Poczucie koherencji

Poczucie koherencji –

teoria salutogenezy

Dr Anna Andruszkiewicz

Katedra i Zakład Promocji

Zdrowia

Koncepcja poczucia koherencji

Aarona Antonovsky`ego

•

Poczucie koherencji stanowi uogólnione i

względnie trwałe nastawienie decydujące o

zasadniczym sposobie spostrzegania,

odczuwania i rozumienia świata.

Antonovsky zakłada, że poczucie koherencji

jest głównym czynnikiem psychologicznym

sprzyjającym zdrowiu i skutecznemu

radzeniu sobie ze stresem, a ponad to pełni

funkcję kluczowej zmiennej dla procesów

osiągania, ochrony i przywracania zdrowia

Poczucie koherencji

(sense of coherence – SOC)

•

„

globalną orientację człowieka wyrażającą

stopień, w jakim człowiek ma dominujące,

trwałe, choć dynamiczne poczucie pewności,

że bodźce napływające w ciągu życia ze

środowiska wewnętrznego i zewnętrznego

mają charakter ustrukturalizowany,

przewidywalny i wytłumaczalny; ma dostęp

do środków, które mu pozwolą sprostać

wymaganiom, jakie stawiają te bodźce;

wymagania te są dla niego wyzwaniem

wartym wysiłku i zaangażowania”

Poczucie koherencji posiada

atrybut dymensjonalności,

zatem możliwe jest

określenie pozycji jednostki

na kontinuum od wysokiego

do niskiego poczucia

koherencji.

Antonovsky uważa, że

poczucie koherencji jest

zmienną złożoną z trzech

zasadniczych komponentów

POCZUCIE KOHERENCJI

SOC

POCZUCIE ZROZUMIAŁOŚCI

SOC - 1

POCZUCIE SENSOWNOŚCI

SOC – 3

POCZUCIE ZARADNOŚCI

SOC - 2

poczucia zrozumiałości

•

które odnosi się do stopnia, w jakim

człowiek spostrzega napływające

informacje jako uporządkowane, spójne,

dające się zrozumieć i w związku z tym

ma poczucie, że wydarzenia można

zrozumieć i przewidzieć; „omawiany

wymiar poczucia koherencji stanowi

raczej trwałą zdolność do rozumienia oraz

poznawczej oceny rzeczywistości niż

odczucie o charakterze intuicyjnym czy

irracjonalnym”

poczucia zaradności

(sterowalności)

•

które określa stopień, w jakim jednostka postrzega

dostępne zasoby jako wystarczające do sprostania

wymogom, to przekonanie, że człowiekowi są

dostępne zasoby zaradcze, choć nie muszą być one

jego własnością i jego właściwościami. Są to zasoby

zewnętrzne, do których może się odwołać, np. sieć

wsparcia (rodzina, przyjaciele i współpracownicy),

osoby, które są autorytetem czy Bóg.

•

Istnieje zatem możliwość czerpania ze wsparcia

społecznego, jak i ze źródeł, którym człowiek

przypisuje posiadanie zasobów przydatnych do

radzenia sobie ze stresem. Poczucie zaradności

powoduje, że człowiek nie czuje się bezradny, nie

czuje się ofiarą zdarzeń, jest przekonany, że podoła

trudnościom i wyzwaniom, które niesie życie.

poczucia sensowności

•

które określa stopień, w jakim człowiek czuje,

że życie ma sens, że wymagania życia są

warte zaangażowania i wysiłku. To poczucie,

że pewne problemy stają się bardziej

wyzwaniem niż kłopotem czy nieszczęściem.

Jest to komponent emocjonalno-motywacyjny

oznaczający głębokie poczucie wartości życia.

•

Osoby o silnym poczuciu sensowności zawsze

uczestniczą w ważnych dla siebie sferach

życia, postrzegają całe życie lub wybrane jego

obszary jako warte zaangażowania

emocjonalnego, uważają, że podejmowanie

działania i inwestowanie wysiłku ma sens.

