(b) Erik Olin Wright (1986) Classes, London:
Verso
O = zasoby organizacyjne (władza
organizacyjna)
K = zasoby kwalifikacyjne (wykształcenie)
(+) = pełna kontrola, 0 = częściowa,
(-) = brak kontroli
Kontrola nad zasobami:
Organizacja
Kwalifikacje
Właściciele:
Burżuazja
Drobna burżuazja
Pracodawcy małej skali
(Definiowane jak w
poprzednim schemacie)
Personel najemny:
Managerowie eksperci
Managerowie z
kwalifikacjami
Managerowie bez
kwalifikacji
Kierownicy eksperci
Kierownicy z
kwalifikacjami
Kierownicy bez kwalifikacji
Pracownicy eksperci
Pracownicy z
kwalifikacjami
Pracownicy bez
kwalifikacji
+
+
+
0
+ -
0
+
0
0
0 -
- +
- 0
- -
• Webera krytyka Marxa: Marx nigdy
nie udowodnił, że BAZA (ekonomia)
jest fundamentalną podstawą
wszystkich innych różnic społecznych
– wierzył w to
Max Weber (1864 – 1920) niekrytyczny
(konserwatywny) paradygmat konfliktu
• Cel: Pokazać, że Marx się mylił sądząc,
że różnice ekonomiczne („baza”) są
jedyną (determinującą) podstawą
stratyfikacji
• Środek: Pokazać, że wymiary polityczne
(władza) i kulturowo-społeczne
(szacunek społeczny) są względnie
niezależne od sfery ekonomii i też
prowadzą do konfliktu społecznego
• grupy społeczne ilustrujące tezy Webera:
junkrzy (mało władzy ekonomicznej, ale
wysoka pozycja w wymiarze politycznym
i społeczno-kulturowym), żydowscy
przedsiębiorcy (wysoko w wymiarze
ekonomii, nisko w wymiarze politycznym
i społeczno-kulturowym), przywódcy
duchowi (nisko w wymiarze
ekonomicznym i politycznym, wysoko w
wymiarze społeczno-kulturowym)
Wkład Webera w teorię
stratyfikacji
• Stratyfikacja jest 3-wymiarowa nie 1-
wymiarowa jak u Marxa. Wszystko, co
decyduje o szansach życiowych jest możliwą
podstawą „społecznego zamknięcia” (soziale
Schließung,social closure), strategii
redukowania zastępowalności i konfliktu
społecznego
• Współcześnie instytucjonalną podstawą
władzy i dominacji są struktury biurokratyczne
(Webera idealny model biurokracji)
• Tradycja socjologiczna od Webera:
• Class, status, power (klasy, stany,
władza)
• Weber pokazał: (a) prestiż i władza nie
są prostą konsekwencją ekonomicznej
własności - są także źródłem własności
i zamożności, prestiż daje władzę a
władza przynosi prestiż; (b) wiele osób
ma władzę („osiąga pożądane
rezultaty pomimo oporu innych”) choć
nie ma tytułu własności ekonomicznej
(odróżnienie kontroli i własności)
• Webera koncepcje klas (według
Stanisława Kozyr-Kowalskiego): klasa
jako zbiór pozycji społecznych
kształtujących zbliżone do siebie
„szanse życiowe”
Koncepcja rynkowa
• „Będziemy o klasie mówili wtedy,
gdy 1) szanse życiowe większej
liczby ludzi mają pewien wspólny,
specyficzny przyczynowy składnik, o
ile 2) ten składnik został wytworzony
przez ekonomiczne interesy związane
z posiadaniem dóbr i możliwością
uzyskiwania zarobków, i to 3) w
warunkach rynku dóbr i pracy”
Koncepcja pozarynkowa
• „Klasą nazwiemy każdą grupę ludzi
znajdujących się w podobnym położeniu
klasowym. <<Położeniem klasowym>>
nazwiemy zaś typową szansę na 1)
dostęp do dóbr, 2) osiąganie pozycji
społecznych i 3) realizację biografii
życiowej – szansę wynikającą z rozmiaru
i rodzaju władzy rozporządzania
dobrami lub kwalifikacjami….”
• Klasa społeczna to „ogół tych
położeń klasowych, między którymi
wymiana a) osobnicza i b) w
następstwie pokoleniowym jest łatwa
i w typowy sposób zwykła się
odbywać.”
• „Klasami społecznymi są: (a) klasa
robotnicza jako całość…, (b) drobna
burżuazja, © nie posiadająca własności
inteligencja i specjaliści (technicy
różnego rodzaju, pracownicy umysłowi,
pracownicy administracji, którzy są
wewnętrznie bardzo zróżnicowani
zależnie od kosztów treningu jaki
otrzymali), (d) klasy uprzywilejowane
dzięki własności i edukacji” (cytat za W.
