Etyka (4)

RÓŻNICE MIĘDZY ETYKĄ A PRAWEM

•

Relacje między prawem i etyką są dość złożone. Wynika to

m.in. z faktu, że prawo i etyka / moralność nie są tożsame.

•

Prawo ma charakter powszechny – dotyczy wszystkich ludzi w

danym kraju, a w niektórych kwestiach społeczności

międzynarodowej

(wszyscy są równi wobec prawa; Temida ma

przewiązane oczy - nie ma względu na osoby).

Normy etyczne

mogą być wspólne, mogą też jednak dotyczyć tylko

poszczególnych grup społeczno – zawodowych (lekarzy,

psychoterapeutów, bankowców, itd.).

•

Normy prawne są oparte na przepisach. W dziedzinie etyki tak

rozumianych precyzyjnych przepisów nie ma – choć są nakazy

i zakazy religijne o charakterze moralnym (dotyczą tylko osób

danego wyznania) oraz „kodeksy etyczne” organizacji i

zawodów (też mają ograniczony zakres).

•

Prawo na ogół nie dotyczy rzeczy przyszłych. Powinności

etyczne wiążą się także z kształtowaniem przyszłości i

skutkami takiego kształtowania

(„miłość przyszłego”

Fromma

RÓŻNICE MIĘDZY ETYKĄ A PRAWEM

(2)

•

Prawo współczesne w cywilizacji zachodniej w niewielkim stopniu

dotyczy obyczajowości (np. cudzołóstwo nie jest karane). Osąd moralny

może iść dalej - zdrada małżeńska będzie w większości przypadków

traktowana jako czyn niemoralny – brak lojalności, oszustwo, naruszenie

godności i poniżenie zdradzanego małżonka). Prawo nie zabrania

spotykania się na cmentarzu o północy w celu omawiania przepisów o

hazardzie. Z punktu widzenia etyki jest to niestosowne i naganne.

•

Prawo nie może żądać od ludzi rzeczy niemożliwych. Czy może tego

żądać etyka?

Temat do dyskusji.

•

W odniesieniu do niektórych zawodów normy prawne są

niewystarczające i wymaga się tam kodeksów etycznych. Od niedawna

dotyczy to na przykład zawodu psychologa. Nakaz ten dotyczy wielu

korporacji zawodowych: lekarzy, aptekarzy, pielęgniarek, położnych,

weterynarzy, sędziów, prokuratorów, radców prawnych, komorników

sądowych, rzeczników patentowych, i innych. W polskich przepisach na

ten temat brak jednak spójności i uporządkowanej terminologii.

•

Można wyróżnić – za L. Fullerem - moralność dążeń / aspiracji oraz

moralność obowiązku. W pierwszym przypadku celem jest dążenie do

życia godnego i do pełnego wykorzystania posiadanego potencjału. To

dążenie nie może być egzekwowane. Moralność obowiązku jest czymś

bardziej podstawowym, co egzekwowane być może i na ogół powinno.

RÓŻNICE MIĘDZY ETKĄ A PRAWEM

(3)

•

Prawo zakłada przedawnienie, zatarcie winy i kary (choć nie w

odniesieniu do wszystkich przestępstw). Osąd moralny dotyczy

także odległej przeszłości i żadnego „zatarcia” tutaj nie ma.

•

Etyka wyznacza granice prawu; bez moralnej busoli prawo nie

będzie miało charakteru prospołecznego.

•

Etyka jest przed prawem także w tym sensie, że można

(jeszcze) nie naruszać prawa, a (już) być nieetycznym.

Działania „na pograniczu prawa” i w ramach luk prawnych są

na ogół postrzegane jako naganne etycznie, choć prawo nie

jest tu jeszcze naruszone.

•

Prawo zakłada egzekucję, sankcje karne za nieprzestrzeganie /

łamanie. Naruszanie norm etycznych również wywołuje pewne

skutki i restrykcje, jednak o innych – na ogół mniej dolegliwym

i mniej wymiernym - charakterze.

•

Normy moralne nie stanowią postawy do ich prawnego

egzekwowania – o ile nie jest naruszona jednocześnie norma

prawna.

