Kultura języka polskiego

Składnia – problemy związane z 

szykiem poszczególnych części 

zdania

Warszawa, 07.03.2010 r.

Szyk wyrazów w zdaniu 

polskim (1)

• Język polski jest w klasyfikacji języków zaliczany do 

języków fleksyjnych. Znaczy to, że wyrazy należące 

do podstawowych, niosących znaczenie części mowy 

(rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, czasowniki i 

większość zaimków) odmieniają się, a formy tej 

odmiany (końcówki fleksyjne) wskazują na funkcję, 

jaką wyraz spełnia w zdaniu. W zdaniu: Minister 

właściwy do spraw finansów publicznych wyznacza i 

odwołuje przewodniczącego komisji – słowo minister, 

które jest podmiotem – jest w mianowniku, natomiast 

słowo przewodniczącego, będące dopełnieniem – jest 

w bierniku. Przed możliwością pomyłki: kto kogo 

powołuje, zabezpiecza nas nie tylko znajomość 

znaczenia wyrazów i odtwarzany na jej podstawie 

sens zdania, ale także sama gramatyka.

Szyk wyrazów w zdaniu 

polskim (2)

• Szyk wyrazów w językach fleksyjnych odznacza się 

większą swobodą niż np. szyk w językach 

pozycyjnych, w których nie ma końcówek fleksyjnych, 

a o tym, czy dane słowo jest podmiotem, czy 

dopełnieniem rozstrzyga jego miejsce w zdaniu – tak 

jest np. w języku angielskim. Nie oznacza to jednak, 

że szyk zdania polskiego jest całkowicie dowolny – 

przeciwnie, istnieje wiele ograniczeń w tym względzie, 

ich poznanie jest przydatne w prawidłowym 

formułowaniu tekstów legislacyjnych. Niżej omawiamy 

następujące, ważne dla poprawności tych tekstów 

zagadnienia: standardowy układ wyrazów w zdaniu i 

możliwości odstępstw od niego, początek i koniec 

zdania jako miejsca, na które pada akcent logiczny, 

problemy szyku związane z poszczególnymi częściami 

zdania. 

Standardowy szyk i możliwości 

jego zmiany (1)

• Za standardowy w języku polskim szyk 

zdania można uznać takie uporządkowanie 

jego części, w którym na pierwszym miejscu 

stoi podmiot i powiązane z nim przydawki, 

dalej zaś orzeczenie, z którym łączą się 

dopełnienia i okoliczniki (oraz, ewentualnie, 

powiązane z nimi przydawki). Układ taki 

występuje np. w zdaniu:

• Zastępca (podmiot) przewodniczącego 

(przydawka) zastępuje (orzeczenie) 

przewodniczącego (dopełnienie) w czasie 

jego nieobecności (okolicznik i powiązane z 

nim przydawki).

Standardowy szyk i możliwości 

jego zmiany (2)

• Standardowy szyk można uznać za podstawowy 

zwłaszcza w zdaniach izolowanych. W zdaniach 

natomiast, które łączą się w tekście, często 

występują różnorodne nawiązania, powodujące 

zmianę szyku, polegającą np. na tym, że część 

występująca na końcu zdania poprzedzającego 

umieszczana jest na początku zdania 

następującego po nim. Układ taki występuje w 

zdaniach:

•  Sekretarz składu egzaminacyjnego sporządza 

protokół z przebiegu części pisemnej testu 

umiejętności. Protokół podpisują przewodniczący 

oraz sekretarz składu egzaminacyjnego.

Standardowy szyk i możliwości 

jego zmiany (3)

• Szyk pierwszego zdania można uznać za 

standardowy: na początku występuje podmiot 

oraz powiązane z nim przydawki  (sekretarz 

składu egzaminacyjnego), następnie 

orzeczenie (sporządza) oraz dopełnienie 

(protokół) i powiązane z nim przydawki. 

Zdanie drugie zaczyna się od nawiązania: 

rozpoczyna je wyraz protokół, będący w tym 

zdaniu dopełnieniem, podobnie jak w 

poprzednim, następnie zaś orzeczenie 

(podpisują) oraz podmiot złożony i powiązane 

z nim przydawki (przewodniczący oraz 

sekretarz składu egzaminacyjnego).

