Wybrane aspekty
domowej opieki
pielęgniarskiej nad
osobą starszą
Wybrane aspekty
domowej opieki
pielęgniarskiej nad
osobą starszą
Wyznaczniki jakości opieki nad
osobą starszą
- umiejętność rozpoznania problemów
pacjenta w środowisku domowym na
podstawie wywiadu, obserwacji,
testów
- sprawność działania jak i
skuteczność podejmowanych
interwencji
-
rodzaj i zakres udzielonego wsparcia
Elementy te są kreatorami krótko i
długofalowego planu pracy w
środowisku.
Podstawowe pytania
Wśród podstawowych pytań, na które trzeba
odpowiedzieć rozpoczynając pracę z
pacjentem starszym w jego środowisku
domowym powinny znaleźć się następujące:
Jaka jest sytuacja zdrowotna pacjenta
objętego opieką?
Jakie problemy zdrowotne i psychospołeczne
występują w diagnozowanym środowisku?
W jakim stopniu pacjent pozostaje
samodzielny i niezależny w jego codziennym
życiu?
Kto sprawuje opiekę?
Jaki jest stopień obciążenia opieką?
Jakie elementy otoczenia i w jakim stopniu
należy pozyskać i wykorzystać, aby poprawić
istniejącą sytuację?
Diagnoza pielęgniarska
Bardzo pomocną metodą w określeniu strategii
pracy ze starszym pacjentem jest diagnoza
pielęgniarska. Działania pielęgniarki powinny
być zorientowane nie tylko na osobę chorą,
ale również na rodzinę, bliskich, opiekunów
nieformalnych i formalnych, współpracę z
grupami samopomocy oraz innymi
instytucjami.
Diagnoza pielęgniarska obejmuje 3
płaszczyzny odniesienia:
poziom samoopieki
poziom opieki nieprofesjonalnej
poziom wsparcia
diagnoza indywidualna diagnoza
rodzinna
↓
↓
sytuacja socjalno-zdrowotna sytuacja socjalno-
zdrowotna osoby starszej,
rodziny, opiekunów
możliwość pełnienia samoopieki możliwość pełnienia
opieki
↓ ↓
poziom samoopieki poziom
opieki nieprofesjonalnej
↓ ↓
↓ ↓
↓ ↓
↓ ↓
→ → → → → → jakość życia ← ← ← ← ← ←
↑
↑
P O Z I O M W S P A R C I A
sytuacja w środowisku lokalnym,
możliwość uzyskania wsparcia społecznego
↑
↑
diagnoza środowiska lokalnego
Postawienie diagnozy pielęgniarskiej powinno
być poprzedzone określeniem poziomu
samodzielności życiowej pacjenta, w
ramach którego mieszczą się:
czynności samoobsługi: mycie, kąpiel,
czesanie, jedzenie, ubieranie, golenie,
wydalanie, poruszanie się i
przemieszczanie
prowadzenie gospodarstwa
domowego: sprzątanie, gotowanie,
porządki
wychodzenie z domu: spacer, zakupy,
sprawy w urzędzie, inne wyjścia.
Narzędziem pomocnym mogą okazać się
podręczne skale ADL i IADL.
Diagnoza uwzględnia następujące szczegółowe
elementy oceny:
a) diagnozę indywidualną, obejmującą:
sferę fizycznego funkcjonowania organizmu
osoby starszej (informacje mówiące o stanie
podstawowych z punktu widzenia opieki
pielęgniarskiej układów, narządów, zmysłów)
poziom aktywności i sprawności
funkcjonowania pacjenta (30 stopniowa skala
SAMD – Skala Aktywności Mieszkańców
Domu)
orientację podopiecznego co do własnej
osoby i najbliższego otoczenia
stosunek podopiecznego do osób
sprawujących opiekę
akceptację choroby, niepełnosprawności,
procesu starzenia się
sposób reagowania w danej sytuacji
b) diagnozę rodzinna, obejmującą:
poziom wiedzy zdrowotnej i umiejętności
rodziny w dbaniu o zdrowie i jego potęgowanie,
ze szczególnym postępowania wobec osoby
starszej
doświadczenie w opiece nad osobą chorą,
starszą, niepełnosprawną
wydolność opiekuńczą rodziny
potrzebę wsparcia z zewnątrz w pełnieniu opieki
c) diagnozę środowiska lokalnego,
obejmującą:
istnienie grup wsparcia dla osób starszych, ich
rodzin i opiekunów
działanie stowarzyszeń i organizacji
rodzaj świadczonej pomocy (jaką pomoc mogą
świadczyć?)