RÓŻNICE MIĘDZY ETYKĄ A PRAWEM

(4)

•

Naruszanie prawa jest najczęściej jednocześnie naruszeniem etyki / moralności. Są

tu jednak pewne wyjątki:

(1) jeżeli prawo jest niemoralne, motywacja etyczna może a nawet powinna

prowadzić

do nieprzestrzegania prawa; dla przykładu, nieprzestrzeganie prawa III Rzeszy

(a co najmniej niektórych jego postanowień – na przykład ignorowanie nakazu

wydawania żydów w ręce gestapo - było moralnym obowiązkiem ludzi

przyzwoitych;

(2) w niektórych sytuacjach / okolicznościach wartości etyczne mogą być uznane za

ważniejsze od norm prawnych (na przykład można ukraść chleb dla ratowania

życia,

o ile nie kradnie się osobie będącej w równie skrajnej potrzebie); w świetle teologii

moralnej taki czyn nie jest grzechem; wartość, jaką jest ochrona życia, jest tu

ważniejsza od praworządności i ortodoksyjnie pojmowanej uczciwości.

•

Istnieje ryzyko nadużywania przez jednostki i grupy zasady nadrzędności moralności

nad prawem oraz tworzenia indywidualnych zbyt daleko idących usprawiedliwień dla

łamania prawa

(uchylam się od płacenia podatków – bo prawo podatkowe uznaję za

niesprawiedliwe, wywożę śmieci do lasu, bo jestem biedny, nie ubezpieczam

pracowników, bo moja firma jest dopiero „na rozruchu”, itd.).

ETYCZNOŚĆ PRAWA

•

Kontrowersyjne może być wzywanie do tzw. obywatelskiego

nieposłuszeństwa. Może ono być zasadne, zwłaszcza w odniesieniu do tyranii,

może też jednak być nadużywane przez opozycję, dążącą do przejęcia władzy

w sposób niedemokratyczny.

•

Do pewnego stopnia podobne dylematy mogą występować w poszczególnych

organizacjach, na przykład w kwestii posłuszeństwa i lojalności wobec

zarządu / przełożonego, którego intencje i postępowanie rodzą istotne

wątpliwości natury prawnej i etycznej. Nie zawsze sytuacja jest „wyraźna”,

jednoznaczna, nie zawsze proste odwołanie się do prawa jest możliwe.

•

Prawo wewnętrzne, tworzone w organizacjach

(wewnętrzne akty

normatywne)

powinno być etyczne – nie naruszać uniwersalnych norm

moralnych, etyki zarządzania / kierowania i etyk zawodowych. Potencjalne

obszary kolizji i konfliktów mogą występować w szczególności na tle:

- kolidowania orientacji na przychody i zysk z jakością i uczciwością, w tym

także z

prawdziwością informacji dla interesariuszy;

- ilości i tempa pracy, agresywnej motywacji oraz wadliwych systemów ocen;

- nadmiernego ograniczania wolności / swobody działania kierowników i

pracowników;

- naruszania dóbr osobistych i prywatności;

- praktyk dyskryminacyjnych, wkomponowanych w regulaminy, procedury i

instrukcje.

ETYKA A ZASADY WSPÓŁŻYCIA

SPOŁECZNEGO

•

Zasady współżycia społecznego dotyczą poprawności,

sprawiedliwości i uczciwości w relacjach z innymi osobami.

•

Zasady współżycia społecznego stanowią element porządku

prawnego. Nie są jednak sankcjonowane ani egzekwowane.

Ich ewentualne naruszenie jest przedmiotem

każdorazowego jednostkowego badania przez sąd w

kontekście danej sprawy i towarzyszących jej okoliczności.

Układem odniesienia są tu pewne normy minimalne,

ogólnie przyjęte w danym społeczeństwie i w danym czasie.

Nie jest to jednak pojęcie precyzyjne.

•

Zasady współżycia społecznego wykazują istotne związki z

moralnością; można tu mówić o sprzężeniu zwrotnym.

Naruszenie zasad współżycia społecznego jest zazwyczaj

jednocześnie czynem niemoralnym.

ZWYCZAJE I OBYCZAJE A ETYKA BIZNESU

•

Zwyczaj – to wzorzec zachowania lub/i działania, charakterystyczny dla

określonej społeczności. Może być wrodzony i charakterystyczny dla

danego gatunku. Może też być nabyty, wyuczony w procesie

socjalizacji. Zwyczaje są charakterystyczne nie tylko dla ludzi, ale i dla

innych gatunków istot.

•

Obyczaj – to społeczne normy i zwyczaje, określające moralne

standardy zachowania grupy lub społeczeństwa. Obyczaj nie ogranicza

się do norm prawnych. Jest spoiwem społeczności, respektującej

określone wartości.

•

Przykłady zwyczajów i obyczajów, przyjętych i oczekiwanych w biznesie:

- zawieranie i dotrzymywanie umów;

- uczciwe prowadzenie biznesu;

- szacunek dla klientów i partnerów biznesowych;

- wolna konkurencja;

- respektowanie prawa.

