postacie leków o
przedłużonym działaniu
FARMAKOLOGIA I FARMAKOTERAPIA
ŻYWNOŚĆIOWA ORAZ INTERAKCJA LEKÓW Z
ŻYWNOŚCIĄ
SIDOR PAULINA I GRZELAK ILONA
ROK III SEMESTR VI
PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA
W NYSIE
postacie leków o
przedłużonym działaniu
FARMAKOLOGIA I FARMAKOTERAPIA
ŻYWNOŚĆIOWA ORAZ INTERAKCJA LEKÓW Z
ŻYWNOŚCIĄ
SIDOR PAULINA I GRZELAK ILONA
ROK III SEMESTR VI
PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA
W NYSIE
postać leku
to forma w jakiej przygotowuje się i podaje
lek, substancje lecznicze miesza się z
odpowiednimi substancjami pomocniczymi
i mieszaninom tym nadaje się
odpowiednią, wymaganą dla danego leku,
postać, czyli formę, postać leku jest
uzyskiwana przez odpowiednią obróbkę
mieszaniny substancji leczniczych i
pomocniczych,
przedłużone działanie leku
zadaniem tego typu leków jest zapewnianie
stężenia substancji leczniczej na stałym i
skutecznym poziomie w ciągu 8-12h a czasem
nawet 24 godzin, oraz zmniejszenie sumarycznej
dawki w ciągu doby,
opracowania technologiczne tego rodzaju leków
najczęściej dotyczą substancji o krótkim okresie
półtrwania stosowanych w chorobach przewlekłych,
niewskazana jest tego typu forma leku dla
substancji wykazujących małą rozpiętość miedzy
dawką lecznicza a toksyczną,
przedłużone działanie substancji leczniczej
można uzyskać przez spowolnienie wchłaniania,
zahamowanie wydalania lub zahamowanie
biotransformacji,
ponadto szybkość uwalniania można zmniejszyć
modyfikując proces krystalizacji (większy
kryształ-mniejsza powierzchnia rozpuszczania),
a także przez modyfikację chemiczną substancji
leczniczej (estryfikacja, tworzenie soli),
systemy terapeutyczne
urządzenie lub postać leku dozująca lub
uwalniająca substancję leczniczą z
zaprogramowaną szybkością przez określony
czas, zaliczana do postaci leków o
przedłużonym działaniu,
czas ten w zależności od rodzaju systemu
może wynosić kilka godzin, dni lub nawet lat,
w tym okresie system zapewnia stałe
stężenie substancji leczniczej,
szybkość uwalniania substancji leczniczej jest
niezależna od jej ilości pozostającej w systemie
a więc zgodna z kinetyką zerowego rzędu (w
większości leków o przedłużonym działaniu
szybkość uwalniania maleje wraz ze
zmniejszeniem się ilości substancji leczniczej),
system terapeutyczny nie jest
charakteryzowany dawką lecz ilością substancji
leczniczej uwalnianej do organizmu w jednostce
czasu oraz okresem, w którym utrzymywana
jest stała szybkość uwalniania,
system terapeutyczny składa się zasadniczo z 3
części: zbiornika substancji leczniczej, elementu
kontrolującego uwalnianie i źródła energii,
substancja lecznicza w zbiorniku może znajdować
się w postaci stałej, roztworu lub zawiesiny,
elementem kontrolującym uwalnianie jest materiał
matrycy, wybiórczo przepuszczalna błona lub
kapilara,
długotrwałe uwalnianie zapewnia energia dyfuzji,
energia mechaniczna lub elektryczna,
doustny system
terapeutyczny
dozowanie leku następuje na skutek
wytworzenia wysokiego ciśnienia
osmotycznego, które powoduje wypchanie
roztworu substancji leczniczej ze zbiornika
w kształcie tabletki powlekanej z otworem
w otoczce,
wyróżniamy systemy jednokomorowe i
dwukomorowe (OROS push-pull),
system jednokomorowy
zwany elementarną pompą osmotyczną (OROS),
substancja lecznicza rozpuszczalna w wodzie
zebrana jest w jednym zbiorniku, otoczonym
błoną wybiórczo przepuszczalną dla wody, woda
dostająca się do zbiornika rozpuszcza substancję
leczniczą, a roztwór, pod wpływem powstałego
