Nowa podstawa programowa- proces dydaktyczny – egzamin

Katowice 2009

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

dr Kornelia Rybicka 

dr Beata Udzik

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Jak można by dziś zdefiniować 
wypracowanie egzaminacyjne, 
to, które zaprojektowane zostaje     
     w temacie, i to, które tworzy 
uczeń zdający maturę?

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Wypracowanie jako szkolna forma 
wypowiedzi.

Kłopoty z definicją.

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Według Marii Nagajowej 
wypracowanie jest sposobem pisemnego wyrażania myśli 

i jako takie wymaga wielu czynności umysłowych: 



zrozumienia tematu, 



zaangażowania pamięci, 



wyselekcjonowania wiążących się z tematem obrazów, 
skojarzeń, pojęć, treści, fragmentów wiedzy 



oraz odpowiedniego ich ułożenia.  

Wypracowanie więc to zadanie intelektualne.

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Maria Jędrychowska

Podejmując problem wypracowania szkolnego, 
zwraca z kolei uwagę na cztery kategorie 
istotne dla działań tekstotwórczych: 



zrozumieć,



szukać, 



konstruować,



redagować.

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Jerzy Kaniewski

„zapis pierwszych dwóch czynności 
(„zrozumieć” i „szukać”) złoży się (…) na 
plan psychologiczny wypowiedzi, 
wyznaczający zakres możliwego do 
wykorzystania materiału, a stanowiący punkt 
wyjścia do konstruowania ostatecznego 
planu logicznego.”

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

„Pisemna wypowiedź ucznia na zadany temat, która 
może przybierać różne formy gatunkowe: rozprawki, 
opowiadania, opisu, charakterystyki postaci, 
sprawozdania itp. Każde wypracowanie jest realizacją 
określonego gatunku wypowiedzi. Nie należy 
utożsamiać wypracowania z rozprawką ani traktować 
go jako odrębnego gatunku wypowiedzi, jest to 
bowiem kategoria nadrzędna wobec wszystkich 
gatunków szkolnych.” 

„Wiedza o języku polskim w zreformowanej szkole”

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Maria Nagajowa zauważa, iż 
„każda szkolna dłuższa forma 
wypowiedzi ma cechy szczególne, 
odróżniające ją od innych form. Uczeń 
powinien znać te cechy teoretycznie i 
praktycznie w takim stopniu, żeby 
umiał rozwinięcie określonego tematu 
ukształtować     w obranej formie.”

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Stanisław Gajda

„Posługiwanie się językiem polega m.in. 
na tworzeniu tekstu zgodnie z 
wzorcami.” 

Porozumiewanie odbywa się zawsze przy 

pomocy wypowiedzi, które są realizacją 
określonych zasad ich konstruowania. 

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Bożena Chrząstowska 
dwustopniowy układ łączący akt komunikacji 
dydaktycznej (nauczyciel – uczeń) z aktem 
komunikacji literackie (autor – czytelnik):



podstawa do zaistnienia w szkole czynności 
analityczno – interpretacyjnych 



odejście od ideologizacji odbioru literatury w szkole



strukturalistyczne instrumentarium miało służyć 
wydobyciu literackości dzieła, rezygnacji z jedynie 
słusznych, gotowych wykładni jego sensu

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

program nauczania liceum 
ogólnokształcącego, liceum zawodowego i 
technikum z 1990 roku: 



czytelnicza koncepcja nauczania literatury



interpretacja rozumiana jako efekt czynności 
analitycznych



jako proces, w którym na podstawie obserwacji 
kształtu artystycznego tekstu i jego funkcji 
buduje się sens dzieła



w dziale ćwiczenia w mówieniu i pisaniu - 
formy wypowiedzi nie pojawia się interpretacja

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

W podstawie programowej z 1999 roku po 

raz pierwszy interpretacja utworu literackiego 
lub fragmentu występuje nie tylko w znaczeniu 
czynności, ale także szkolnej formy 
gatunkowej. 

W standardach wymagań egzaminacyjnych 

będących podstawą formułowania zadań 
zagadnienia analizy i interpretacji zostały ujęte 
we wszystkich trzech obszarach (wiadomości i 
rozumienie, korzystanie z informacji i 
tworzenie informacji).

 

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

W nowej podstawie programowej analiza i 
interpretacja uzyskały znaczący wymiar, stając się 
jednymi z trzech celów kształcenia – wymagań 
ogólnych. 

    

„uczeń tworzy dłuższy tekst pisany lub mówiony 
(rozprawka, recenzja, referat, interpretacja 
utworu literackiego lub fragmentu) zgodnie z 
podstawowymi regułami jego organizacji, 
przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i 
logicznej, przygotowuje wypowiedź (wybiera formę 
gatunkową i odpowiedni układ kompozycyjny,…)” 

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Czym jest interpretacja utworu 
literackiego jako forma szkolnej 
wypowiedzi pisemnej i jakie są 
podstawowe reguły jej organizacji?