Wesołowski)
• Przykłady neoweberowskich
schematów klasowych (John
Goldthorpe): klasy ze względu na
lepsze lub gorsze „położenie
rynkowe”, „zdolności rynkowe”,
„atuty rynkowe”, „market capacities”
• Neo-Weberowski schemat klasowy (John H. Goldthorpe
and Robert Erikson, The Constant Flux,1992) w wybranych
krajach europejskich (dane za Wolfgangiem Teckenbergiem)
• I = Pracodawcy dużej skali i profesjonalići, eksperci,
managerowie
wysokiego szczebla
• II = Profesjonaliści, eksperci, managerowie niższego szczebla
• IIIa = Wykonawczy pracownicy umysłowi w administracji
• IIIb = Pozostali wykonawczy pracownicy umysłowi
• IVa = Pracodawcy małej skali poza rolnictwem
• IVb = Samodzielni poza rolnictwem
• IVc = Pracodawcy małej skali i samodzielni w rolnictwie
• V = Technicy i nadzorcy
• VI = Robotnicy wykwalifikowani
• VIIa = Robotnicy niewykwalifikowani
• VIIb = Robotnicy rolni
A= Austria, C=Czechy,S=Słowenia, H=Węgry, P=Polska,
G=Niemcy
European Social Survey 2002-3
I
II
IIIa
IIIb
IVa
IVb
V
VI
VIIa
VIIb
IVc
A
11.6
19.3
22.0
16.5
3.3
2.2
3.9
8.3
8.0
.6
4.4
C
7.9
19.6
13.8
7.4
3.2
6.0
4.7
17.4
16.2
3.0
.9
S
15.6
19.5
14.3
7.8
5.2
1.3
6.5
15.6
11.7
1.3
1.3
H
11.9
16.8
8.0
8.8
6.0
6.0
3.1
15.6
18.8
3.1
2.0
P
10.6
17.6
9.1
5.8
3.9
5.0
3.5
14.3
16.1
1.1
13.1
G
10.8
22.1
19.4
10.2
3.3
3.1
4.3
13.3
11.8
.6
1.0
E
u
r
o
p
e
a
n
S
u
r
v
e
y
2
0
0
2
-
3
.
Rozbieżność czynników
statusu
• Status = położenie jednostki w
danym wymiarze stratyfikacyjnym
• Ponieważ wymiarów jest kilka (u
Webera trzy) to możliwa jest
rozbieżność statusów (rozbieżność
czynników statusu ujmowanego
kompleksowo)
• Teoria: ludzie o rozbieżnych statusach są
bardziej sfrustrowani i niezadowoleni niż
ludzie o statusach zbieżnych. Dlaczego?
• Gerhard Lenski „Status Crystalization”,
ASR, 1954
• Self blame i system blame jako reakcje
na rozbieżność stausów
Ralf Dahrendorf (1959, PL
2008) Class Conflict in
Industrial Society
• Marx nie udowodnił, że różnice
ekonomiczne są podstawą wszystkich
innych różnic stratyfikacyjnych
• Marx nie odróżnił prawnej własności od
kontroli środków produkcji – kontrola
sprawowana przez managera i polityka w
państwie, które upaństwowiło środki
produkcji też rodzi nierówność
• Marx nie zauważył, że każda władza rodzi
nierówność
Dahrendorfa tezy o
konflikcie
• Na każdym poziomie organizacji
społecznej (mała grupa,…, państwo)
istnieją dwa fundamentalnie odmienne
rodzaje ról społecznych: (1) takie, z
którymi związane są instytucjonalnie
tylko prawa do uczestnictwa (np. prawa
obywatelskie, prawa dziecka, itp.) oraz
(2) takie, z którymi instytucjonalnie
związane są prawa do sprawowania
władzy
• Fakt, że zawsze istnieje podział na role,
z którymi związane jest sprawowanie
władzy i role, z którymi (poprzez
uczestnictwo) wiąże się konieczność
ulegania władzy, jest zasadniczą,
konstytucyjną podstawą stratyfikacji
społecznej - zinstytucjonalizowanej,
nierównej partycypacji w dobrach
istniejących w systemie społecznym
• Role, z którymi wiąże się władza i
role, z którymi wiąże się brak władzy
identyfikują dwa rodzaje radykalnie
odmiennych pozycji społecznych o
fundamentalnie konfliktowych (nie
zawsze uświadomionych) interesach
– sprawujący władzę mają interes w
jej utrzymaniu, poddani władzy w jej
kontestowaniu
• Osoby zajmujące pozycje władzy i
osoby zajmujące pozycje władzy
poddane, wcześniej lub później
uświadamiają sobie swe interesy i
stają się dwiema zorganizowanymi
grupami interesu
• Grupy interesu nieuchronnie
wchodzą ze sobą w otwarty konflikt,
którego stawką jest utrzymanie lub
zmiana istniejącego układu władzy
• Konflikty tego rodzaju, realizujące się
na wielu poziomach organizacji
społecznej, wyznaczają dynamikę
systemów stratyfikacyjnych i szerzej
struktury społecznej na poziomie
makro i mikro
Krytyka Dahrendorfa jest już u Gaetano
Mosci (1858-1941) w The Ruling Class ( ang.
