Wykład VII: Stratyfikacja 

społeczna (uwarstwienie) 

Pozycje 

                           Książkowe 
• Barbara Szacka. wprowadzenie do 

socjologii str. 285

Definicja stratyfikacji 

społecznej 

1. Większość społeczeństw jest 

zorganizowanych w ten sposób, że ich 

instytucje bez przerwy rozdzielają 

nierówno nagrody i obciążenia między 

różne kategorie ludzi. Socjologowie 

nazywają to nierówne uporządkowanie 

jednostek i grup społeczną stratyfikacją. 

Społeczna stratyfikacja zależy od 

społecznego zróżnicowania ludzi lecz nie 

jest tym samym. Społeczne zróżnicowanie 

wiąże się ze specjalizacją ludzi, która 

historycznie coraz bardziej rośnie w 

społeczeństwach ludzkich.

Wzory społecznej 

stratyfikacji: 

1. systemy społecznej stratyfikacji różnią 

się stopniem łatwości przemieszczenia 
się ludzi z jednej do drugiej warstwy 
społecznej. Jeśli ludzie mogą zmienić 
swoją pozycję społeczną (status) bardzo 
łatwo, to taki system jest określony jako 
otwarty. Przez kontrast, gdy takie 
przemieszczenie jest prawie niemożliwe 
to używamy pojęcia system zamknięty. 

Wyjaśnienie społecznej 

stratyfikacji 

1.

Socjologia charakteryzuje stratyfikację na 
wielu wymiarach, z tym, że najważniejsze to 
wymiar ekonomiczny (posiadanie, dochód i 
zarobki), wymiar prestiżu i wymiar władzy. 
Pozycja ludzi na tych wymiarach może być 
zgodna, tzn. wysokiej pozycji ekonomicznej 
towarzyszyć może duży prestiż i znaczna 
pozycja w hierarchii władzy. Tak jest 
najczęściej. Niekiedy jednak pozycje 
człowieka na tych wymiarach mogą się 
nieco różnić. 

Mobilność społeczna 

• W socjologii zmiana miejsca 

jednostek, grup (rozumianych jako 
zbiorcze kategorie społeczne)  w 
systemie społecznego zróżnicowania 
rozpatrywanego najczęściej jako 
hierarchiczny układ pozycji lub 
warstw.

• Zmiana miejsca przez grupę oznacza 

zawsze przesunięcie się jej w górę 
lub w dół układu hierarchicznego. 
Prowadzi to do zmiany układu lub 
zmiany całego charakteru 
społeczeństwa. (zmiana pozycji 
mieszczaństwa oznaczała koniec 
stanowego społeczeństwa 
feudalnego)

• W przypadku jednostek zmiana 

miejsca w systemie zróżnicowania 
społecznego nie musi oznaczać 
zmiany ich usytuowania w hierarchii 
społecznej. 

• Ruchliwość pionowa (wertykalna)

• Ruchliwość pozioma (horyzontalna)  

Rożne teorie stratyfikacji 

społecznej 

• Funkcjonalna teoria stratyfikacji

 ujmuje 

nierówność ludzi w społeczeństwie jako korzystną 

dla niego. Socjologowie Davies i Moore są 

najbardziej znanymi wyznawcami tego stanowiska. 

Społeczeństwa - ich zdaniem - muszą troszczyć się o 

motywację do zajmowania pozycji ważnych dla jego 

funkcjonowania. Pozycje społeczne nie są jednakowo 

przyjemne, wymagają zróżnicowanych talentów i 

przygotowania. Społeczeństwa muszą więc 

zachęcać do zajmowania pozycji nieprzyjemnych, 

obciążonych obowiązkami i odpowiedzialnością. Tą 

zachętą jest przydzielanie nagród, a to tworzy 

warunki do powstania społecznej stratyfikacji. 

• Teoria konfliktowa

 stratyfikacji 

społecznej zakłada, ze stratyfikacja 
społeczna istnieje dlatego, że 
uprzywilejowane jednostki i grupy 
posiadają władzę i wyzyskują 
pozostałych. 