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

,,Jeśli uznać, że najważniejszą powinnością 
literaturoznawców w czasach obecnych nie 
jest tworzenie teoretycznych modeli, ale 
właśnie interpretowanie literatury, to 
trzeba zapytać, co właściwie kryje się 
obecnie pod słowem >>interpretacja<<. 
Jak rozumieć jej zadania? Jak określić 
granice i możliwości?” 

Anna Burzyńska, Michał Paweł Markowski

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Janusz Sławiński

Anna Burzyńska

Vladimir Nabokov

Stanley Fisch

Jonathan Culler

Umberto Eco

Badacze literatury 

o interpretacji

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Szkolny wymiar 

interpretacji

 

wg autorów 
„Wiedzy o języku polskim w zreformowanej 

szkole”

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

,,Interpretacja tekstu to działanie 
zmierzające do wyjaśnienia sensu utworu 
literackiego (lub innego typu wypowiedzi) przy 
założeniu, że jest on ukryty pod bezpośrednio 
obserwowanymi danymi. Interpretacja 
wymaga uwzględniania różnego typu 
kontekstów oraz podejmowania prób ustalenie 
miejsca danego utworu w szerszej całości i 
odnalezienia w nim działania jakichś 
prawidłowości ogólnych.”

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

„Interpretacja utworu literackiego to 
wypowiedź, której intencją jest wyjaśnienie 
znaczenia poszczególnych elementów i 
całości utworu literackiego. Zmierza ona do 
wykrycia intencji nadawcy i skupia się na 
docieraniu         do sensów ukrytych przezeń 
w dziele. Stosuje się ją do trudnych utworów 
i wiąże z próbami wyjaśnienia różnych 
tropów stylistycznych oraz stylizacji, a także 
z uruchomieniem różnego typu kontekstów.”

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Szkolna interpretacja

Wymiar czynnościowy

Wymiar gatunkowy

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Tematy 

zadań maturalnych

Czynności ucznia 

Problem 

analityczno-interpretacyjny

 

Materiał literacki 

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Czynności ucznia:



analizując porównaj wykorzystaj konteksty



analizując i interpretując wyjaśnij



analizując zwróć uwagę na…



analizując porównaj kreacje, określ 
wzajemne relacje



charakteryzując określ, czym… i porównaj 
zanalizuj i scharakteryzuj określ przyczyny 
i źródła

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



punktem wyjścia swoich rozważań 
uczyń wnioski z analizy zwróć uwagę



analizując porównaj wykorzystaj 
wiedzę o utworach



na podstawie analizy i znajomości 
utworu scharakteryzuj zwróć uwagę 
porównaj obraz zwróć uwagę



analizując zwróć uwagę wnioski z 
analizy wykorzystaj w pracy

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



porównaj zwróć uwagę na relacje



na podstawie fragmentów napisz, czym 
charakteryzowało się przedstaw temat 
analizując fragment wykorzystując 
znajomość



scharakteryzuj



scharakteryzuj i porównaj

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Problem analityczno-interpretacyjny:



obraz młodego pokolenia oraz stosunek 
młodych do pokolenia ojców, konteksty 
historycznoliterackie



sen jako sposób prezentowania postaci 
literackiej, bohaterka powieści i jej stosunek 
do ważnych w jej życiu osób



symbolika ziarna z bajki, sens męczeństwa 
młodzieży polskiej, sytuacja studentów i ich 
postawy

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



kreacje matek, wzajemne relacje między 
matką a dzieckiem, 



charakterystyka Makbeta, tragizm postaci, 
tragizm bohatera antycznego



kłótnia u Borynów, scharakteryzuj postacie, 
przyczyny kłótni, źródła dramatyczności 
sceny



obraz Polski i Polaków



postawa Kordiana i Męża

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



charakterystyka Wertera, rola miłości i 
literatury w życiu bohatera, stosunek do 
natury



romantyk i pozytywista, kontekst 
ideałów epoki, ocena cywilizacji 
zachodnioeuropejskiej, obraz Zachodu, 
znaczenie podróży w życiu bohaterów



racje bohaterów, powieść – dyskusja 
nad kształtem odrodzonej Polski

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



modele rodziny, relacje między różnymi 
pokoleniami, sceneria



carska Rosja i jej stolica, charakterystyka 
życia ludzi w Rosji początku XIX wieku



koncepcja ludzkiego losu



charakterystyka Bylicy i jego relacji z 
córkami, los ludzi starych w społeczności 
lipeckiej



charakterystyka i porównanie Zosi i Telimeny 

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Materiał literacki:



„Oda do młodości” „Któż nam powróci”



„Lalka”



„Dziady”, cz. III



„Przedwiośnie” i „Granica”



„Makbet”



„Chłopi”

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



„Potop”



„Kordian” i „Nie-Boska komedia”



„Cierpienia młodego Wertera”



„Lalka” i „Kordian”



„Przedwiośnie”



„Tango” i „Chłopi”



„Dziady”, cz. III „Pan Tadeusz”



„Chłopi”



„Chłopi” 



„Pan Tadeusz”

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



Kłótnia u Borynów. 