1939 - wł.(1896 t.1, 1922 t.2):
• Społeczeństwa ludzkie nie mogą istnieć bez
organizacji politycznej
• Z organizacją polityczną wiąże się
nieuchronnie nierówność władzy (liderzy z
definicji mają jej więcej)
• Ponieważ natura ludzka jest egoistyczna,
władcy będą zawsze wykorzystywać innych
i gromadzić przywileje
Co (do funkcjonalizmu) dodaje
podejście konfliktowe?
• Podkreśla, że zajmujący pozycje
władzy, realizując swe egoistyczne
interesy, są odpowiedzialni za to, że
nierówności jest zawsze więcej niż
zakłada (implikuje) funkcjonalna
teoria stratyfikacji
• Pokazuje w jaki sposób władza
(polityczna i administracyjna) jest
grupową strategią redukowania
zastępowalności i źródłem przywileju
Gerhard Lenski (1966) Power
and Privilege (dwa „prawa”
stratyfikacji)
„Ludzie będą się dzielić produktami swej
pracy w zakresie niezbędnym dla
przeżycia i stałej produktywności tych
osób, których działanie jest dla nich
samych niezbędne lub korzystne” (Lenski)
„ Im bardziej ludzie zależą od siebie w
szansach na (wspólne) przeżycie, tym
bardziej dzielić się będą produktami swej
pracy” (Beeghley, 4th ed.,16)
„Władza zdecyduje o podziale prawie całej
nadwyżki posiadanej przez społeczeństwo
(wszystkiego ponad poziom gwarantujący
przeżycie)” (Lenski)
„Im większa w społeczeństwie nadwyżka dóbr i
usług (ponad poziom gwarantujący przeżycie
społeczeństwa), tym bardziej władza decyduje
o podziale tych dóbr i usług” (Beeghley,
Leonard ( ), The Structure of Social
Stratification in the United States, 4th ed.,16)
• Przywilej = posiadanie lub
kontrolowanie nadwyżki
• Zatem: Władza Przywilej
• Zatem: Im bardziej rozwinięte
społeczeństwo (im większa
nadwyżka), tym większa nierówność
Ten trend uległ jednak załamaniu wraz z
powstaniem społeczeństwa
przemysłowego. Dlaczego?
W mega-historycznej perspektywie
industrializacja oznaczała (1)
podniesienie poziomu przeciętnie
wymaganych umiejętności prowadzące
do redukcji „średniej” zastępowalności
pozycji istniejących w społeczeństwie, (2)
spadek znaczenia przymusu , (3) wzrost
roli wykształcenia (przejście od askrypcji
do zasady osiągnięć i wzrost mobilności
sp.)
Typy społeczeństw w
zależności od poziomu rozwoju
technologicznego
• Łowiecko zbierackie (do 10 tys. lat temu)
• Proste kopieniackie (pojawia się uprawa
zbóż, roślin)
• Zaawansowane kopieniackie (uprawa i
metalurgia, do 5 tys. lat temu)
• Proste rolnicze (uprawa, metalurgia, pług)
• Zaawansowane rolnicze (uprawa,
metalurgia, pług, żelazo, do 300 lat temu)
• Przemysłowe (uprawa, metalurgia,
pług, żelazo, MASZYNA, od 300 lat
temu)
• Post-przemysłowe???, post ????
• Homo sapiens-sapiens od 30 – 40 tys. lat
temu
• Duże społeczeństwa są nowym wynalazkiem.
Przez dłuższy czas historii (społeczeństwa
zbieracko-łowieckie i kopieniackie = proste)
społeczeństwa ludzkie były bardzo małe –
około 50 osób, rzadko kilkaset
• Tylko 10% społeczeństw prostych żyło na
stałym terytorium
• Zbieracko-łowieckie: stale zagrożenia, mało
żywności (konserwacja), prymitywna broń
• Populacja ludzka powiększała się
bardzo powoli. 10 tys. lat temu na
świecie żyło nie więcej niż 10 mln
ludzi. Gdyby tempo przyrostu było
takie jak wtedy, na podwojenie
trzeba by czekać 60 tys. lat – dziś
ludność świata podwaja się w mniej
niż 40 lat
• Społeczeństwa łowiecko-zbierackie
były minimalnie ustratyfikowane.
• Własność ograniczona do ruchomości,
brak specjalizacji ról społecznych,
prawie żadnej nadwyżki dóbr i usług
słaba stratyfikacja
• Stratyfikacja ograniczona do wieku i
płci (może także cechy charakteru –
odwaga?)
