Początki i rozwój szpitali. 

Od świątyni i przytułku do 

nowoczesnego ośrodka 

nauki i terapii.

Definicja

• Szpital; to jedna z najważniejszych 

jednostek organizacyjnych w systemie 
opieki zdrowotnej. W szpitalu udziela 
się świadczeń zdrowotnych w 
warunkach zamkniętych. 
Najważniejszym zadaniem szpitali jest 
leczenie pacjentów, ale oprócz tego 
zajmują się opieką zdrowotną ludzi 
zdrowych, np. szpitale położnicze. 

Starożytność

• W starożytnym Egipcie rolą lecznic spełniały 

świątynie bogów opiekujących się medycyną 

(Imhopeta, Path, Re). Świątynie te były też 

miejscami kształcenia kapłanów i lekarzy.

• W Grecji rolę tę pełniły początkowo świątynie Apolla 

przemienione następnie w świątynie Asklepiosa. 

Jednak początkowo nie miały one miejsc stałego 

pobytu chorych. Dlatego w 399 r.p.n.e. powstały 

pierwsze domy hotelowe dla poszukujących terapii 

w Epidauros. Pomieszczenia do kilkudniowego 

pobytu chorych w domach lekarzy greckich 

(jaterejony) zaczęto tworzyć w miarę przejmowania 

greckiej medycyny przez świeckich lekarzy.

Starożytność c.d.

• W Rzymie pierwszą świątynie urządzono 

na wyspie tyberyjskiej około 300 r.p.n.e. W 

tym samym czasie zbudowano słynna 

świątynię Asklepiosa. Obie miały miejsca 

przeznaczone dla chorych, których trzeba 

było leczyć przez kilka dni.

• Pogańskie tradycje leczenia przejęło 

wczesne chrześcijaństwo. Leczono snem 

co wiązało się z przedłużeniem pobytu 

chorego w świątyni. Praktyki te można 

było obserwować do końca IV w.

Starożytność c.d.

• Pierwszymi znanymi obiektami o typowym 

przeznaczeniu szpitalnym były valetudinaria 

organizowane w obozowiskach rzymskich 

legionów. Najstarsze zostało założone przez 

cesarza Augusta 30 r.p.n.e. – 14 r.n.e. w 

Alisow Westfalii.

• Warto zwrócić uwagę, że opiekę nad chorym 

rzymskim patrycjuszem sprawowali 

niewolnicy, a nad plebejuszem członkowie 

jego rodziny, dlatego też potrzeba szpitala w 

samym mieście nie była tak konieczna.

Średniowiecze

• W Bizancjum zaczęły powstawać przytułki służące różnym 

grupom potrzebujących pomocy. Schronienia dla 

podróżnych, starców, sierot, podrzutków wreszcie dla 

chorych kalek i żebraków. Znane później pod wspólną 

nazwą domus hospitalis (dom gościnny).

• Uchwały kolejnych synodów obarczały biskupów 

obowiązkiem zakładania szpitali. To postępowanie 

spowodowało naśladownictwo ze strony bogacz. Od około 

325 r. zaczęły powstawać specjalne pomieszczenia 

przeznaczone do tego celu, analogiczne do przytułków 

bizantyjskich. Zaczęły powstawać szpitale przy kościołach 

katedralnych i parafialnych, były to skromne izby dla trojga 

nędzarzy (na pamiątkę Trójcy Świętej) lub dwanaściorga (na 

pamiątkę 12. apostołów).

Średniowiecze c.d.

• Założyciel zakonu bazylianów – Bazyli Wielki, założył 

w wioskę mnichów w której utworzył szpital będący 

połączeniem funkcji wyżej wymienionych przytułków.

• Około 400 r. powstał w Persji przytułek który 

prawdopodobnie miał aptekę Założony przez 

nestorianów. Około 100 lat później powstał szpital 

przy Kościele św. Zofii w Konstantynopolu. Kodeks 

Justyniana z 534 r. przewidywał, że domy szpitalne 

stanowią część ogólnego patrymonium Kościoła.

