Podstawy demografii

Podstawy demografii

Demografia jest nauką o

populacji ludzkiej, o jej

rozwoju, strukturze

biologicznej i społecznej.

Dlaczego demografia jest

ważna w medycynie?

Pracowników służby zdrowia interesuje

głównie stan zdrowotny populacji ludzkiej

jako całości i jej poszczególnych grup

biologicznych, zawodowych i społecznych.

Istnieje ścisła współzależność między

zjawiskami zdrowotnymi a zjawiskami

demograficznymi, dlatego opierając się na

informacjach demograficznych można

właściwie oceniać przyczyny wpływające

na stan zdrowia ludności.

I. Statystyka ludności



statystyka demograficzna albo

ilościowa rejestracja faktów

demograficznych. Wyróżnia się tutaj

dwie części:

Ia. Statystykę stanu

ludności



dane o liczebności oraz strukturze

populacji pod względem płci, wieku,

grup zawodowych, grup społecznych,

stanu cywilnego i miejsca

zamieszkania,

Ib. Statystyka ruchu

ludności



dane dotyczące ruchu naturalnego i

migracyjnego ludności. Do ruchu

naturalnego zalicza się procesy

reprodukcyjne, więc

rozrodczość i

umieralność

. Do ruchów

migracyjnych zalicza się

migracje

wewnątrz kraju (stałą i okresową),

emigrację i imigrację

II. Teoria rozwoju

ludności



w której określa się łączność przyczynowo-

skutkową, a więc mechanizmy rozwoju

ludności. Nauki medyczne mogą mieć tu

poważny wpływ na rozrodczość, średnią

przeciętną długość życia, oświatę

zdrowotną, np. w zakresie niektórych

zawodów (z czynnikami narażenia).



Opracowania tego działu mają duże

znaczenie dla perspektywicznego

planowania profilaktyki i organizacji służby

zdrowia.

III. Polityka

demograficzna

to dział, w którym na podstawie danych

demograficznych, poziomu ekonomicznej i

społecznej sytuacji państwa oraz

socjologicznych poglądów społeczeństw

określa się normy i wskazania regulujące

rozwój ludności (np. popieranie modelu

rodziny „dwa plus trzy").

Opracowania i tendencje w tym zakresie

mają duże znaczenie dla polityki

zdrowotnej, szczególnie jej planowania na

krótsze i dłuższe okresy.

Źródła informacji o ludności



Spisy ludności-

jest to pełne badanie

statystyczne, ustalające stan liczebny i

strukturę ludności według określonych

cech w określonym momencie czasu, na

określonym terytorium w drodze

indywidualnego uzyskania informacji o

wszystkich jednostkach podlegających

badaniu.



Dane spisowe są zbierane według stanu

istniejącego w pewnym, ściśle określonym

momencie, zwanym momentem

krytycznym

Spis powszechny



Jako moment krytyczny spisu ustala

się zwykle moment w okresie

możliwie małej ruchliwości

przestrzennej ludności.

Spis powszechny



Cechy charakterystyczne spisu to

powszechność

— co znaczy, że spis

obejmuje całą ludność określonego

terytorium;



imienność

— co znaczy że

poszczególne osoby spisywane są z

podaniem imienia i nazwiska

(umożliwia to uniknięcie powtórzeń

lub ewentualnych pominięć);

Spis powszechny



bezpośredniość

— co znaczy, że dane

wpisuje się do formularza na podstawie

bezpośredniego wywiadu z osobą

spisywaną lub członkiem rodziny;



zagwarantowanie tajemnicy

statystycznej

— co oznacza, że

uzyskane informacje będą spożytkowane

wyłącznie do opracowań statystycznych i

nie mogą być udostępnione w pierwotnej

postaci władzom, instytucjom, lub

osobom prywatnym.

Źródła informacji o ludności



Ewidencja bieżąca

-rejestruje podstawowe

fakty graficzne powodujące zmiany w

stanie i strukturze ludności pod wpływem i

naturalnego (

urodzenia, zgony,

małżeństwa, rozwody

) oraz

wędrówkowego -zmiana

miejsca

zamieszkania ludności

. Ewidencja bieżąca

dotycząca urodzeń, zgonów i małżeństw

oraz migracji jest prowadzona w naszym

kraju w sposób ciągły przez Urzędy Stanu

Cywilnego oraz Biura Meldunkowe.