• W społeczeństwach kopieniackich
stratyfikacja była wyraźniejsza – silnie
wzrastała, gdy społeczeństwo
zaczynało pędzić osiadły tryb życia
• Atlas Etnograficzny – George Murdock,
w latach 60-tych zawierał ponad 1000
społeczeństw. Z niego Standardowa
Próba Międzykulturowa (N=186, bez
społeczeństw przemyslowych)
Stratyfikacja
Nomadyczne
Osiadłe
Stabilne
słaba
90%
74%
46%
średnia
10%
26%
25%
silna
0%
0%
29%
N
49
35
102
• Powstanie społeczeństw rolniczych
zmienia świat – pojawia się nadwyżka
żywności specjalizacja ról (nie
wszyscy muszą być rolnikami), powstają
role związane z zarządzaniem
nadwyżką, walką o nią i o producentów,
rozwój miast (miejski styl życia, miejskie
zawody i specjalności, wolny czas,
kultura i sztuka), powstawanie „dwu
narodów”
• Prawdopodobnie nie było
społeczeństwa rolniczego, w którym
mniej niż 90% ludności byłoby
zaangażowane w uprawę
• W roku 1800 tylko 50 miast na
świecie liczyło więcej niż 100 tys.
mieszkańców
• Znaczenie wojen – Pitirim Sorokin w
„Social and Cultural Dynamics”
(1937) obliczał, że społeczeństwo
rolnicze średnio przez 46% czasu
swego trwania było w stanie wojny,
Gerhard Lenski w „Human Societies”
(1970) uważa, że ten procent był
jeszcze wyższy
• Znaczenie wojen i najazdów jako
źródeł stratyfikacji: nomadyczni
najeźdźcy jako elity podbitych
społeczeństw rolniczych , obcy język
wzmacnia stratyfikację
Stratyfikacja a poziom
rozwoju rolniczego
Stratyfikacja
Poziom rozwoju rolniczego
zerowy
niski
średni
wysoki
niska
87%
79%
64%
39%
średnia
13%
18%
32%
16%
wysoka
0%
4%
5%
46%
%
100%
100%
100%
100%
• Społeczeństwo rolnicze – najsilniej
ustratyfikowane ze wszystkich typów
społeczeństw
• Lenski: władca – 25%, elita władzy –
50%, reszta – 25%
• Europa w epoce przed-przemyslowej:
szlachta 2-3% (ale w Polsce ok. 10%)
• Załamanie trendu: większa nadwyżka
= większa nierówność w jej podziale
w społeczeństwie przemysłowym
• Nic dziwnego, że Marx, który nie znał
jeszcze nowoczesnego
społeczeństwa przemysłowego
uważał, że ten trend się utrzyma,
nierówność będzie rosnąć a
polaryzacja postępować
Powstanie stratyfikacji – trzy
teorie (Sanderson,
Macrosociology)
• Funkcjonalnej ewolucji (Davis, Moore,
Parsons)
• Nadwyżki (Lenski)
• Niedostatku (scarcity) (Morton Fried,
The Evolution of Political Society,
1967; Michael Harner; Rae Lesser
Blumberg)
Funkcjonalna ewolucja
• Akumulacja i wzrost złożoności
kultury specjalizacja
powstawanie w społeczeństwie
pozycji bardziej i mniej funkcjonalnie
ważnych (bardziej i mniej
zastępowalnych) konieczność
efektywnej obsady tych pozycji
stratyfikacja
Teoria nadwyżki
• Postęp technologiczny zwiększona
produktywność ekonomiczna
powstanie nadwyżki ekonomicznej
walki o kontrolę nad nadwyżką
stratyfikacja (zwycięzcy stają się
klasą najwyższą) dalszy wzrost
nadwyżki i stratyfikacji
• Problem z teorią nadwyżki: trzeba
wytłumaczyć jak postęp
technologiczny pozwala na
wyprodukowanie nadwyżki (bo ludzie
na ogół unikają i obawiają się zmiany
technologicznej, do produkcji
nadwyżki trzeba ich jakoś zmuszać –
a to zakłada już istnienie władzy,
czyli zakłada stratyfikację)
Teoria niedostatku
• Znaczenie „presji populacyjnej”:
zasoby/populacja
• Wzrost presji populacyjnej niedostatek
ziemi wzrost „egoizmu” w posiadaniu
ziemi walki „o ziemię” wygrani
(najeźdźcy) i przegrani zróżnicowany
dostęp do zasobów zdolność jednych
do zmuszania innych do produkcji
nadwyżki nadwyżka stratyfikacja
Mobilność społeczna
• Pitirim Sorokin: Social Mobility
(1927), Social and Cultural Mobility
(1959), PL 2010
• Według Sorokina mobilność
społeczna = „każde przejście
jednostki, obiektu społecznego lub
wartości z jednej pozycji społecznej
na drugą”
Sorokin wyróżnia
• Mobilność wertykalną i horyzontalną
• Mobilność indywidualną i zbiorową
• Mobilność w obrębie systemu i
zmieniającą system
• Mobilność ekonomiczną, polityczną i
zawodową (według prestiżu
zawodów)
• Ruchliwość społeczna i jej brak informują
o nierówności szans na zajęcie
nierównych pozycji. Nierówność samych
pozycji, stratyfikację (stratyfikacja
=nierówność związanego z pozycjami
wyposażenia w zasoby/dobra), nazywa
się często nierównością warunków
(życiowych, decydujących o szansach
życiowych, w tym o szansach na
zajmowanie pozycji społecznych)
• Konkluzja: „Nierówność warunków”
(życiowych) jest szerszym, bardziej
podstawowym pojęciem niż
„nierówność szans: (życiowych).