• Szpital założony w 1130 r. w Konstantynopolu w 

klasztorze Wszechmogącego Zbawiciela miał trojakie 

znaczenie. Jednym z nich było prowadzenie szpitala. 

Klasztor był instytucją przeznaczoną głownie dla 

chorych, liczył około 50 łóżek i dzielił się na 5 części: 

dla zabiegów chirurgicznych, dla chorób o ostrym 

przebiegu, dla mężczyzn, dla kobiet i dla kobiecych 

narządów rodnych.

Średniowiecze c.d.

• Przy klasztorze benedyktynów utworzonym na 

Monte Cassino powstała wewnętrzna infirmeria 

dla chorych mnichów i przytułek dla chorych 

pielgrzymów. Prócz obiektów przeznaczonych dla 

mnichów dwa budynki spełniały funkcje 

opiekuńcze; jeden z nich przeznaczony był dla 

pielgrzymów, drugi dla nędzarzy i chorych. W 

opactwie znajdował się ogród roślin leczniczych.

• Z benedyktynów wyłonił się odrębny zakon 

cystersów którzy byli organizatorami szpitala w 

Jędrzejowie – 1125r. (jednego z najstarszych 

szpitali w Polsce).

Średniowiecze c.d.

• Głównym zadaniem średniowiecznego 

szpitala było świadczenie aktów miłosierdzia 

do ubogich i potrzebujących pomocy zgodnie 

z zasadą res sacra miser (ubóstwo rzecz 

święta) dla pozyskania zasługi u Boga.

• Już w XI – XII w. w miastach Niemieckich 

pojawiła się tendencja przejmowania szpitali 

przez zarząd miejski. Szpitale zakładano na 

szlakach handlowych zwykle po za murami 

miast, aby służyć mogły wędrowcom, a 

jednocześnie oddalić obcy, nie zawsze 

pożądany element od ludności miast.

Średniowiecze c.d.

• Tymczasem w IX-XIII w. inaczej rozwijało się 

szpitalnictwo arabskie. Już od zarania dziejów 

przeznaczone było dla chorych i sprawowania nad 

nimi opieki.  Powstały okazałe szpitale w: Bagdadzie, 

Damaszku, Jerozolimie, Mekkce, Medynie, 

Aleksandrii, a następnie w kalifacie na Półwyspie 

Iberyjskim . Najokazalszy szpital był w Kairze z 

podziałem na oddziały wg objawów choroby, z jaką 

zgłaszali się pacjenci. Chorobę uznawano za 

jednakowy los wszystkich ludzi bez różnicy stanu.

• Szpitale te były także miejscem kształcenia lekarzy 

arabskich, miały niekiedy biblioteki i sale wykładowe.

Renesans

• Idea szpitala przytułku służącego ubogim spotykała się z krytyką już 

od XIV w. Potępiano ideę „kultu ubóstwa” i żebractwa jako sposobu 
zdobycia środków utrzymania. Wraz z reformacją pojawił się nowy 
sposób spojrzenia na instytucję przytułku, jakim nadal był szpital.

• Martin Luter, Urlich Zwingli i Jean Calvin stali na stanowisku, że 

szpital powinien służyć wyłącznie chorym i niedołężnym którzy nie 
są w stanie zapracować na swoje utrzymanie. Ideę tę realizowano 
głównie na obszarach opanowanych reformacją, gdzie zakładano 
szpitale świeckie 

• W środowisku katolickim problematyce szpitalnej poświęcono  wiele 

miejsca na Soborze Trydenckim. Zalecano tam utrwalanie starych i 
tworzenie nowych szpitali o charakterze wyznaniowym. Zaczęto 
wprowadzać podziały na część przeznaczoną na przytułek i część dla 
chorych. Od wieku XVII w większości szpitali zostali zatrudnieni 
cyrulicy, którzy doglądali chorych. W okresie kontrreformacji Kościół 
przejął rolę wiodącą, a katechizacja stała się znów naczelnym 
zadaniem szpitala.