Poczucie koherencji uznaje Antonovsky za

cechę względnie stałą

, w kształtowaniu której

istotną rolę odgrywają z jednej strony

zgeneralizowane zasoby odpornościowe, na

które składają się: odporność fizyczna i

biochemiczna organizmu, wykształcenie,

pozycja zawodowa, możliwości intelektualne,

zdolności interpersonalne, a z drugiej

doświadczenia życiowe nabywane w toku

rozwoju, edukacji, własnej aktywności,

osadzone w określonym kontekście

społeczno-kulturowym, polityczno-

-ekonomicznym i historycznym

Tym, co kształtuje poziom

poczucia koherencji, są

właściwości powtarzających się

sytuacji i życiowych doświadczeń

jednostki. Trzy cechy tych

doświadczeń warunkują silne

poczucie koherencji. Są to:

spójność, równowaga między

przeciążeniem a niedociążeniem

oraz udział w podejmowaniu

decyzji

Antonovsky podkreśla, że poczucie

koherencji kształtuje się w

rodzinie

pochodzenia

i zależy od panujących w

niej warunków Rodzice

charakteryzujący się silnym poczuciem

koherencji kształtują doświadczenia

dziecka tak, aby ono rozwinęło w sobie

silne poczucie koherencji

Przynależność do

kultury europejskiej

oddziaływuje korzystnie na

doświadczenia rodzinne, a co jeszcze

bardziej interesujące, wpływa wprost

na poziom poczucia koherencji

Ważnym czynnikiem kształtującym

poczucie koherencji jest również

religia

, a zwłaszcza, jak wskazują

badania,

religijność personalna

Osoby, które przeżywają relacje z

Bogiem w sposób osobisty, dla

których Bóg stanowi wartość

centralną, postrzegają świat jako

uporządkowany, sterowalny i

sensowny, trudności przyjmują jako

wyzwanie

Po wkroczeniu człowieka w

dorosłe życie istotną rolę w

kształtowaniu poczucia

koherencji odgrywają

doświadczenia związane z

pracą zawodową

Brak jest wyraźnych przesłanek dotyczących

związku pomiędzy poczuciem koherencji a

płcią

, prowadzone badania wskazują na

niższe poczucie koherencji

u kobiet

Przypuszcza się, że jest to związane z

odmiennością psychologiczną płci,

wynikającą zarówno z właściwości

biologicznych, jak i różnic w metodach

wychowawczych stosowanych wobec

chłopców i dziewcząt. Nie bez znaczenia jest

również fakt odgrywania odmiennych ról

rodzinnych, zawodowych oraz wynikający z

tego różny status zawodowy i społeczny

kobiet i mężczyzn.

Poczucie koherencji jest

uważane za

względnie trwałą

właściwość

człowieka,

osiągającą charakterystyczny

dla jednostki poziom we

wczesnym okresie dojrzałości),

a stabilizującą się około 30

roku życia

Poczucie koherencji

jako zmienna

osobowościowa wpływa na

funkcjonowanie

człowieka w różnych jego obszarach

Zdaniem Antonovsky’ego, co potwierdziły

badania, im silniejsze jest poczucie

koherencji, tym większe

prawdopodobieństwo podejmowania

zachowań prozdrowotnych. Związana z

wysokim poczuciem koherencji wiara, że

życie jest sensowne, uporządkowane i

przewidywalne stanowi podstawę do tego,

aby człowiek chciał być zdrowy i mógł

sprawnie funkcjonować

Dlaczego jest ważna

znajomość poczucia

koherencji dla działań z

zakresu poradnictwa

zdrowotnego ???????

Wyniki badań prowadzone w różnych

krajach, zarówno wśród osób zdrowych

jak i chorych wskazują na

•

istotnie wyższe poczucie koherencji u

zdrowych

•

najniższy wskaźnik SOC mieli między innymi

chorzy na raka i osoby po próbach

samobójczych

•

Osoby cechujące się wysokim poczuciem

koherencji są w lepszej kondycji psychicznej i

fizycznej

•

Odczuwają zdecydowanie większą satysfakcję

z życia i wyżej oceniają jego jakość

•

istnienie silnej korelacji pomiędzy poczuciem

koherencji a zachowaniami zdrowotnymi,

samooceną poziomu zdrowia i jakością życia

Zdaniem Antonovsky’ego poczucie

koherencji ma wpływ na

przeżywanie

stresu psychologicznego

i na radzenie

sobie z nim. Silne poczucie koherencji

mobilizuje człowieka do aktywności. W

toku tej aktywności zostają

uruchomione zasoby oraz schematy

poznawcze i kompetencje, dzięki

którym można zmniejszyć działanie

stresorów lub ocenić je jako bodźce

pozytywne.