„Nierówność szans” jest jednym z
aspektów „nierówności warunków”
• Zawód jest przez Sorokina rozumiany
funkcjonalnie = „zespół działań
społecznych o zróżnicowanej
ważności dla przetrwania i
egzystencji grupy” (1927: 100)
Pięć ustaleń Sorokina
• Nie ma i nie było doskonałego
społeczeństwa kastowego
• Nie ma i nie było doskonałego
społeczeństwa otwartego
• Intensywność (liczba szczebli
pokonanych w hierarchii) i
powszechność (proporcja osób
ruchliwych) są różne w różnych
społeczeństwach
• Intensywność i powszechność
mobilności w ramach tego samego
społeczeństwa zmienia się w czasie
• W historii nie obserwujemy ani trendu
ku wzrastającej mobilności ani ku
malejącej mobilności. Mobilność
„oscyluje” – dotyczy to zarówno
pojedynczych społeczeństw jak i
ludzkości jako całości
Mobilność według Sorokina:
• Redukuje antagonizmy i
upowszechnia solidarność
• Prowadzi do wzrostu indywidualizmu,
identyfikacji osobowej (a nie
grupowej, klasowej, itd), wiązania
praw z osobą a nie pozycją
Trzy funkcje mobilności
• Efektywnościowe
• Strukturotwórcze
• Integracyjne
• Mobilność absolutna = ilość osób
zmieniających pozycje jakoś wyrażana (np.
procenty ogółem, lub procent ruchliwych
wśród osób należących do danej klasy)
• Mobilność relatywna = stosunki szans
osób z poszczególnych klas na znalezienie
się raczej w pewnym fragmencie struktury
niż w jakimś innym (np. odds ratios)
• PL 1972-1988-1994, mężczyźni
Mobilność absolutna (1972 – 1988 –
1994)
• całkowita 59% 61% 67%
• w dół 8% 12% 14%
a 100
b 20
c 50 d 100
• Stosunek szans = (a:b) / (c:d)
• Stosunek szans = (100:20)/(50:100) =
5/0.5=10
• Mobilność relatywna (szanse dzieci
profesjonalistów vs. dzieci
robotników niewykwalifikowanych na
znalezienie się raczej w kategorii
profesjonalistów niż robotników
niewykwalifikowanych, lata 1972
1988 1994): 8.4, 6.7, 9.5
• 4 stanowiska na temat rozmiarów
mobilności (międzygeneracyjnej) na
świecie
• Mobilność absolutna wzrasta wraz z
postępem uprzemysłowienia i we
wszystkich krajach w pełni
uprzemysłowionych wzory tej
mobilności są takie same (Lipset,
Bendix, Zetterberg, 1959, Social
Mobility in Industrial Societies, 1959)
• Wzory mobilności relatywnej
(nierówności pomiędzy klasami w
szansach na ruchliwość/stabilność)
są takie same w obrębie krajów w
pełni uprzemysłowionych
(Featherman, Jones, Hauser, 1975,
Assumptions of Social Mobility
Research in the U.S.)
• Istnieją poważne różnice między
krajami w zakresie wzorów
relatywnej mobilności, a w obrębie
krajów nierówności pomiędzy klasami
w szansach na ruchliwość maleją w
czasie (Ganzeboom, Luijks, Treiman,
1989, Intergenerational Class
Mobility in Comparative Perspective)
•
Istnieje bazowe podobieństwo w
zakresie wzorów relatywnej mobilności
w obrębie krajów, w których funkcjonuje
gospodarka rynkowa, dominuje rodzina
nuklearna i w których nie podjęto
trwałego wysiłku użycia państwa w celu
modyfikacji procesów, poprzez które
nierówności klasowe reprodukują się
poprzez pokolenia (Erikson, Goldthorpe,
1992, The Constant Flux)
Funkcje współczesnego
systemu edukacyjnego:
• Transmisja kultury i cywilizacji
• Trening zawodowy
• Budowanie tożsamości narodowej
• Socjalizacja i uczenie wartości
• Budowanie relacji społecznych
• Certyfikacja – produkcja dyplomów,
zaświadczeń, świadectw
• Baby-sitting
• Cztery podejścia do wyjaśnienia jak i
dlaczego powstały masowe systemy
edukacyjne skali makro. Rozwój
systemów edukacyjnych jako
odpowiedź na:
• (1) komplikowanie się kultury i
postępującą specjalizację (argument
funkcjonalny)
• (2) zapotrzebowanie na masową
zdyscyplinowaną siłę roboczą
potrzebną powstającym i
rozwijającym się kapitalistycznym