ciśnienia osmotycznego, zostaje wypchnięty
przez otwór dozujący do światła żołądka lub jelit,
przykłady leków stosowanych w tej formie:
acetazolamid, nifedipina, glipizyd,
system dwukomorowy
zwany układem OROS push-pull i przeznaczony jest
dla substancji trudno rozpuszczalnych w wodzie,
ma dwie komory, jedną z otworem zawierającą
substancję leczniczą w postaci zawiesiny, a drugą
oddzieloną błoną elastyczną, wypełnioną substancją
osmotycznie czynną np. NaCl
powstałe przy rozpuszczeniu chlorku sodu ciśnienie
osmotyczne, powoduje odkształcenie elastycznej
błony dzielącej komory i wypychanie substancji
leczniczej ze stałą szybkością przez otwór na
zewnątrz,
przykłady leków stosowanych w tej formie:
nifedipina, metoprolol, oksprenolol,
transdermalny system
terapeutyczny
inaczej system przezskórny (TTS), ma postać
kilkuwarstwowego plastra nalepianego na powierzchnię
skóry,
wielkością powierzchni systemu można kontrolować
ilość substancji leczniczej podawanej do organizmu w
określonym czasie,
system ten daje możliwość podawania leków
rozkładanych w przewodzie pokarmowym lub
ulegających szybkiemu metabolizmowi ponieważ
substancja lecznicza wchłania się przez skórę
bezpośrednio do krwioobiegu,
wyróżniamy systemy membranowe i matrycowe,
system membranowy
zbiornik leku umieszczony jest pomiędzy
nieprzepuszczalną warstwą zewnętrzną i membraną z
polimeru, kontrolującą uwalnianie substancji leczniczej,
zbiornik jest wypełniony roztworem lub zawiesiną
substancji leczniczej w rozpuszczalniku ciekłym lub w
polimerze,
membrana zapewnia określoną szybkość uwalniania, jest
powleczona materiałem bioadhezyjnym, szybkość
uwalniania substancji leczniczej reguluje
przepuszczalność membrany oraz skład fazy
rozpraszającej w zbiorniku,
w postaci tego rodzaju systemu podaje się nitroglicerynę,
hioscynę, klonidynę i testosteron,
system matrycowy
w tym systemie brak jest membrany, lek
jest jednolicie rozproszony w stałej matrycy
hydrofilowym lub lipofilowym polimerze,
szybkość uwalniania reguluje lipofilność
matrycy, nie zawsze koniecznie jest
nanoszenie na matrycę warstwy klejącej,
gdyż wiele polimerów stosowanych jako
materiał matrycy ma właściwości
bioadhezyjne,
opracowano również systemy
wielowarstwowe, w których wydłużająca
droga dyfuzji jest rekompensowana
zwiększonym stężeniem leku, w bardziej
oddalonych warstwach systemu,
w postaci systemów matrycowych
podaje się nitroglicerynę, diazotan
izosorbidu i nikotynę,
implantacyjny system
terapeutyczny
stosowany w postaci kulek lub kapsuł
wytwarzanych na bazie silikonów, uwalnianie
substancji leczniczej odbywa się na drodze
powolnej dyfuzji substancji z silikonowego
materiału systemu do tkanki, szybkość
uwalniania, równa szybkości dyfuzji jest zależna
od stężenia leku i jego rozpuszczalności,
systemy te wczepia się pod skórę na okres roku
do 7 lat, jest to najdłużej działająca postać leku,
infuzyjny system
terapeutyczny
są pod względem budowy i miejsca stosowania bardzo
zróżnicowane, mogą być wprowadzane do organizmu lub
umieszczane na zewnątrz,
służą do dozowania substancji leczniczej bezpośrednio do
naczynia krwionośnego,
jako źródło energii wykorzystywane jest w nich zjawisko
osmozy, energia elektryczna lub mechaniczna,
substancja lecznicza zostaje wypchnięta na zewnątrz, do
żyły dzięki wytworzonemu ciśnieniu osmotycznemu i
odkształceniu ściany zbiornika wewnętrznego,
mogą pozostawać pod skórą nawet kilka lat,
w ten sposób podawane są heparyna, insulina oraz morfina,
leki do wstrzykiwań