Ewidencja bieżąca

Wynika to z przepisów prawnych i

administracyjnych nakładających od

1946 roku obowiązek zgłaszania

tych faktów odpowiednim organom

administracji państwowej.

Dane ewidencyjne dostarczają

niezbędnych informacji o ludności w

okresach międzyspisowych.

Cechy struktury ludności

istotne w medycynie

•

Liczebność populacji

•

Gęstość zaludnienia

•

Wiek w populacji -Struktura taka w znacznym

stopniu rzutuje na zapadalność na określone

choroby oraz na intensywność; różnych

procesów demograficznych, a znajomość jej

jest niezbędna przy planowaniu zabezpieczania

ochrony zdrowia, np. inne potrzeby ma

populacja "młoda", a inne populacja w wieku

produkcyjnym i poprodukcyjnym.

Liczebność populacji



Dane o liczbie jednostek i o strukturze

populacji są niezbędne dla administracji

państwowej i instytucji służby zdrowia w

celu prawidłowego zarządzania,

planowania sieci instytucji i kadr

profilaktyczno-leczniczych oraz

sanitarnych i przeciw epidemicznych.



Liczebność populacji w kraju z dużą

dokładnością określana jest w czasie

spisów powszechnych, które stanowią

podstawową metodę poznawczą w tym

zakresie.

Ludność Polski



Ogólna liczba ludności Polski w latach 1945 -

1998 zwiększyła się z 23895 tys. do ok. 38667

tys., co oznacza wzrost zaludnienia o ponad 60%.

Większość tego przyrostu przypadała na pierwsze

dwudziestolecie 1945 - 1965, w którym ludność

Polski powiększyła się o 33,1%. W latach 1965 -

1990 przyrost wyniósł ok. 20%, wraz z upływem

czasu ulegał obniżeniu, np. w latach 80-tych

obniżył się do 6,9 %, a pod koniec lat 90-tych i

obecnie urodzenia nie wyrównują naturalnych

ubytków i jesteśmy od 1999 r. w tzw. dołku

demograficznym.

Ludność Polski



W końcu 2001 r. ludność Polski liczyła

niewiele ponad 38632 tys. osób,

tj. o

około 450 tys. osób więcej niż na początku

lat 90-tych, ale

o blisko 12 tys. mniej

niż w 2000 r.

Pod względem liczby ludności Polska

znajduje się na 29 miejscu wśród krajów

świata i na 8 w Europie.

Wiek w populacji

Według klasyfikacji ONZ i WHO populacja

uważana jest za



„

młodszą”, jeżeli osoby w wieku powyżej

65 lat stanowią nie więcej niż 4%,



za „dojrzałą”, jeżeli 4—7% populacji

stanowią ludzie powyżej 65 roku życia



za „starą", jeżeli więcej niż 7%' populacji

przekroczyło 65 lat.



Polską populację zalicza się do tej

ostatniej grupy.

Podstawowe typy piramid

wieku i płci ludności:



progresywna -

niska



progresywna -

wysoka

Podstawowe typy piramid

wieku i płci ludności:



regresywna

Cechy struktury ludności

istotne w medycynie



Płeć w populacji- Struktura populacji

według płci ma również ważne znaczenie

epidemiologiczne, gdyż wpływa na rodzaj i

intensywność zapadalności na określone

choroby, na urlopy macierzyńskie, na

absencję w pracy, a więc znajomość tej

struktury jest niezbędna do planowania

ochrony zdrowia matki i dziecka i

prognozowania zjawisk zdrowotnych.

Płeć w populacji



np. w miastach o znacznej przewadze

kobiet zatrudnionych w przemyśle

włókienniczym, tkackim, krawieckim,

spożywczym. Strukturę populacji

według płci liczbowo można

przedstawiać w odsetkach

(procentach) lub za pośrednictwem

współczynników maskulinizacji

(feminizacji)

uwzględniających liczbę

osobników danej płci na 100 osób

Cechy struktury ludności

istotne w medycynie



Stan cywilny w populacji-

Udowodnione są statystyczne związki

między stanem cywilnym a licznymi

chorobami, np. nerwice,

psychonerwice i choroby psychiczne

(także samobójstwa) częściej

stwierdzane są wśród osób

samotnych, wolnych, szczególnie w

wyższych przedziałach wiekowych.