społeczeństwom przemysłowym
(Bowles i Gintis, Schooling in
Capitalist America, 1976)
• (3) zapotrzebowanie na
zdyscyplinowanego obywatela
nowoczesnego państwa narodowego
(Meyer et al., 1977, The World
Educational Revolution, Sociology of
Education, 50)
• (4) walka o certyfikaty i inflacja
świadectw (Collins, The Credential
Society, 1977)
• Szkoła, nawet najbardziej
demokratyczna i otwarta dla
wszystkich, jeśli wykonuje swe
zadania właściwie, jest maszyną
„arystokratyzacji” i stratyfikacji
społeczeństwa a nie narzędziem
wyrównywania różnic i
demokratyzacji (Sorokin, 1927, Social
Mobility)
Merytokratyzm edukacyjny
• Wykształcenie (max) Nagrody
• Dwie składowe: efektywność alokacyjna
(wykształcenie – złożoność wykonywanej
pracy) i efektywność dystrybucyjna
(złożoność pracy – wynagrodzenia)
• Złożoność pracy a wymogi
kwalifikacyjne zawodu (problem
pomiaru)
Pierwotne i wtórne wpływy
(efekty) stratyfikacyjne na
wykształcenie (Boudon, 1974,
Inequality of Educational
Opportunities)
• Pierwotne = zróżnicowane (ze
względu na pochodzenie społeczne)
szanse na osiągnięcie danego
poziomu wykształcenia
• Wtórne = zróżnicowane (ze względu
na pochodzenie społeczne) szanse na
przejście z danego poziomu
wykształcenia na poziom
bezpośrednio wyższy
• Państwo = sposób organizacji władzy
w obrębie jednostki terytorialnej,
którego cechą zasadniczą jest
istnienie instytucji legitymizowanego
monopolu na stosowanie przemocy
na danym terytorium
• Państwa pierwotne („krystaliczne”) i
wtórne (Morton Fried, The Evolution
of Political Society, 1967)
• 8 regionów, w których powstały
państwa pierwotne:
• Amerka Środkowa (Meksyk i część
Ameryki Centralnej) począwszy od
3200 PNE
• Peru (Inka) 2000PNE
• Mezopotamia (dzisiejszy Irak)
5000PNE
• Egipt 5000PNE
• Środkowy Nil 3600 PNE
• Chiny 3800 PNE
• Indie 4800 PNE
• Europa 4000 PNE
• Trzy koncepcje początków państwa:
• (a) funkcjonalna (Elman Service,
Primitve Social Organization: An
Evolutionary Perspective, 1971) –
państwo zaspakaja potrzeby adaptacji
do coraz bardziej złożonego otoczenia
i coraz bardziej złożonej kultury
(redystrybuuje dobra materialne,
prowadzi wojny, koordynuje religie)
• Społeczeństwa wykształciły trzy
mechanizmy „trzymania spraw pod
kontrolą”: wpływ, władza (power,
Macht), panowanie (władza
legitymizowana, authority,
Herrschaft)
• Elman Service: horda (naczelnik,
nieformalny wpływ, brak realnej
władzy) szczep (wódz autonomicznej
politycznie i ekonomicznie wioski, ma
wysoki prestiż i silny wpływ, ale mało
realnej władzy system wodzowski
(wodzowie różnego stopnia,
scentralizowana hierarchia władzy)
państwo (od społeczeństw agrarnych,
władza legitymizowana)
Koncepcje początków
państwa
• (b) marksistowska (Fryderyk Engels) –
państwo jako komitet wykonawczy
klasy rządzącej
• © koncepcja ograniczenia
ekologicznego (Robert, Carneiro,
1970, A Theory of the Origin of the
State, Science, no.169) – państwo
jako rezultat „nierozładowanej” presji
ekologicznej
Powstanie nowoczesnego
państwa
• Charles Tilly (Przymus, kapitał i
państwa narodowe, 1990): pod koniec
XV wieku mogło istnieć w Europie
około 1500 państw (200-300 we
Włoszech, ok.70 na terenie
dzisiejszych Niemiec); od XVI wieku
zaczęły powstawać państwa narodowe
w formie monarchii absolutnych
(Hiszpania, Portugalia, Anglia, Francja)
• W miarę jak państwa narodowe
zastępowały lokalne ośrodki władzy
ich rola w gospodarce rosła. Państwo
wpływa na życie gospodarcze na 6
sposobów:
• (a) samo jest przedsiębiorstwem
zatrudniającym tysiące (miliony)
ludzi, kupuje dobra i usługi, finansuje
się przez podatki i pożyczki
• (b) dostarcza infrastruktury (utrzymuje
drogi, poczty, itd..)