ZRÓŻNICOWANIE OBYCZAJÓW

•

Zwyczaje i obyczaje są wykształcane i zmieniane w toku historii.

Mają głównie charakter niepisany - choć mogą być opisane

(niekoniecznie w celach prawnych - na przykład przez etnografów).

•

Normy zwyczajowe mają charakter religijny, narodowy, regionalny

lub lokalny; w innych kulturach mogą być niezrozumiałe bądź źle

przyjmowane. Przykłady:

- opodatkowanie się na rzecz biednych w islamie

(zakat)

nie jest

praktykowane przez wyznawców innych religii – choć w cywilizacji

zachodniej podobną funkcję pełnią podatki progresywne;

- całowanie kobiet w rękę, szeroko przyjęte w Polsce, jest odbierane

jako

wysoce niestosowne w innych krajach (np. w Wielkiej Brytanii);

podobnie

przepuszczanie kobiet przodem (w drzwiach, przy wejściu do

windy, itd.);

KOLIZJE NORM LOKALNYCH / GRUPOWYCH

I UNIWERSALNYCH

•

Normy obyczajowe mogą być w kolizji z normami prawnymi i

uniwersalnymi normami moralnymi.

•

Przykłady zachowań, przyjętych / akceptowanych w niektórych kulturach,

niezgodnych ze współczesnymi, uniwersalnymi normami:

- vendetta – krwawa zemsta za krzywdę, wyrządzoną członkowi rodu /

klanu, przyjęta na Korsyce i Sycylii do XX wieku włącznie;

- sadzanie na krę starych rodziców Eskimosów i puszczanie jej z prądem

oceanicznym (jeszcze do niedawna); podobnie - praktyki górali z

Podhala

(z przeszłości), wywożących starych rodziców wozem w góry, skąd nie

mieli prawa powrotu);

- gładzenie dziewczynek we współczesnych Chinach tuż po urodzeniu

(głównie na wsiach) i powszechna zmowa milczenia, obejmująca także

przedstawicieli lokalnych władz;

- poślubianie 13 letnich dziewczynek w środowiskach romskich;

- poligamia mormonów;

- okrutne traktowanie psów na wsiach (całe życie na łańcuchu przy

budzie);

- karanie śmiercią za nieoddany dług w środowiskach mafijnych.

KOLIZJE NORM LOKALNYCH / GRUPOWYCH

I UNIWERSALNYCH

(2)

zabijanie córek i sióstr za seks przedmałżeński w niektórych krajach

islamskich; wcześniej – także w niektórych chrześcijańskich krajach

śródziemnomorskich;

- „dobrowolne” samospalenie wdów w Indiach (głównie na wsiach) –

sati;

normy zachowań

ludzi honoru (mafia kalabryjska

mafia sycylijska,

jakuza

), rażąco sprzeczne z normami uniwersalnymi;

- japońskie

keiretsu,

oznaczające niejednokrotnie usankcjonowane

zwyczajowo

praktyki monopolistyczne (choć z reguły nie ma tam zmowy cenowej);

- wysokie dodatki stażowe, kontynuowane w wielu polskich

organizacjach,

oznaczające praktyki dyskryminacyjne wobec ludzi młodych,

wykonujących te

same prace z taką samą (lub wyższą) efektywnością - za wynagrodzenie

znacznie niższe, niż otrzymują starsi wiekiem pracownicy.

DĄŻENIA DO CYWILIZOWANIA BIZNESU:

MANIFEST Z DAVOS

(1973)

•

Manifest z Davos (Szwajcaria, 1973, III Europejskie Forum Zarządzania)

był wyrazem sprzeciwu wobec rozpowszechnionej w latach 70. tezy

Miltona Friedmana, że najważniejszy w biznesie jest zysk dla właścicieli.

•

W opozycji do tej tezy uznano, że właściciele i działający z ich

upoważnienia menedżerowie mają dążyć do uwzględniania i

harmonizowania interesów wszystkich interesariuszy.

•

Zadaniem przedsiębiorców nie jest wyłącznie osiąganie zysku, ale

służba wobec interesariuszy.

•

Wobec klientów przedsiębiorcy i menedżerowie mają

dążyć

oferowania dobrej jakości produktów. Wobec pracowników –

zapewnienia miejsc pracy, dobrych warunków pracy i humanizacji

pracy. Wobec społeczeństwa – wykorzystywać właściwie wiedzę i

zasoby dla jego dobra oraz zapewniać obecnym i przyszłym

pokoleniom „warte życia środowisko”.