inaczej nazywane iniekcjami, są to jałowe roztwory,
zawiesiny lub emulsje typu o/w jednej lub kilku
substancji leczniczych, przeznaczone do stosowania
pozajelitowego,
występują jako preparaty gotowe do zastosowania lub
jako suche substancje z dołączonym odpowiednim
rozpuszczalnikiem do sporządzenia roztworu lub
zawiesiny bezpośrednio przed wstrzyknięciem,
leki do wstrzykiwań można podzielić na: roztwory,
zawiesiny, substancje suche oraz tabletki,
roztwory
są to gotowe do wstrzykiwań preparaty
substancji leczniczych o dyspersji
molekularnej lub koloidalnej, ze względu na
rodzaj użytego rozpuszczalnika mogą to być
roztwory wodne, wodno-organiczne lub
niewodne,
po wstrzyknięciu pozanaczyniowym
wchłanianie substancji leczniczej z roztworów
wodnych następuje bardzo szybko,
szybkość wchłaniania jest uzależniona od stężenia
substancji leczniczej i lepkości roztworu, istotne znaczenie
ma również miejsce wstrzyknięcia, a także stan jego
ukrwienia,
dodanie do roztworów wodnych rozpuszczalnych substancji
wielocząsteczkowych powoduje powstanie kompleksów z
substancjami leczniczymi zwiększając lepkość środowiska,
co powoduje opóźnienie dyfuzji działając spowolniająco na
wchłanianie substancji leczniczej,
jeżeli substancje lecznicze są nierozpuszczalne lub trudno
rozpuszczalne w wodzie, a także aby uzyskać przedłużone
działanie rozpuszczalnikami mogą być oleje roślinne
wykorzystując ich właściwości hydrofobowe i ograniczone
możliwości rozprzestrzeniania się w tkance,
zawiesiny
jałowe odpowiednio zmikronizowane substancje lecznicze
zawieszone w środowisku wodnym, wodno-organicznym
lub olejowym, są układami wielofazowymi w których faza
rozproszona jest ciałem stałym, a faza ciekła-cieczą,
stanowią klasyczna postać leku o przedłużonym
działaniu,
w celu zapewnienia odpowiednio długiego okresu
działania substancji leczniczej miesza się cząsteczki o
różnej wielkości, odmian bezpostaciowych i
krystalicznych,
przykładem zawiesin do wstrzykiwań są niektóre
preparaty insuliny, np. zawiesina insuliny cynkowej
pierwszym preparatem insuliny o przedłużonym działaniu
była zawiesina insuliny z protaminą tzw. insulina
protaminowa, dalszym udoskonaleniem był dodatek soli
cynku która stabilizuje wiązanie insuliny z protaminą i
przedłuża działanie leku np. insulina protaminowo-
cynkowa,
wyróżniamy:
insulinę semilante działa po upływie 1h, największy skutek
osiąga po 8-10h, podawana 2 razy na dobę,
insulinę lante działa po upływie 1-1,5h; wchłania się
stopniowo podawana raz na dobę,
insulina ultralante wchłania się bardzo wolno a jej działanie
utrzymuje się nawet 36h,
tabletki
wyróżniamy tabletki do sporządzania roztworów do
wstrzykiwań oraz tabletki do implantacji,
tabletki do sporządzania roztworów zawierają
jednorazową terapeutyczną dawkę leku, niekiedy z
dodatkiem odpowiednich substancji pomocniczych,
ułatwiających rozpuszczanie,
tabletki do implantacji są jałowe, najczęściej w kształcie
krążka, przeznaczone do wprowadzania pod skórę, po jej
nacięciu, są przykładem leku o przedłużonym działaniu,
substancja lecznicza powoli się uwalnia dzięki czemu
stężenie terapeutyczne leku utrzymuje się na stałym
odpowiednim poziomie nawet przez kilka miesięcy,
czopki
są stałą postacią leku, przeznaczoną do wprowadzania
do jam ciała, zawierają określoną dawkę substancji
leczniczych, które powinny być równomiernie
rozproszone,
nie są postacią o przedłużonym działaniu, natomiast
substancja w nich zawarta uwalnia się dłużej niż w
doustnych postaciach leku,