Standardowy szyk i możliwości 

jego zmiany (4)

• Szyk tego typu, zwany w lingwistyce 

szykiem nawiązania, nie budzi zastrzeżeń z 
punktu widzenia poprawności językowej. 
Zastrzeżeń takich nie budzą różnorodne 
drobne zmiany szyku, polegające np. na 
zmianie kolejności dopełnień, okoliczników i 
wyrazów z nimi powiązanych, np. w zdaniu: 

• Producent w terminie 7 dni od dnia 

otrzymania raportu może zgłosić uwagi i 
zastrzeżenia do jego ustaleń.

Standardowy szyk i możliwości 

jego zmiany (5)

• Dokonując innych zmian szyku, warto zdawać sobie 

sprawę ze związanych z nimi ograniczeń 

gramatycznych. Pierwsze z nich to struktura 

tematyczno-rematyczna zdania: to, co w nim jest 

dane (znane, już wiadome), w odróżnieniu od tego, 

co stanowi novum. Przy redakcji tekstu 

legislacyjnego należy pamiętać, że miejsca, na które 

pada w zdaniu polskim akcent logiczny, to początek i 

koniec zdania – tam też powinny być umieszczane 

informacje stanowiące novum i ogólniej: te, na 

których wyodrębnieniu autorowi zależy. Zasada 

dotyczy szczególnie zdań, w których występuje szyk 

przestawny i działa także na odwrót: w miejscach 

nacechowanych nie należy umieszczać informacji 

drugoplanowych ze względu na semantykę tekstu. 

Oto przykłady pokazujące związek znaczenie wyrazu 

i jego miejsca w zdaniach o szyku przestawnym:

Standardowy szyk i możliwości 

jego zmiany (6)

• Obsługę organizacyjno-techniczną 

komisji, w tym odpowiednie 
pomieszczenia i wyposażenie, zapewnia 
Minister Sprawiedliwości (akcent 
logiczny: obsługa, Minister 
Sprawiedliwości).

• Przez zawarcie małżeństwa małoletni 

uzyskuje pełnoletniość (akcent logiczny: 
przez zawarcie małżeństwa, 
pełnoletniość).

•

Zasada bezpośredniego 

sąsiedztwa wyrazów, między 

którymi występują związki 

znaczeniowe (1)

• Ważną zasadą gramatyczną, dotyczącą szyku 

wyrazów należących do grup orzeczenia i podmiotu, 

a więc przydawek, dopełnień i okoliczników, jest 

bezpośrednie sąsiedztwo wyrazów, między którymi 

zachodzą związki gramatyczne i semantyczne. Np. 

w zdaniu: Młodociani zatrudnieni u pracodawców 

będących rzemieślnikami, dokształcający się w 

innych formach niż szkolne, składają egzamin 

czeladniczy przed komisją egzaminacyjną izby 

rzemieślniczej – na pierwszym miejscu jest podmiot 

(młodociani), następnie wyrazy określające go i 

uściślające o jaką grupę osób chodzi (zatrudnieni u 

pracodawców…, dokształcający się…), następnie 

orzeczenie (składają), zaraz po nim dopełnienie 

(egzamin) i rozbudowany okolicznik, określający 

komisję przyjmującą egzamin, o którym informuje  

dopełnienie.

Zasada bezpośredniego 

sąsiedztwa wyrazów, między 

którymi występują związki 

znaczeniowe (2)

• Naruszenie tej zasady bezpośredniego sąsiedztwa 

może powodować trudność w odbiorze tekstu, np. 