Stan cywilny w populacji



Układ stosunków społecznych w miastach

sprzyja dezintegracji małżeństw, co

potwierdzają badania demograficzne i

socjologiczne. Zjawisko to przybiera

największe rozmiary w dużych miastach;

wraz z koncentracją ludności rośnie liczba i

natę-1 żenię rozwodów. Ponadto,

„żywioł

napływowy jest bardziej podatny na

dezintegrację pożycia małżeńskiego, niż

element zasiedziały"

Stan cywilny w populacji



Utrwalone związki nieformalne kobiet i

mężczyzn, z medycznego punktu widzenia

można traktować jak małżeństwa. Ponad

połowa populacji ludzkiej pozostaje w

związku małżeńskim, w tym najwięcej osób

w przedziale 30 - 60 lat. Wiek zawierania

małżeństwa zależny jest od klimatu,

obyczajów i sytuacji społeczno-

ekonomicznej. W Polsce przypada on na 20

- 30 lata życia.

Małżeństwa w Polsce



W 2001 roku powstało niewiele ponad

195 tys. nowych związków

małżeńskich

(o 16 tys. mniej niż w

poprzednim roku)

- co oznacza

zahamowanie wzrostu

obserwowanego w latach 1997-1999.

Współczynnik małżeństw obniżył się do

poziomu 5,0‰. W latach 90-tych na 1000

ludności przypadało około 6 nowo

zawartych małżeństw, zaś w ostatnich

kilku latach niewiele ponad 5.

Rozwody w Polsce



Przyczyną ok. 22% przypadków

ustania małżeństwa jest rozwód.

Przeciętnie na 1000 istniejących

małżeństw 4–5 zostało rozwiązanych

na drodze sądowej. Poziom taki

utrzymuje się od szeregu lat.

Współczynnik rozwodów w Polsce

kształtuje się na poziomie 1,1-1,2‰ i

jest to jeden z najniższych

wskaźników w Europie.

Rozwody w Polsce



W miastach natężenie rozwodów jest

wyraźnie wyższe i wynosi 1,5‰, na

wsi zaledwie 0,4‰.

Do 1993 obserwowano spadkową

tendencję rozwodów (ok. 32 tys.

rocznie), ostatnio kształtuje się na

poziomie 43-45 tys.

Stan cywilny w populacji



Znacznie wyższa jest dzietność

(liczba dzieci przypadających na

jedną kobietę) wśród kobiet

zamężnych. Także znacznie częściej

zainteresowania ze strony

pracowników opieki społecznej

wymagają ludzie samotni.

Cechy struktury ludności

istotne w medycynie



Migracje w populacji- migracje ze wsi

do miast, z regionów rolnych do

miast przemysłowych, migracje

zawodowe np. do miejsc

specjalistycznych budów zakładów

przemysłowych.

Migracje w populacji



Migracje „stałe" jednokierunkowe są

przyczyną takich negatywnych zjawisk,

takich jak starzenie się opuszczonej przez

młode roczniki populacji, a więc

zmniejszenie się urodzeń, zwiększenie

liczby rozwodów, zwiększenie

umieralności. Zmieniają się takie cechy,

jak intensywność i struktura zapadalności

na określone choroby zarówno w populacji

„opuszczanej" jak i w populacji

„zaludnianej".

Migracje w populacji



Migracje okresowe, jak np. turystyka,

wczasy, sanatoria, wędrówki piesze i

rajdy samochodowe po kraju także

mobilizują, szczególnie działy

sanitarno-epidemiologiczne, do

profilaktyki i zwalczania np. zatruć

pokarmowych

Cechy struktury ludności

istotne w medycynie



Urbanizacja- jest to stan i proces

rozwoju cywilizacji i kultury miejskiej,

a w szczególności proces wzrostu i

rozprzestrzeniania się postaw i form

życia typu miejskiego.

Urbanizacja



Stanowi to przede wszystkim

zjawisko przede wszystkim o

charakterze socjologicznym. Inaczej,

jest to proces koncentracji

działalności ludzkiej na stosunkowo

niewielkich powierzchniach i w

ośrodkach, gdzie praca jest

najbardziej efektywna.