Ocena sytuacji życiowej (społecznej i
ekonomicznej) osoby starszej:
Często konieczna jest ocena całokształtu
sytuacji życiowej podopiecznego w miejscu
jego pobytu (zamieszkania). W takiej ocenie
należy uwzględnić:
a) płeć i wiek osoby starszej ( z praktyki
wiadomo, że samotne kobiety radzą sobie w
codziennym życiu lepiej niż samotni
mężczyźni, młodsze osoby lepiej niż starsze)
b) czy podopieczny jest samotny, czy w
związku małżeńskim i jaki jest partner
(młodszy, zdrowy, pracujący, chce pomagać
lub nie)
c) czy podopieczny mieszka z rodziną lub z
życzliwymi osobami (zależnie od oceny tych
stosunków może zaistnieć potrzeba
umieszczenia osoby w DPS-ie, często jednak
rodzina może opiekować się bardzo dobrze
bardzo niedołężną osobą i nie wyraża zgody
na oddawanie jej pod opiekę „obcym” – b.
silne więzi emocjonalne i poczucie
odpowiedzialności)
d) wysokość stałego wsparcia finansowego –
emerytury, renty (czy wystarcza na
utrzymanie się), możliwość dodatkowego
zarobku, pomoc finansową rodziny
e) możliwości samodzielnego zaspakajania
swoich codziennych potrzeb sanitarno-
higienicznych – kąpiel, ułatwienia w
załatwieniu potrzeb fizjologicznych,
zaspakajanie potrzeb żywnościowych
(zakupy, przygotowywanie posiłków,
utrzymanie czystości naczyń i kuchni),
higienicznych (pranie, zmiana bielizny,
ścielenie łóżka, utrzymanie czystości), a
także możliwości pomocy rodziny w tym
zakresie
f) czy osoba samotna ma możliwość
codziennego kontaktu z rodziną i sąsiadami
(telefon, częste odwiedziny) lub z kimś
życzliwym (wolontariusz, pomoc z parafii)
g) jakość mieszkania (domu), jego
wyposażenie (woda, kanalizacja, prąd,
gaz); czy zabezpiecza ono dostatecznie
przed sezonowymi zmianami klimatu
h) potrzebę zapewnienia codziennej pomocy
np. wolontariuszki, opiekunki, sąsiadów lub
częste wizyty pielęgniarki środowiskowej
i) specjalne uwagi, obawy lub życzenia
podopiecznego co do jego losu, życzenia te
są zazwyczaj normalne, życiowe np. żeby
opiekowała się nim ta osoba a nie inna z
dochodzącej rodziny; kłopotliwe bywają
życzenia wynikające z niesprawności
umysłowej.
Na podstawie oceny sytuacji
życiowej podopiecznego
ustala się hierarchię i zakres
koniecznej pomocy. Nie
można pozostawiać starszej
osoby samej – nawet
wówczas, gdy uważa ona, że
pomoc nie jest potrzebna
.
Wyznaczanie celów
Wyznaczanie celów i ich realizacja powinny
stanowić część planu działania
pielęgniarskiego. Mówiąc o celach
życiowych, mówimy o celach zwyczajnych
np. robienie zakupów oraz o celach
niezwyczajnych np. pisanie autobiografii.
Inne cele zwyczajne osoby objętej opieką to:
czynności domowe
kontakty z dziećmi
obserwowanie przyrody
słuchanie innych
Osoba pozostająca w środowisku domowym
powinna mieć zapewniony komfort robienia
jednej rzeczy na raz i poświęcenia jej pełnej
uwagi, szansę działania nie przez pryzmat
skuteczności, ale znaczenia i przyjemności
wynikającej z działania. Realizację celów
życiowych umożliwia i ułatwia m.in.
aktywizacja, która obejmuje wszelkie
działania z wykonywaniem czynności
ruchowych, mobilnością, wykonywaniem
czynności intelektualnych.