DĄŻENIA DO CYWILIZOWANIA BIZNESU:

OKRĄGŁY STÓŁ Z CAUX

(1994)

•

W 1994 r. w szwajcarskiej miejscowości Caux spotkali się przedstawiciele

biznesu z Europy, USA i Japonii. Celem było wypracowanie uniwersalnego

minimum etyki biznesu,

możliwego do przyjęcia przez różne kultury, a

jednocześnie niejaka aktualizacja Manifestu z Davos.

•

Bazą dla prowadzonych prac były trzy koncepcje / filozofie:

(1) bazujaca na personaliźmie chrześcijańskim idea godności osoby

ludzkiej i

przekonanie, że człowiek jest celem, nie zaś środkiem do celu /

korzyści dla

innych ludzi;

(2) wywodząca się z buddyzmu japońskiego idea kyosei – życia i pracy dla

dobra wspólnego;

(3) idee świeckiego humanizmu.

•

Podtrzymano główną tezę z Davos, że nie chodzi tylko o maksymalizację

zysku dla właścicieli, ale o dobro wszystkich interesariuszy i o jego

harmonizację.

•

Uznano konieczność przestrzegania prawa, także międzynarodowego,

unikania działań nielegalnych, poszanowania naturalnego środowiska,

respektowania swobodnej wymiany handlowej i wolnej konkurencji.

DĄŻENIA DO CYWILIZOWANIA BIZNESU:

EUROPEAN BUSINESS ETHICS NETWORK

(OD

1987)

•

Sieć jest wolnym stowarzyszeniem osób i instytucji, zainteresowanych

promocją etyki biznesu w krajach europejskich, założoną w roku 1987

w Brukseli (istotną rolę odegrał tu Holender Henk van Luijk),

rozwijającą się do dziś.

•

EBEN grupuje zarówno praktyków, jak i ludzi nauki zajmujących się

etyką biznesu.

•

EBEN wypracował metodę analizy etycznej, zwanej

audytem

etycznym.

•

Audyt etyczny

obejmuje:

- przyjmowane wartości;

- zgodność postępowania z przyjętymi wartościami;

- analizę efektów uzyskiwanych w danym środowisku.

•

Wypracowano już własne metody, techniki i narzędzia,

uwzględniające m.in. przestrzeganie zasad inkluzyjności,

porównywalności, kompletności, regularności i ewolucji, integracji,

komunikacji, zewnętrznej weryfikacji orz stałego usprawniania.

•

Wzrasta liczba firm, stosujących audyt etyczny i podających jego

wyniki.

O POTRZEBIE PRAGMATYZMU

•

Dość często dobre zasady i szlachetne zamiary ulegają ośmieszeniu lub

erozji z powodu przesady i nadgorliwości.

•

Przykładem może być korupcja, rozumiana także jako drobne prezenty

– jak to ma miejsce w Polsce. Kilka lat temu media nagłośniły fakt, że

rektor jednej z uczelni na Wybrzeżu przyjął, jako promotor, butelkę

brandy od swego magistranta po obronie pracy dyplomowej; prokurator

żądał kary 1,5 roku więzienia.

•

W USA drobne podarunki są zwyczajowo i prawnie zalegalizowane do

wartości 15 – 25 dolarów, zależnie od stanu (butelka przeciętnej brandy

mieści się w tej kwocie). W Hiszpanii „podarunki służbowe są

akceptowane jako część transakcji i używa się ich do cementowania

trwałych kontaktów”. Polskie służby dyplomatyczne informują też, że w

Grecji „należy unikać upominków zbyt skąpych i zbyt szczodrych” –

choć dodaje się, że prezent nie powinien sprawiać wrażenia dowodu

wdzięczności ani być związany z końcowym wynikiem transakcji; nie

powinien też być wręczany na pierwszym spotkaniu.

[Schroeder J. 2010].

Wykorzystana literatura

•

Filek J.,

Czy biznes zobowiązuje.

Www.opoka.org.pl

•

Gasparski W., Wykłady z etyki biznesu.

Wydawnictwo WSPiZ,

Warszawa 2007

•

Łabieniec P.,

Etyka – etyka zawodowa – prawo”.

GoogleDokumenty

Prok2(10).p65

•

Piłat R.,

Czy obyczaje są stróżem moralności?

http://www.tezeusz.pl/cms/tz/index.php?id=2436

•

Reber A.S., Słownik psychologii. Wydawnictwo Naukowe Scholar,

Warszawa 2002

•

Schroeder J.,

Zwyczaje w biznesie: Grecja. Zwyczaje w biznesie:

Hiszpania.

http:// www.pcc.org.pl/index.php/pl/art.?id=718

Document Outline