Urbanizacja



W rozumieniu statystycznym, pod

pojęciem procesu urbanizacji przyjmuje się

wzrost liczby i odsetka ludności

zamieszkującej w miastach, w stosunku do

ogółu mieszkańców badanego obszaru

(województwa, kraju, kontynentu)

Urbanizacja w rozumieniu

socjoekonomicznym oznacza wzrost liczby

osób utrzymujących się ze źródeł

pozarolniczych.

Ludność w Polsce



W przypadku gęstości zaludnienia

plasujemy się w grupie średnio

zaludnionych państw europejskich.

Na 1 km2 powierzchni mieszkają 124

osoby; w miastach około 1127, na

terenach wiejskich 51. Ludność

miejska stanowi 62% ogółu populacji.

Cechy struktury ludności

istotne w medycynie



Urodzenia w populacji- W Polsce

podstawowym dokumentem

urodzenia dziecka jest metryka

wystawiany przez położną lub lekarza

i zarejestrowana w księdze urodzeń

miejscowego USC. Współczynnik

urodzeń dla danego roku (rodności

efektywnej), współczynnik płodności

rzeczywistej, itp.

Urodzenia w populacji



W Polsce podstawowym dokumentem

urodzenia dziecka jest wystawiane

przez położną lub lekarza świadectwo

urodzenia, zarejestrowane jako

metryka (akt urodzin) w księdze

urodzeń miejscowego Urzędu Stanu

Cywilnego.

Urodzenia w Polsce



W 2001 roku urodziło się 368 tys.

dzieci, tj. o 10 tys. mniej niż w 2000 r.

oraz 1/3 mniej niż w 1990 r.

(dla

porównania - w 1983 r., który był

szczytowym rokiem ostatniego wyżu

demograficznego, urodziło się ponad 723

tys. dzieci)



Współczynnik urodzeń obniżył się do

poziomu ok. 9,5‰ i jest o 4,8 punktu

niższy niż w 1990 r. Zmniejszanie się liczby

urodzeń dotyczy zarówno rodzin

zamieszkałych w miastach jak i rodzin

wiejskich.

Urodzenia w Polsce



Od 1989 r. nastąpił okres - wciąż

pogłębiającej się - depresji urodzeniowej,

obserwowany jest poziom reprodukcji nie

gwarantujący prostej zastępowalności

pokoleń. W 2001 r. współczynnik dzietności

osiągnął wartość 1,29 (w 1990 r. wynosił

2,04).



Według najnowszej prognozy nie przewiduje

się w Polsce, w perspektywie do 2010 roku,

wystąpienia wyżu demograficznego, tj.

znacznie zwiększonej liczby urodzeń.

Cechy struktury ludności

istotne w medycynie



Umieralność w populacji - ogólny

współczynnik umieralności; obliczany

następująco: w liczniku liczba

wszystkich zgonów, w mianowniku

średnia liczebność populacji, po

przeprowadzeniu dzielenia mnoży się

wynik przez dziesięć tysięcy,

współczynnik umieralności dla

populacji powyżej pierwszego roku

życia.

Umieralność niemowląt



Pojęciem tym objęto

wszystkie zgony

dzieci od momentu urodzenia do

ukończenia 1 roku życia

Za oddzieleniem od umieralności

ogólnej przemawia szereg przyczyn

takich jak:



wysoki poziom rejestracji i rozpoznawania

przyczyn zgonu,



względy psychologiczno-społeczne,



możliwość wprowadzenia przedsięwzięć

profilaktycznych,



możliwość precyzyjnej oceny jakości opieki

położniczej przed- i okołoporodowej,

pediatrycznej opieki okołoporodowej,



ogólnej opieki nad matką ciężarną,

Za oddzieleniem od umieralności

ogólnej przemawia szereg przyczyn

takich jak:



możliwość wykrywania (i później

zapobiegania) rzadkich chorób

genetycznych, chorób z

oddziaływania środowiska

(pobieranie leków przez matkę w

ciąży).

Tab. 5. Zgony niemowląt w Polsce.
Wskaźnik na 1 000 urodzeń żywych.