Pomiar systemu 

stratyfikacyjnego 

• Istnieją trzy metody pomiaru 

stratyfikacji społecznej uznane przez 
socjologię: tzw. obiektywna, 
subiektywna oparta na samoocenie 
oraz reputacyjna, oparta na 
ocenianiu przez badanych innych 
ludzi 

1. polega  na  dokonywaniu  pomiaru 

rozkładu  w  danym  społeczeństwie 
pod  jakimś  względem:  dochodu, 
zarobku,  wykształcenia,  poziomu 
konsumpcji,  zawodu  i  ustaleniu  czy 
istnieją  większe  zbiorowości  ludzi 
podobne  do  siebie  pod  danym 
względem.

Metoda obiektywna

Metoda samooceny

2. polega na tym, że ludzie sami 

oceniają swoje miejsce, czyli swoją 
pozycję społeczną. Współcześnie 
często określają, ze należą do klasy 
robotniczej, klasy średniej, do elity 
czy po prostu do ludzi najuboższych 

Metoda reputacyjna

3. polega na tym, że prosi się badanych 

o  określenie  jak  oni  osobiście  dzielą 
społeczeństwo  na  jakieś  klasy  czy 
warstwy 

społeczne 

i 

ich 

uszeregowanie 

pod 

jakimś 

względem. Najczęściej jest to pomiar 
prestiżu  zawodów,  choć  zawody 
można  szeregować  pod  względem 
zarobków czy udziału we władzy.

Mobilność społeczna w 

okresie socjalizmu i 

industrializacji

1. Mobilność społeczna w społeczeństwach 

przemysłowych  jest  większa  niż  w 
społeczeństwach  rolniczych.  Mobilność 
może  być  wertykalna  (awans  w  toku 
życia)  i  horyzontalna  (zmiana  zawodu). 
Socjologów  bardzo  interesuje  przede 
wszystkim 

mobilność 

miedzy 

generacyjna,  czyli  pozycja  dzieci  w 
stosunku do pozycji ojca lub matki. 

1.

Polskie  społeczeństwo  w  czasach  socjalizmu 

charakteryzowało  się  stosunkowo  dużą 

mobilnością międzygeneracyjną.

2.

 

Wykształcenie 

było 

podstawowym 

czynnikiem tej mobilności lecz przynależność 

do 

partii 

dominującej 

stanowiła 

jej 

katalizator.

3.

We 

współczesnych 

społeczeństwach 

najważniejszym  czynnikiem  decydującym  o 

mobilności  są  szanse  edukacyjne.  Mobilność 

społeczna  wydaje  się  zagrożona,  ponieważ 

dostęp  do  edukacji  młodego  pokolenia  nie 

jest oparty na równych szansach. Zjawisko to 

jest  dostrzeżone  lecz  trudno  jest  szybko 

zmienić tę sytuację 

• Polskie społeczeństwo w czasach 

socjalizmu charakteryzowała 
wyrazista stratyfikacja społeczna 
oparta na wykształceniu i dostępie 
do władzy. Jednak rozwarstwienie 
społeczne nie było zbyt duże, 
szczególnie w latach 80- tych 

Polski system stratyfikacyjny i jego 

zmiany w ostatniej dekadzie na 

podstawie Diagnozy społecznej 

2003, metodą obiektywną i 

reputacyjną

 

(rameczka)

Glosariusz czyli co może 

być na egzaminie:

• stratyfikacja społeczna, system zamknięty, 

system otwarty stratyfikacji społecznej, mobilność 

horyzontalna i wertykalna, metody pomiaru 

stratyfikacji, niezgodność czynników statusu 

społecznego, prestiż, styl życia, mobilność między 

generacyjna, teoria konfliktowa stratyfikacji, 

teoria funkcjonalistyczna stratyfikacji, 

zróżnicowanie społeczne a uwarstwienie 

społeczne, rozkład bogactwa społecznego, klasa a 

warstwa, polityka równych szans, cechy 

charakterystyczne stratyfikacji społecznej i 

mobilności w czasach socjalizmu i obecnie w 

warunkach gospodarki rynkowej 

dyskusja

• Śmierć klas
• Klasa średnia
• Underclass i marginalizacja 

społeczna

• Bezrobocie
• Bieda

Doczytać na ćwiczenia, pod 

dyskusję

Rozdział XIV w naszej „biblii 

socjologicznej” Zróżnicowanie 

społeczne, nierówności i ruchliwość 

społeczna w Polsce