• © jest producentem zasobów ludzkich (np.
organizuje system edukacyjny)
• (d) organizuje porządek prawny, definiuje,
które transakcje są legalne, utrzymuje
policję i sądy
• (e) jest wojownikiem, prowadzi wojny o
zasoby gospodarcze, kontroluje gospodarkę
w okresie wojny
• (f) prowadzi politykę gospodarczą
(kontroluje inflację, stopę bezrobocia)
• Globalizacja prowadzi do nowych
problemów na styku państwa i
gospodarki – oznacza: (1) niezwykłą
ruchliwość kapitału, nad którego
przepływami państwa narodowe
tracą kontrolę, (2) o wiele mniejszą
(choć ogromną) ruchliwość ludzi, (3)
powstawanie organizacji i korporacji
ponadnarodowych
• Globalizacja przynosi cztery
problemy, które oznaczają radykalną
zmianę społeczną powodującą obawy
i lęki:
• (1) Erozja władzy państwa
narodowego i przekazywanie tej
władzy innym instytucjom =
rekonfiguracja władzy państwowej (w
górę, w dół, na zewnątrz)
• (2) radykalne osłabienie siły
zorganizowanej pracy (związków
zawodowych) będące konsekwencją
większej mobilności kapitału niż pracy
• (3) powstawanie nowej polityki
ukierunkowanej na etniczną
tożsamość (wpływy imigrantów)
• (4) wycofywanie się państwa z rynku,
powiększanie się autonomii rynku
Zagrożenia dla demokracji
(związane z czterema
problemami)
• (1) osłabienie siły zorganizowanej
pracy powoduje, że elity tracą
partnera do dialogu
• (2) imigracja i polityki nastawione na
etniczną tożsamość wywołują reakcje
przeciw mniejszościom
• (3) polityką gospodarczą rządzi nie
państwo, lecz profesjonaliści nie
odpowiedzialni przed społeczeństwem
• (4) Wzrost siły organizacji
ponadnarodowych, których personel
nie odpowiada przed narodową
publicznością
• (5) W efekcie zaufanie do demokracji
jest niskie
• Globalizacja – dwie przykładowe
definicje. Jedna bardzo ogólna, druga
bardzo szczegółowa
• (1) skracanie się dystansów
czasowych, przestrzennych i
kulturowych spowodowane rewolucją
w transporcie i komunikacji oraz
umiędzynarodowieniem kapitału
• (2) Złożony ogólnoświatowy proces
internacjonalizacji komunikacji, handlu
i gospodarki. W sferze ekonomicznej
widoczny w międzynarodowych
umowach o handlu, bardzo znaczącym
wzroście handlu międzynarodowego i
wzrastającej ekonomicznej
współzależności pomiędzy państwami i
innymi organizacjami ekonomicznymi.
• Jego cechą jest także powiększanie się
rozmiarów i mocy ekonomicznej
międzynarodowych korporacji oraz
postępująca dominacja amerykańskiego
przemysłu rozrywkowego w komunikacji
kulturowej pomiędzy narodami. Proces
globalizacji jest zazwyczaj widziany jako
sterowany przez rozwój międzynarodowego
kapitalizmu i jako prowadzący do
transformacji kultur i struktur społeczeństw
niekapitalistycznych i pre-industrialnych.
Współczesne trendy globalne (Global
Inequalities, Bradshaw/Wallace)
• (1) Gospodarka jest coraz bardziej
połączona i skonsolidowana,
postępuje internacjonalizacja handlu,
finansów i korporacyjnej aktywności
gospodarczej
• (2) formalne struktury polityczne
ulegają coraz większej
fragmentaryzacji pomimo
konsolidacji gospodarki światowej;
formalne struktury polityczne tracą
część swej suwerenności na rzecz
organizacji ponadnarodowych
• (3) wzrost populacji światowej
zagraża jakości życia w wielu
regionach
• (4) Problemy ekologiczne stają się
odczuwalne w skali światowej a
świadomość zagrożeń ekologicznych
upowszechnia się i krystalizuje w
nowych ruchach społecznych
(lokalnych i transnarodowych)
• (5) szanse życiowe w skali krajów i
regionów i w skali całego świata
polaryzują się coraz bardziej
prowadząc do powstania grup trwale
i znacząco upośledzonych
• (6) etniczność i multikulturalizm stają
się coraz ważniejszymi problemami w
skali całego świata
Elementy projektu globalizacyjnego
(Development and Social Change,
McMichael,ed.)