Renesans c.d.

• Na przełomie XV-XVI wieku powstała w Anglii idea szpitala 

generalnego. Jej zwolennikiem był Henryk VII Tudor. Szpital 
taki, jako instytucja opiekuńcza, charakteryzować się miał 
wyższą formą zorganizowania, przewidując podział na różne 
grupy podopiecznych, dając im zatrudnienie, a dzieciom 
naukę. Idea ta nie doczekała się realizacji. Pod naciskiem 
nędzarzy przywrócono szpitale św. Bartłomieja i św. 
Tomasza, miały one nadal charakter przytułków. 

• W roku 1531 powstał pierwszy szpital generalny w Lyonie, 

przeznaczony dla żebraków i starców. Jego koncepcja 
przewidywała podział na oddziały wg kategorii 
podopiecznych, tworzenie warsztatów rękodzielniczych i 
szkółek dla dzieci, rozdawanie straw ubogim, sprawowanie 
opieki domowej nad ubogimi i organizowanie publicznej 
apteki.

Oświecenie

• XVII-wieczne szpitale opierały często swoją działalność na 

konstytucjach szpitalnych. Określały one zazwyczaj życie 
wg reguł klasztornych. Wymagały od swoich podopiecznych 
pracy na rzecz szpitala, bądź to osobistej, bądź prze 
opłacanie najemników. Niektóre też warunkowały opiekę 
nad starcami przekazaniem przez nich posiadanego 
majątku na rzecz szpitala. W konstytucjach szpitalnych z 
tego okresu nie można znaleźć zapisów o opiece nad 
chorym, a jedynie stwierdzenie że obłożnie chorzy mogą 
być zwolnieni z obowiązku udziału we mszy św. 

• Wiek XVIII należał do schyłkowego okresu budowania 

szpitali generalnych. Był to bowiem czas przekształcania 
szpitali-przytułków w szpitale-lecznice

Oświecenie c.d.

• Kaznodzieja Kwakierski John Bellers nawoływał 

społeczeństwo angielskie do stworzenia sieci szpitali 

opiekujących się wszystkimi ubogimi chorymi w Anglii. 

W roku 1720 otwarto Westminister Infirmary, a 

dwadzieścia lat później London Infirmary. 

Wprowadzono też stałą opiekę sprawowaną przez 

starsze kobiety „nurses” i „watches”.

• Dzięki pracom John’a Howard’a szpitalnictwo 

angielskie stało się wzorem dla pozostałych krajów 

Europy.

• W 1712 roku zaproponowano pawilonową budowę 

szpitali. Zaczęto też zwracać uwagę na higienę 

(wietrzenie sal, likwidacja baldachimów i wspólnych 

łóżek) oraz wprowadzono przepisy sanitarne.

Pozytywizm

• W XIX wieku nadal nie uważano szpitala za zakład leczniczy, 

a tylko za opiekuńczy.

• Szpitale ogólne stanowiły główną bazę szkoleniową dla 

studentów medycyny.

• Nowo wznoszone szpitale wzorowano na wiedeńskim 

Szpitalu Powszechnym. Powszechnie jednak nie budowano 

nowych szpitali, ale rozszerzano przytułki średniowieczne.

• Od lat 30-tych zaczęto przywiązywać uwagę do opieki 

lekarskiej w zakładach szpitalnych. Ustalono obowiązek 

codziennego przedpołudniowego obchodu lekarskiego.

• Pod koniec XIX wieku na skutek osiągnięć techniki, chemii i 

fizyki oraz nauk lekarskich wprowadzono aseptykę i 

antyseptykę, dzięki czemu szpitale przestały budzić odrazę 

i lęk. Liczba łóżek wzrosła czterokrotrnie.

• W wyniku takiego rozwoju stworzyła się nowa gałąź 

medycyny, nauka o szpitalnictwie – nozokomiologia.