„Ludzie o silnym SOC

wybierają określoną strategię radzenia

sobie, najbardziej ich zdaniem

adekwatną do danego stresora”

Poczucie koherencji jest

uważane za ważną zmienną

związaną z

funkcjonowaniem

zawodowym

. SOC może

zmniejszyć postrzeganie

obciążeń związanych z

wykonywaną pracą

Aaron Antonowski jest twórcą

orientacji

salutogenetycznej

i twórcą

teorii poczucia koherencji. Poczucie

koherencji jego zdaniem ma istotny

wpływ na punkt, w jakim się

znajdujemy na kontinuum pomiędzy

zdrowiem a chorobą. Orientacja

salutogenetyczna zasadniczo zmienia

perspektywę patrzenia na pacjenta

/klienta i jest bardzo pomocna w

lepszym rozumieniu jego sytuacji.

Salutogeneza

, zgodnie z modelem

biopsychospłecznym, opiera się na

założeniu braku dychotomicznego

podziału na zdrowie i chorobę. Zamiast

tego Antonowski wprowadził pojęcie

kontinuum zdrowia - choroby

odnoszące się również do zdrowia

psychicznego. W podejściu

salutogenetycznym zakłada się, że

brak homeostazy i uporządkowania,

czyli chaos oraz dążenie do

odmienności i odrębności jest

normalnym stanem rzeczy dla

organizmu ludzkiego.

Lepsze rozumienie sytuacji pcjeanta/klienta

sprzyja relacji terapeutycznej, pomaga

precyzyjniej postawić diagnozę oraz znaleźć

sposób na pomoc w porządkowaniu tego

chaosu. Diagnoza w tej koncepcji wygląda

też trochę inaczej niż w podejściu

patogenetecznym.

Polega mianowicie na tym, że nie

koncentrujemy się na chorobie

(zaburzeniach), ale zgodnie z założeniami

przyjętej przez nas koncepcji, próbujemy

precyzyjnie określić miejsce naszego klienta

na kontinuum pomiędzy zdrowiem a

chorobą.

Model

•

ZDROWIE POGORSZENIE STANU ZDROWIA CHOROBA

ŚMIERĆ

Diagnoza

Podstawowe pytanie

salutogenezy

brzmi:

powoduje, że dana osoba

znajduje się w pobliżu lub

przesuwa się w kierunku

bieguna

zdrowie

na tym

kontinuum

? Czyli

dzięki czemu

zdrowiejemy i co nam to

zdrowienie ułatwia?

Określenie miejsca na kontinuum

polega na jak najdokładniejszym

poznaniu

deficytów

(indywidualnych

i środowiskowych) mogących mieć

wpływ na pogłębianie się choroby

(zaburzenia) oraz

mocnych stron

pacjenta/klienta (zasobów i

umiejętności) sprzyjających zdrowiu.

Praca pielęgniarki w obszarze

poradnictwa zdrowotnego to

szukanie odpowiedzi na pytanie:

jakie indywidualne cechy i

umiejętności klienta oraz które

relacje i warunki

środowiskowe można

wykorzystać (wzmocnić) w

celu przesunięcia go na

kontinuum, zwiększając

obszary

(zasoby)

decydujące o

zdrowiu

ZASOBY JAKO WZGLĘDNIE

TRWAŁE CECHY CZŁOWIEKA

•

zdolność dostrzegania i korzystania ze wsparcia

społecznego

•

poczucie kontroli osobistej nad zdarzeniami

•

poczucie skuteczności

•

umiarkowana i lekko zawyżona samoocena

•

umiarkowany i lekko zawyżony poziom optymizmu

•

poczucie koherencji

•

zdolność odnalezienia sensu w kryzysie

•

posiadanie zainteresowań

•

zaangażowanie w działanie

•

umiejętność swobodnego wyrażania uczuć

•

poczucie humoru

i asertywność

Krótka przerwa na

zregenerowanie sił ….i

kontynuujemy dalej wykład

Document Outline