Analizując

 podany fragment 

Chłopów Władysława Reymonta, 

scharakteryzuj

 

występujące w nim postacie. Na podstawie 
fragmentu i całości I tomu powieści 

określ 

przyczyny

 kłótni i 

źródła

 dramatyczności sceny.



Charakteryzując

 Makbeta na podstawie danych 

fragmentów dramatu Szekspira, 

określ, na czym 

polega

 tragizm postaci i 

porównaj

 go z 

tragizmem bohatera ze znanego Ci dramatu 
antycznego. 

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



Jaki obraz Polski i Polaków wyłania się z 
Potopu Henryka Sienkiewicza? Punktem 
wyjścia swoich 

rozważań

 

uczyń wnioski

 z 

analizy danych fragmentów powieści. 

Zwróć 

uwagę

 na ich znaczenie dla całości utworu.



Analizując 

dany fragment powieści, 

zwróć 

uwagę

 na prezentowane przez bohaterów 

racje. 

Wnioski z analizy wykorzystaj

 

w pracy

: 

Przedwiośnie jako powieść – dyskusja nad 
kształtem odrodzonej Polski.

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

Na podstawie podanych fragmentów 
poematu Adama Mickiewicza Pan 
Tadeusz 

scharakteryzuj i porównaj 

postacie

 Zosi i Telimeny.

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



Commentaire
Sporządźcie komentarz do tekstu Balzaka (tekst A).



Dissertation 
Na podstawie tekstów zadajcie sobie pytanie, czy praca 
powieściopisarza polega tylko na imitowaniu rzeczywistości. 
Wykorzystajcie także wasze własne lektury i utwory 
opracowane        w szkole. 



Invention 
Narrator „Czasu odnalezionego” spotyka kobietę, którą 
kochał             w młodości i do której wciąż żywi gorące 
uczucie. Dostrzega            pod starzejącymi się rysami ślady 
dawnej piękności. Inspirując się zaproponowanym 
fragmentem (D), wyobraźcie sobie opis, który mógłby 
stworzyć.

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



Dissertation:
Czy Twoim zdaniem, głównym celem autobiografii jest 
odkrycie całej prawdy o autorze? Odpowiedz na podstawie 
podanych tekstów, ale także innych przeczytanych 
samodzielnie lub analizowanych w klasie dzieł.



Invention:
Prowadzisz od lat pamiętnik, którego opublikowanie 
doradza Ci najlepszy przyjaciel. Czytając go powtórnie, 
stwierdzasz, że nie jest interesujący i postanawiasz go 
zakończyć. Napisz ostatnia stronę, kierując ją do 
przyjaciela, by mu wyjaśnić przyczyny swojej decyzji.

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne



Dissertation:
Czy jedyną funkcją postaci powieści jest 
odzwierciedlenie społeczeństwa, w którym żyje? 
Proszę odpowiedzieć, wykorzystując zaproponowane 
teksty i inne dzieła. 



Invention
Na podstawie wspomnienia księżnej Langeais z tekstu 
wyobraź sobie spotkanie ojca Goriot z córkami. Proszę 
zadbać o włączenie do narracji dialogów, mając na 
uwadze kontekst historyczny i społeczny oraz styl 
wypowiedzi.

 

 

Matura a podstawa programowa – 

nowe perspektywy dydaktyczne

„Polonistyczna rzeczywistość wysuwa jako jeden z aktualnych 
problemów sprawę wypracowań pisemnych w klasach 
licealnych. Zjawia się widmo „matury”, jej konsekwencji, 
oceny przez wiele czynników, opiniujących naszą pracę (…). 
Zewsząd słyszymy narzekania na złe przygotowanie naszej 
młodzieży. Zarzuca się jej: niedostateczne wiadomości 
rzeczowe, ubogie słownictwo, brak poprawności 
językowej oraz więzi logicznej w tym, co pisze, 
nieumiejętność wypisania się w formie prostej, 
poprawnej, przejrzystej. Braki te występują w 
wypracowaniach maturalnych, podaniach o przyjęcie do 
wyższej uczelni, a także i własnych nieudolnie pisanych 
życiorysach.”

Wanda Kwaskowska „Polonistyka” 1959.

 

 

Nowości wydawnicze