Celem aktywizacji osób starszych jest:
zwiększenie zakresu ruchów
poprawa siły mięśniowej
poprawa mobilności
poprawa sprawności manualnej
poprawa koordynacji wzrokowo-słuchowej
wzmocnienie psychiki
wzmocnienie poczucia wartości bycia potrzebnym i
przydatnym
poprawa samooceny
dostarczenie radości, satysfakcji
dążenie do maksymalnej samodzielności i
niezależności
doskonalenie osobowości, odpowiedzialności
kształtowanie obowiązkowości
Aktywizacja powinna łączyć w sobie działalność
użyteczną, relaksacyjną i rehabilitacyjną
Sytuacja opiekuna osoby starszej,
niepełnosprawnej
Opiekun osoby starszej, przewlekle chorej,
niepełnosprawnej z racji podjętych zadań może
być narażony na wystąpienie stresu, którego
najczęstsze objawy to:
zniecierpliwienie, nadpobudliwość
poczucie winy
bezradność
żal, złość
zerwanie kontaktów z przyjaciółmi, rodzina
zaniedbywanie zainteresowań
utrata zdolności relaksacji
lęk o przyszłość, przygnębienie, smutek
wyczerpanie fizyczne, bezsenność
trudności z koncentracja
choroby somatyczne, problemy seksualne
Racjonalne gospodarowanie możliwościami
opiekuna jest najważniejszym elementem
gwarantującym długoterminowość opieki.
Opiekun pracuje przecież w szczególnie
wyczerpującym systemie – 7 dni w
tygodniu, 24 godziny /dobę, 365 dni w
roku!
Konieczny jest okresowy odpoczynek
opiekuna m.in. poprzez: zadbanie o własne
siły, okresowe zwolnienie z obowiązku
opieki – urlop, spotkanie towarzyskie,
skorzystanie z ośrodka opieki stacjonarnej,
wolontariatu, grup samopomocowych,
dzielenie opieki na innych członków rodziny,
wczesne reagowanie na przemęczenie i
wyczerpanie.
Profesjonalne wsparcie
Adresowana do opiekuna pomoc
profesjonalistów powinna być także
ukierunkowana na edukację i wsparcie, które
obejmuje m.in.:
poinformowanie chorego i jego bliskich o
chorobie
weryfikację posiadanych informacji
wykorzystywanie wszystkich zachowanych
możliwości chorego (cały „kapitał”) w życiu
codziennym
oferowanie pomocy, gdy istnieje wyraźna
potrzeba (praca Z osobą chorą a nie DLA niej)
wspólne wykonywanie czynności
wyznaczanie choremu zadań realnych do
wykonania i nagradzanie za ich wykonanie
akceptację zachowania chorego
humorystyczne traktowanie niektórych trudnych
sytuacji (rozładowanie negatywnego napięcia)
stosowanie ćwiczeń usprawniających
psychofizycznie
pomaganie w orientacji
współodczuwanie potrzeb chorego
uporządkowanie spraw życiowych we wczesnym
okresie choroby
troskę o bezpieczeństwo chorego, usuwanie i
zabezpieczanie źródeł zagrożenia
przekonanie do korzystania z doświadczeń i
pomocy innych (stowarzyszeń, grup wsparcia)
Kontakt z grupami wsparcia ma na celu uzyskanie
wsparcia moralnego, praktycznej pomocy,
skorzystanie ze szkoleń, kursów, doświadczeń
innych osób, które znalazły się w podobnej sytuacji,
doradztwa, pomocy psychologicznej, materialnej.
Narzędzia pomocne w ocenie stanu psycho-
fizycznego pacjenta (metody ilościowe):
Skala oceny podstawowych czynności
życiowych (ADL) Katz i wsp. 1970
Czynność
1.
Kąpanie się
2. Ubieranie się
3. Korzystanie z toalet
4. Poruszanie się (przemieszcza się z łóżka na
fotel)
5. Kontrolowanie wydalania moczu i stolca
6. Jedzenie
Samodzielny 1 pkt, niesamodzielny 0 pkt
Ocena: 5-6 pkt osoby sprawne
3-4 pkt osoby umiarkowanie niesprawne
2 pkt i mniej ciężka niesprawność
Skala oceny złożonych czynności dnia codziennego (IADL) Lawton i wsp.
1982
1. Czy potrafisz korzystać z telefonu? bez pomocy 3
z niewielka pomocą
2
wcale
1
2. Czy jesteś w stanie dotrzeć do miejsc poza odległością spaceru?
bez pomocy 3
z niewielka pomocą 2
wcale 1
3. Czy wychodzisz na zakupy po artykuły spożywcze?
bez pomocy 3
z niewielka pomocą 2
wcale 1
4. Czy możesz przygotować sobie posiłki? bez pomocy 3
z niewielka pomocą 2
wcale 1
5. Czy możesz wykonywać prace domowe? bez pomocy 3
z niewielka pomocą 2
wcale 1
6. Czy możesz dokonywać drobnych napraw w domu?
bez pomocy 3
z niewielką pomocą 2
wcale 1
7. Czy możesz wyprać swoje rzeczy? bez pomocy 3
z niewielka pomocą 2
wcale 1
8. Czy sam przyjmujesz lub mógłbyś przyjmować leki?
bez pomocy 3
z niewielka pomocą 2
wcale 1
9. Czy możesz sam gospodarować swoimi pieniędzmi?
bez pomocy 3
z niewielka pomocą 2
wcale 1
Zakres punktacji od 9 do 27.