• (1) Konsensus pomiędzy globalnymi
managerami i politykami polegający
na faworyzowaniu strategii
rozwojowych realizujących się
poprzez rynek a nie polityki
państwowe
• (2) Scentralizowane zarządzanie
globalnymi regułami rynkowymi
przez najbogatsze kraje świata (G7,
G8, G20)
• (3) Wprowadzanie tych reguł w życie
przez agencje transnarodowe: Bank
Światowy, Międzynarodowy Fundusz
Walutowy, Światową Organizację
Handlu
• (4) Koncentracja rynkowej mocy w
transnarodowych korporacjach a
mocy finansowej w transnarodowych
bankach
• (5) Podporządkowanie wszystkich
krajów globalnym siłom rynkowym i
finansowym, ale z wyraźnym
zróżnicowaniem tego
podporządkowania ze względu na
pozycję w systemie państw (Północ /
Południe/ Wschód), globalną hierarchię
walut, obciążenie długami, kontrolę
nad zasobami naturalnymi (i innymi)
• (6) Ruchy antyglobalizacyjne
alterglobalizacyjne) na wszystkich
poziomach organizacji społecznej –
od zmarginalizowanych społeczności
lokalnych do przywódców
państwowych i frakcji w instytucjach
transnarodowych
Destabilizacyjne efekty
globalizacji ekonomicznej
• (1) wewnętrzna polaryzacja siły
roboczej na „centrum” dobrze
opłacanych pracowników i nadwyżki
siły roboczej na „peryferiach”
składających się z pracowników
okazjonalnie zatrudnianych
• (2) postępujący rozwój gospodarki
nieformalnej
• (3) kryzysy legitymizacji państwa
narodowego
• (4) epidemiczny charakter kryzysów
finansowych
• Idea globalizacji zakłada, że znaczenie
państw narodowych maleje, ale trzeba
odróżnić globalizację od
internacjonalizacji
• Większość korporacji transnarodowych
ma osobowość prawną zarejestrowaną
w konkretnych krajach – nie oznacza
to jednak, że działają w narodowych
interesach
• Podstawowa idea globalizacji:
pewnych problemów nie da się badać
i rozwiązywać na poziomie państw
narodowych i stosunków między
państwami: problemy te są
przejawami procesów globalnych,
których podmiotami są nie państwa
narodowe, lecz podmioty globalne
Podmioty globalne:
• Transnarodowe korporacje
• Globalne instytucje ekonomiczne
• Globalna kultura (globalizujące się
systemy przekonań, systemy
medialne, internet, TV)
Cztery podejścia do globalizacji (Leslie
Sklair, Competing Conceptions of
Globalization, 1999, Journal of World-
Systems Research, Vol.5, No.2)
• (1) Koncepcja systemów-światów
(Immanuel Wallerstein)
• (2) Koncepcja globalnej kultury
(Featherstone, M. ed., 1990, Global
Culture: Nationalism, Globalization
and Identity)
• (3) Koncepcja globalnego
społeczeństwa (Giddens i inni)
• (4) Koncepcja globalnego
kapitalizmu, transnarodowa klasa
kapitalistyczna (Sklair, McMichael)
• System-świat kraje należące ze
względu na światowy podział pracy
do centrum, peryferii i półperyferii
systemu światowego
• Koncepcja w zasadzie ekonomiczna,
w dalszym ciągu skoncentrowana na
państwach – nie ma w niej czynnika
specyficznie globalnego, z poziomu
ponadnarodowego
• Kultura globalna: globalizacja to
powstawanie kultury masowej
nowego typu, relacje pomiędzy
kulturą globalną a kulturami
lokalnymi, znaczenie globalnych
centrów kulturowych (klasyczna
pozycja: Featherstone, M., ed., 1990,
Global Culture: Nationalism,
Globalization and Identity)
• Globalne społeczeństwo: Inspiracja = to,
co zobaczył Edgar Mitchell w 1971 z
pokładu Apollo 14 : „To była piękna,
harmonijna, pełna pokoju planeta,
błękitna z białymi chmurami, jej widok
wyzwalał głębokie uczucie, że to
właśnie… jest nasz dom, że tam jest
nasze życie i nasza tożsamość. To właśnie
uczucie wolę nazywać opanowującą
człowieka w jednej chwili globalną
świadomością”
• Globalne społeczeństwo: Giddens
(Consequences of Modernity, 1991):
rozwój technologii i komunikacji
zmniejszył, skompresował, wytworzył
planetarną, globalną świadomość
• Globalny kapitalizm: motorem globalizacji
jest globalizujący się (od lat 60tych XXw)
kapitalizm, a nie nowe technologie lub
nowa świadomość (Sklair, McMichael)
• Rolę zasadniczą odgrywa „transnarodowa
klasa kapitalistyczna” (globalna elita
biznesu, polityki i kultury)
• Kultura zdominowana przez konsumeryzm
i transnarodowy liberalizm”
• Warto zapytać: czy globalizacja jest
(1) nową nazwą dla starego zjawiska,
(2) relatywnie nowym
doświadczeniem późnej
nowoczesności (Giddens), czy (3)
konsekwencją późnego kapitalizmu
• Inna klasyfikacja myślenia o
globalizacji: (1) hiperglobaliści
(Kenichi Ohmae, 1995, The End of
the Nation State) – „tradycyjne
państwa narodowe stały się
nieaktualnymi i nieefektywnymi
jednostkami gospodarczymi w
globalnej gospodarce”
• (2) sceptycy (Hirst & Thompson,
1996, Globalization in Question) –
globalizacja jest mitem, mamy bloki
państw i silną władzę państwową
wewnątrz państw i bloków (świat był
bardziej globalny w roku 1890 niż
1990)
• (3) transformacjonaliści (Giddens) –
globalizacja to historyczny aspekt
procesów transformacji społecznej