Rok

ogółem

miasto

wieś

1975

25,0

24,8

25,3

1980

21,3

21,0

21,7

1985

18,4

18,4

1990

15,9

15,7

16,2

1995

13,6

13,7

13,5

Klasyfikacja i nazewnictwo

zgonu



Zgodnie z ustaleniami specjalistów

ŚOZ (WHO) za przyczynę śmierci

należy uważać wszystkie te choroby,

stany patologiczne i urazy, które

doprowadziły do zgonu lub pośrednio

przyczyniły się do niego, a także

okoliczności nieszczęśliwego

wypadku lub akty przemocy

powodujące urazy.

Za główną przyczynę zgonu

uznaje się:



a) podstawową chorobę lub uraz

rozpoczynające łańcuch kolejno

następujących procesów

patologicznych prowadzących do

śmierci;



b) okoliczności w których doszło do

nieszczęśliwego wypadku

prowadzącego do śmierci.

Klasyfikacja i nazewnictwo

zgonu



Zasadniczym dokumentem, na

podstawie którego człowiek

uznawany jest za zmarłego, jest

akt

zgonu.

Karta zgonu



Do aktu zgonu lekarz obowiązany

jest wpisać trzy przyczyny zgonu w

języku polskim - wyjściową, wtórną i

bezpośrednią, np. miażdżyca

uogólniona, miażdżycowe

uszkodzenie mięśnia serca i

zaburzenia rytmu serca, albo rozległe

oparzenia, wstrząs, ustanie akcji

serca.

Przy wypełnianiu aktu zgonu

przestrzega się szeregu zasad,

pomijanie których grozi poważnymi

konsekwencjami prawnymi:



A) akt zgonu może wypełnić i podpisać

lekarz (pielęgniarka) wówczas, gdy

osobiście stwierdził brak oznak życia i

stwierdził tożsamość zmarłego;



B) odpowiedzialność za stwierdzenie zgonu

ponosi ten, kto podpisał akt (kartę zgonu);



C) po stwierdzeniu podejrzanych

okoliczności śmierci należy niezwłocznie

zawiadomić policję lub prokuraturę.

Karta zgonu



karta zgonu w swoim składzie zawiera

kartę statystyczną z cechami

demograficznymi, społecznymi,

administracyjnymi i organizacyjnymi

(służby zdrowia), czyli jest

dokumentem dla Urzędu Stany

Cywilnego.



Do celów epidemiologicznych można

wykorzystać większość danych, ale

najważniejsze są przyczyny zgonu.

Inne istotne demograficzne

cechy mogące wpływać na

zdrowie populacji

- przeciętne dalsze trwanie życia;

- wykształcenie;

- wykonywany i wyuczony zawód;

- bezrobocie i związaną z nim

zaburzenia społeczne;

- odsetek osób niepełnosprawnych.

Analizy trendów rozwoju populacji w

zakresie demograficznym,

zdrowotnym, zapadalności i

umieralności, wyraźnie wskazują na

nasilanie się następujących zjawisk

medycznych i medyczno-

społecznych:



Wydłużanie się średniej długości

życia i starzenie się populacji

- są to

problemy gerontologiczne i

geriatryczne, czyli konieczność

rozwoju medycyny wieku starszego i

wzmagania zakresu opieki społecznej

oraz informowania społeczeństwa o

problemach starości jako

nieuniknionym zjawisku

biologicznym.

Tabela l. Prognoza ludności w wieku produkcyjnym i nieprodukcyjnym (w
tyś.)

Wyszczegól
nienie

1995

2000

2005

2010 2015

2020

w tysiącach

OGÓŁEM

38609 38854

39491

4018
5

40603 40695

W wieku przedprodukcyjnym (0-17 lat)
RAZEM

10645 9630

9112

9289 9706

9616

W wieku produkcyjnym (mężczyźni 18-64 lata; kobiety 18-591at)
RAZEM

22647 23609

24678

2480
6

23923 23178

W wieku poprodukcyjnym (mężczyźni 65 lat i więcej; kobiety 60

lat i więcej)
RAZEM

5317

5615

5701

6090 6974

7901

Tabela 2. Populacja osób powyżej 60 r. życia w Polsce (01.01.2001 r.)