Krótki kwestionariusz stanu psychicznego wg
Pfeiffera
1. Jaka jest dzisiejsza data?
2. Jaki jest dzień tygodnia?
3. Jak się nazywa to miejsce?
4. Jaki jest nr Pani/-a telefonu?
5. Jaki jest Pani/-a adres?
6. Ile ma Pani/Pan lat?
7. Kiedy się Pani/Pan urodził?
8. Kto jest prezydentem Polski?
9. Kto był prezydentem przed nim?
10. Proszę odejmować po 3 od 20 aż do końca?
Ocena: 0-2 błędów – nienaruszona sprawność intelektu
3-4 błędów – łagodne upośledzenie intelektu
5-7 błędów – umiarkowane upośledzenie
intelektu
8-10 błędów – ciężkie upośledzenie
Geriatryczna Skala Depresji - GDS (wersja
skrócona)
W starszym wieku występowanie depresji
wśród chorych wpływa na ocenę sprawności
umysłowej, dlatego b. użyteczne jest badanie
przesiewowe chorych za pomocą GDS.
Pacjent odpowiadając na 15 pytań TAK lub
NIE, ocenia swoje samopoczucie w ciągu
ostatnich 2 tygodni, a sumaryczny wynik
sugeruje możliwość występowania depresji.
1. Myśląc o całym swoim życiu, czy jest Pan(i)
z niego zadowolony(a)?
2. Czy zmniejszyła się Pana(i) aktywność?
3. Czy ma Pan(i) uczucie, że życie jest puste?
4. Czy często czuje się Pan(i) znudzony(a)?
5. Czy jest Pan(i) często w dobrym nastroju?
6. Czy obawia się Pan(i), że może się zdarzyć
Panu(i) coś złego?
7. Czy przez większość czasu czuje się Pan(i)
szczęśliwy(a)?
8. Czy często czuje się Pan(i) bezradny(a)?
9. Czy zamiast wyjść wieczorem z domu woli
Pan(i) w nim zostać?
10. Czy czuje Pan(i), że ma więcej kłopotów?
11. Czy myśli Pan(i), że wspaniale jest żyć?
12. Czy obecnie czuje się Pan(i) gorszy(a) od
innych?
13. Czy czuje się Pan(i) pełen(a) energii?
14. Czy uważa Pan(i), że sytuacja jest
beznadziejna?
15. Czy myśli Pan(i),że ludzie są lepsi niż Pan(i)?
Ocena:
Nie w pyt. Nr 1,5,7,11,13
Tak w pyt. Nr 2,3,4,6,8,9,10,12,14,15
??/15
0- 5 pkt. norma
6-10 pkt. łagodna depresja
11-15 pkt. głęboka depresja
Wskaźnik funkcjonalny „REPTY”
A. Samoobsługa:
1. spożywanie posiłków
2. dbałość o wygląd zewnętrzny i higienę
osobistą
3. kąpiel
4. ubieranie górnej części ciała
5. ubieranie dolnej części ciała
6. toaleta
B. Kontrola zwieraczy
7. oddawanie moczu
8. oddawanie stolca
C. Mobilność
9. przechodzenie z łóżka na krzesło
10. siadanie na muszli klozetowej
11. wchodzenie pod prysznic
D. Lokomocja
12. chodzenie/jazda na wózku inwalidzkim
13. schody
E. Komunikacja
14. zrozumienie słuchowe lub werbalne
15. mowa werbalna
Zakres punktacji od 15 do 105.
Punktacja:
7 – zupełna niezależność (wykonywane
bezpiecznie i szybko)
5 – umiarkowana niezależność (niezależność
nadzorem lub asekuracją, z użyciem urządzeń
pomocniczych)
3 – wymaga pomocy
1 – całkowita zależność
Wskaźnik funkcjonalny „Repty” (wfR) powstaje
przez podzielenie sumy punktów przez 100.
Przedziały:
15-40 pkt całkowita zależność
41-64 pkt częściowa zależność
65- 84 pkt częściowa niezależność
85-105 pkt pełna samodzielność
Istnieje jeszcze więcej prostych
narzędzi wykorzystywanych do
pomiaru stanu funkcjonalnego
pacjentów starszych, przewlekle
chorych oceniające zarówno stan
fizyczny jak i psychiczny np.
index Barthel, Karnofsky, skala
depresji Hamiltona, skala Mini-
Mental (MMSE).