*Minister właściwy do spraw środowiska, po 

zasięgnięciu opinii Polskiego Związku Łowieckiego, 

określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady 

przekazywania w zarząd obwodów łowieckich 

wyłączonych z wydzierżawiania, uwzględniając tryb 

postępowania, jednostkom, których zadania ustawowe 

dają gwarancję realizacji celów, o których mowa w 

ust. 2. W cytowanym zdaniu rzeczownik 

odczasownikowy przekazywania oddzielony jest od 

swej przydawki jednostkom przez szereg wyrazów i 

wtrąconą konstrukcję uwzględniając tryb 

postępowania. Nie uniemożliwia to odbioru, przy 

uważnej lekturze tekst jest zrozumiały, niewątpliwie 

jednak umieszczenie informacji wtrąconej w innym 

miejscu przyczyniłoby się do większej jego 

klarowności.

Zasada bezpośredniego 

sąsiedztwa wyrazów, między 

którymi występują związki 

znaczeniowe (3)

• Jeszcze mniejszej korekty wymaga zdanie: *Gmina 

uzgadnia z organami administracji rządowej zakres 

koniecznych działań do zapewnienia możliwości 

korzystania z obiektów komunalnych, tras 

reprezentacyjnych oraz miejsc przeznaczonych na 

potrzeby przyjmowania gości i wizyt zagranicznych 

oraz imprez międzynarodowych. Wystarczy 

przestawienie kolejności wyrazów: koniecznych 

działań, by przymiotnik konieczny znalazł się obok 

wyrażenia przyimkowego do zapewnienia, z którym 

jest tekstowo powiązany: zakres działań 

koniecznych do zapewnienia możliwości 

korzystania z obiektów komunalnych

Zasada bezpośredniego 

sąsiedztwa wyrazów, między 

którymi występują związki 

znaczeniowe (4)

• Poważniejsze konsekwencje, tekstowe i korektorskie, ma 

zastosowanie niewłaściwego szyku w zdaniu: *W przypadku 

braku oczyszczalni ścieków w zbiorczym systemie 

kanalizacyjnym przedsiębiorstwo wodociągowo-

kanalizacyjne ustala warunki wprowadzania do urządzeń 

kanalizacyjnych substancji szczególnie szkodliwych dla 

środowiska wodnego zgodnie z przepisami dotyczącymi 

warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków 

do wód lub do ziemi oraz substancji szczególnie 

szkodliwych dla środowiska wodnego. Można przypuszczać, 

że: substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska 

wodnego – są pod względem logicznym na tym samym 

poziomie, co ścieki – tj. sformułowanie zgodnie z przepisami 

dotyczącymi warunków wprowadzania do wód lub do ziemi 

– odnosi się na równi do ścieków, jak i do tych substancji. 

By to było jasne, należy dokonać zmiany szyku np.  na 

następujący: zgodnie z przepisami dotyczącymi warunków, 

jakie należy spełnić przy wprowadzaniu do wód lub do ziemi 

ścieków oraz substancji szczególnie szkodliwych dla 

środowiska wodnego. 

Wtórne związki składniowe 

i homonimia składniowa (1) 

• Zasada bezpośredniego sąsiedztwa wyrazów 

powiązanych logicznie ma także wymiar 

mentalny. Polega to na tym, że odbiorca tekstu w 

sposób niemal automatyczny próbuje doszukać 

się związku między sąsiadującymi wyrazami. 

Może to prowadzić do niewłaściwego zrozumienia 

tekstu lub do efektów komicznych. Np. słowa przy 

wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz 

substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska 

wodnego – ze zdania analizowanego w 

zakończeniu poprzedniego podpunktu – można 

byłoby zrozumieć w ten sposób, że ścieki są 

wprowadzane do substancji szkodliwych.

Wtórne związki składniowe 

i homonimia składniowa (2)

• W zdaniu *Komendant placówki Straży Granicznej 

umożliwia obywatelowi UE lub członkowi rodziny 

niebędącemu obywatelem UE przez okres nie dłuższy 

niż 72 godziny, przed wydaniem decyzji o odmowie 

wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, 

podjęcie działań zmierzających do uzyskania 

dokumentów, o których mowa odpowiednio w art. 9 

ust. 1 lub 2, albo do udowodnienia w inny, 

niebudzący wątpliwości sposób, że osoby te są 

uprawnione do korzystania ze swobody przepływu 

osób – sformułowanie przez okres nie dłuższy niż 72 

godziny – można powiązać składniowo zarówno z 

informacją następującą po nim, jak i przed nim. Przy 

tym drugim rozumieniu, z punktu widzenia autora 

tekstu oczywiście niewłaściwym, niemniej jednak z 

gramatyczno-logicznego punktu widzenia 

dopuszczalnym, otrzymujemy informację, że chodzi o 

członka rodziny, który nie jest obywatelem UE przez 

czas dłuższy niż 72 godziny.