Wiek

Liczba dożywających

Przeciętne dalsze

trwanie życia

60-64

369,380

444,455

15,45

19,87

65-69

250,095

418,401

12,51

15,93

70-74

255,764

378,089

9,94

12,33

75-79

185,597

316,761

7,75

9,19

80-84

116,144

230,437

5,94

6,66

85-89

58,758

268,110 4,48

4,70

90-94

21,998

54,706

5,0

3,25

95-99

5,396

13,037

2,47

2,23

100 lat

307

633

2,06

1,78

RAZEM

1263439

2124629

OGÓŁEM

3388068



Widoczne są wyraźne tendencje do

wzrostu liczby osób

niepełnosprawnych w wieku

produkcyjnym i inwalidów

biologicznych (wzrost wad

genetycznych)

- jest już i nasili się

konieczność leczenia, rehabilitacji,

opieki społecznej i materialnego

utrzymania tej grupy populacji.

Tabela . Niepełnosprawni w Polsce*

Lata

Niepełnosprawni w %

1978

ok. 12% (wg samooceny - Nar.
SpisPowsz.)

1988

ok. 14% (wg samooceny - Nar.
Spis. Powsz.)

Nawsiw 1990 r.

ok.

22%

(badanie

ogólnopolskie - IMW)

1996

ok. 16, 2% (badanie - GUS)

Przewiduje się na

2010 rok

Ok.

25%

ogółu

społeczeństwa



Największy spadek rodności kobiet i

przyrostu naturalnego w historii

nasze go kraju

, będą problemy z

odtwarzaniem populacji w jej

aktualnej liczebności, pośrednio będą

problemy ekonomiczne i

organizacyjne w zakresie kształcenia

i zabezpieczania miejsc pracy.

Tabela . Trendy w przyroście naturalnym populacji w Polsce.

LATA

Liczba
ludności

Przyrost

naturalny
na

1000

osób

Zgony

1000 osób

1950

25 035 000 19,1

11,6

1960

29 795 000 15,0

7,6

1970

32 650 000 8,5

8,5

1980

35 735 000 9,6

9,9

1990

38183000

4,1

10,2

1996

38 639 000 1,1

10,0

2000

38 830 000 0,6

9,9



Wyraźne ilościowe nasilanie się patologii

społecznych, także w zakresie zdrowia,

takich jak:

narkomania, utrzymujący się

alkoholizm i jego następstwa, nikotynizm,

prostytucja oraz zwiększająca się liczba

samobójstw.



Z tego wynika konieczność kierowania sił i

środków zdrowotnych na zwalczanie

negatywnych następstw cywilizacji.

Konieczna jest tu umiejętna mobilizacja

wszystkich służb administracyjnych na

zapobieganie tym niekorzystnym

zjawiskom.

Tabela . Patologie społeczne (opracowanie własne, wg GUS).

Rodzaj używki

Odsetek z całej
populacji

Z tego % populacji
mężczyzn

Alkohol:

69,8

81,5

- w tym tylko wódka

14,4

15,9

Palenie tytoniu:

- w tym codziennie

Leki nie przepisane:

46,7

20,1

tym

silnie

działające

0,11

0,7



Aktualne problemy zdrowotne -

wysokie odsetki w strukturze

umieralności z powodu takich chorób,

jak choroby układu krążenia, choroby

nowotworowe i urazy, wypadki, i

zatrucia

- stanowią i będą stanowiły

główne problemy zdrowotne,

wymagające nie tylko rozpoznawania

i leczenia lecz także profilaktyki i

oświaty zdrowotnej.

Tabela . Liczby zgonów w polskiej populacji według przyczyn

W tym na 100 tyś. ludności

Lata

Ogółem

(osób)

tyś.

ludnośc
i

Ch.
układu

krążeni
a

Nowo

twory

Urazy,
zatruci
a

Chorob
y

zakaźn
e

1950

288.68
5

11,2

1960

224.16
7

7,52

180,4

97,2

43,0

52,5

1970

266.79

8,17

309,3

141,8

59,9

30,7

1980

350.20

9,85

474,4

171,3

75,9

14,9

1990

388.44
0

10,2

534,2

191,3

78,2

8,1

1995

386.08
4

10,0

504,6

202,4

74,6

6,4

Zanik i brak zabezpieczania potrzeb

fizjologicznych

organizmu

fizjologicznych

organizmu

zakresie

ruchu

zakresie

ruchu

gimnastyka,

popularne sporty, spacery.

Document Outline