czopki mogą działać miejscowo, tylko na odbytnicę lub
uwalniać substancję leczniczą do krążenia ogólnego,
w zależności od miejsca podania mogą mieć różny
kształt i masę,
rodzaje czopków
czopki doodbytnicze
mają kształt stożków lub walców o zaostrzonym
końcu a ich masa waha się od 1-3g,
czopki dopochwowe (globulki)
mają kształt kulisty lub jajowaty o średnicy 1-
2,2cm a masa ich waha się od 2-5g,
czopki docewkowe (pręciki)
mają kształt cylindryczny o zaostrzonym końcu
a ich masa waha się od 1-3g,
mechanizm wchłaniania
proces wchłaniania leków podanych doodbytniczo zależy
od warunków anatomiczno-fizjologicznych, miejsca
podania, właściwości fizykochemicznych substancji
leczniczej oraz typu i właściwości podłoża czopkowego,
wchłanianie substancji leczniczych podawanych
doodbytniczo jest szybkie dzięki układowi naczyń
krwionośnych i limfatycznych wokół odbytnicy, dzięki
takiemu układowi naczyń Wchłaniają się bezpośrednio do
żyły głównej dolnej z pominięciem wątroby, nie ulegają
więc zmianom pod wpływem enzymów przewodu
pokarmowego i nie są metabolizowane w wątrobie w
której ulegałaby efektowi pierwszego przejścia, co
zmniejszyłoby jej biodostępność,
wchłanianie leku z czopka jest szybsze niż z
tabletki, wolniejsze jednak od wstrzyknięcia lub
podania leku doustnie w postaci roztworu, a
stężenie leku we krwi po podaniu czopków
doodbytniczych utrzymuje się na jednakowym
poziomie przez kilka godzin,
szybkość wchłaniania można regulować doborem
podłoża, duże znaczenie ma jego zdolność
topienia i rozpuszczania się w cieczy odbytnicy,
proces ten przebiega powoli ze względu na
niewielką objętość płynu śluzowego,
procesy zerowego rzędu
szybkość zależy od zerowej potęgi stężenia,
zwiększanie stężenia leku nie wpływa na
szybkość procesu, po nasyceniu,
szybkość jest stała i niezależna od stężenia,
okresy „połówkowe” zmieniają się wraz z
dawką,
nie można łatwo przewidzieć zależności między
dawką a stężeniem wysycenia,
np. etanol, fenytoina i kwas salicylowy,
procesy pierwszego rzędu
szybkość eliminacji jest zależna od stężenia,
na zasadzie biernej dyfuzji, biotransformacji, a także
innych procesów transportu, gdy stężenie leku nie
przekracza wartości nasycenia,
mają przebieg wykładniczy, szybkość procesu
największa jest na początku, gdy gradient stężenia jest
największy,
w miarę zmniejszania gradientu szybkość stopniowo
spada,
ponieważ szybkość zależy od pierwszej potęgi stężenia,
dlatego procesy te nazywamy procesami pierwszego
rzędu,
w jednostce czasu procesom tym podlega
zawsze taka sama część substancji
znajdującej się w organizmie,
np. jeśli nerka wydali połowę leku w ciągu
godziny, to w drugiej godzinie wydali połowę z
pozostałej połowy,
niezależnie od całkowitej ilości leku czas
potrzebny do wydalenia określonej ilości
będzie zawsze taki sam,
czas połowicznego wchłaniania lub eliminacji
nie zależy od dawki leku,
BIBLIOGRAFIA:
Korbut R. Farmakologia po prostu. Wydawnictwo
Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2007
Wielosz M. Farmakologia kliniczna. Wydawnictwo Czelej.
Lublin 2001
Janiec W. Farmakologia w zarysie. Wydawnictwo lekarskie
PZWL. Warszawa 2004
Rajtaj-Cynke G. Farmakologia. Podręcznik dla studentów i
absolwentów wydziałów pielęgniarstwa i nauk o zdrowiu
akademii medycznych. Wydawnictwo Czelej. Lublin 2007
Farmakopea polska V, tom II, Wydawnictwo lekarskie
PZWL. Warszawa 1993
Janickiego S. (red ), Fiebiga A. Szniłowskiej M. Farmacja
stosowana. Wydawnictwo lekarskie PZWL. Warszawa
2003