Wtórne związki składniowe 

i homonimia składniowa (3)

• Związki wyrazów stojących obok siebie w zdaniu, które 

powstają w niezamierzony sposób i mogą zniekształcać jego 

odbiór, nazywane są wtórnymi związkami składniowymi. 

Związki takie powstają często w wyniku umieszczenia w 

środku rozbudowanego zdania sformułowania, które pod 

względem gramatycznym można powiązać zarówno z 

poprzedzającymi wyrazami, jak i wyrazami następującymi 

po nim – tak jak w ostatnim przykładzie. Związki takie 

powstają także przez umieszczenie niewłaściwej części 

zdania nadrzędnego bezpośrednio przed zdaniem 

podrzędnym przydawkowym, zaczynającym się od zaimka 

względnego który. Np. *Przyznanie uzbrojenia następuje na 

podstawie wniosku złożonego przez funkcjonariusza, 

którego wzór określa załącznik nr 3 do rozporządzenia. W 

zdaniu tym należało zastosować szyk przestawny: na 

podstawie złożonego przez funkcjonariusza wniosku, 

którego wzór określa załącznik… – ponieważ słowo wzór 

odnosi się do wniosku, a nie do funkcjonariusza.

Wtórne związki składniowe 

i homonimia składniowa (4)

• Można też przypuszczać, że niewłaściwy jest szyk 

zdania: Organy odpowiedzialne za organizację imprez o 

charakterze państwowym i międzynarodowym 

niezwłocznie zawiadamiają właściwą gminę o planach i 

ustaleniach dotyczących tych imprez, które mogą mieć 

znaczenie dla wyznaczenia terminów prac remontowo-

budowlanych i drogowych prowadzonych przez gminę. 

Zdanie to wymaga korekty, jeżeli jest tak, że dla 

wyznaczenia terminów prac remontowo-budowlanych 

znaczenie mają nie imprezy jako takie, co raczej 

związane z nimi plany i ustalenia. Jeżeli założyć, że taki 

był zamysł autora, należy zmienić szyk słowa tych: o 

tych planach i ustaleniach… Oczywiście możliwe jest 

także to, że chodzi o imprezy – z tego powodu zdanie 

nie zostało oznaczone gwiazdką.

Wtórne związki składniowe 

i homonimia składniowa (5)

• Zjawiskiem podobnym do wtórnych związków składniowych 

przez to, że powoduje zakłócenia odbioru tekstu – jest 

homonimia składniowa. Jest to taki szczególny układ zdania, 

który sprawia, że można je zrozumieć na dwa zupełnie różne 

sposoby. Tak jest np. ze sformułowaniem zdrada żony, które 

może równie dobrze odnosić się do sytuacji, gdy żona zdradziła 

męża, jak i do tej, gdy mąż zdradził żonę, tak też jest ze 

sformułowaniem prace wstrzymały reformy – równie dobrze to 

reformy mogły zostać tym, co zostało wstrzymane, jak i tym, co 

wstrzymywało, to samo odnosi się i do prac. Homonimia 

składniowa występuje także w zdaniu: *Pomoc Żandarmerii 

udzielana jest przez umundurowany patrol. Można je rozumieć 

zarówno w ten sposób, że żandarmeria otrzymuje pomoc ze 

strony umundurowanego patrolu, jak i w ten, że sama wysyła 

umundurowany patrol, by komuś pomóc. Właściwe jest drugie 

rozumienie, aby było to jednak zupełnie jasne, należy zdanie 

poddać drobnej korekcie: żandarmeria udziela pomocy, 

wysyłając (lub: kierując) umundurowany patrol.