Definicja biologiczno – 

funkcjonalna:

 

WHO (1946 r.):

   

„

Zdrowie – to 

kompletny,  fizyczny, 
psychiczny 
i społeczny dobrostan, 
a nie tylko brak choroby 
lub kalectwa”.

 

 

Lista czynników 

warunkujących zdrowie 

( WHO-1970)

• pełne korzystanie z praw i swobód 

obywatelskich

 

• możliwość zatrudnienia i praca 

w odpowiednich warunkach 

• dobre warunki mieszkaniowe 

• utrzymanie kondycji psychofizycznej stosownej   

            do wieku i płci 

• uzyskanie odpowiedniego wykształcenia

 

 

 

• odpowiednie zaopatrzenie w żywność 

                        i odpowiedni stan 

odżywienia

 

• poczucie bezpieczeństwa 

• możliwość gromadzenia oszczędności

 

• komunikacja i łączność z innymi 

ludźmi 

• możliwość wypoczynku

 

• regeneracji sił i rozrywki 

• dostępność odpowiedniej odzieży

 

 

Lista czynników 

wpływających na zdrowie 

człowieka

• styl życia
• środowisko  
• cechy genetyczne  
• opieka zdrowotna

 

 

 

 

Czynniki wpływające na 

zdrowie społeczeństwa

• sytuacja demograficzna
• styl życia obywateli 
• poziom warunków zdrowotnych 

(sanitarnych) 

• sprawność systemu ochrony zdrowia

 

 

 

 

 

Różne definicje Edukacji 

zdrowotnej

• Proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne 

      i społeczności, której żyją (Williams, 1988)

• Proces oparty na naukowych zasadach stwarzające 

sposobnośc planowego uczenia się i zmierzające            

         do umożliwienia jednostkom podejmowania 

świadomych decyzji dotyczących zdrowia i 

postępowanie zgodne                z nimi (Rezolucja Rady 

Wspólnoty Europejskiej 1989)

• Każda kombinacja różnorodnych doświadczeń 

edukacyjnych, ukierunkowanych na podejmowanie         

    przez ludzi dobrowolnych działań sprzyjających 

zdrowiu (Green Krauter 1991  

 

 

• Całokształt działań zmierzających do kształtowania zachowań 

zdrowotnych ludzi, by mogli prowadzić zdrowy styl życia         

    i przyczyniać się do umacniania zdrowia oraz rozwijac 

kompetencje skutecznego wpływania na zdrowie własne         

     i społeczności, w której zyją (Charońska 1997)

• Podejmowanie wysiłków na rzecz wzrostu kompetencji 

jednostek i grup w sferze samodzielnego działania na rzecz 

zdrowia, na różnych poziomach życia społecznego (Słońska 

1999)

• Proces pedagogiczno społeczny wykorzystujący metody          

     i techniki stosowane w naukach społecznych (pedagogice, 

psychologii, socjologii, ekonomii, prawodawstwie, itd.)             

       w kierunku zmiany zachowań o charakterze 

prozdrowotnym osób i grup społecznych (Krawański 2003)

• Każda planowana działalność ukierunkowana na uczenie się    

   o zdrowi i chorobie (Tones, Green 2004)

 

 

Główne cechy definicji edukacji 

zdrowotnej

 

We współczesnych definicjach edukacji zdrowotnej 

podkreśla się następujące cechy:

• uczenie się, tzn aktywność i zaangażowanie osób 

uczestniczących w edukacji zdrowotnych

• proces całożyciowy, systematyczność oddziaływań    

       oraz ich planowanie 

• oddziaływanie na jednostki i grupy, osoby zdrowe i 

chore, w celu zwiększenia ich kompetencji

• dobrowolnośc udziału – bez przymusu i nacisku          

       na uczących się, przy pełnym zrozumieniu i 

akceptacji przez nich działań podejmowanych w 

ramach edukacji zdrowotnej

• interdyscyplinarność edukacji zdrowotnej

 

 

 

Definicja edukacji zdrowotnej 

wg Barbary Woynarowskiej

 

Edukacja zdrowotna jest całożyciowym 

procesem uczenia się ludzi jak żyć, aby :

• zachować i doskonalić zdrowie własne     

 i innych 

• w przypadku wystąpienia choroby          

lub niepełnosprawności aktywnie 
uczestniczyć w jej leczeniu, radzić sobie  
    i zmniejszać jej negatywne skutki

 

 

 

 

wychowanie higieniczne

nazwa powstała na przełomie XIX – 
XX wieku, odnosiło się do dzieci i 
młodzieży, polegało na tym, że 
poprzez codzienne rutynowe 
powtarzanie zabiegów higienicznych, 
dzieci miały się ich nauczyć i wdrożyć 
w codzienne życie.

 

 

Oświata sanitarna – zdrowotna

Termin pojawił się w latach 50. XX 
wieku. Oznacza pracę wychowawczą i 
dydaktyczną, wychowanie w kulturze 
sanitarnej i popularyzowanie wiedzy   
      o zdrowiu, szczególnie w zakresie 
medycyny zapobiegawczej, 
społecznej. Wyrosła ona  „gruncie 
oświaty dorosłych      i zachowała jej 
atrybuty: dydaktyzm, epizodyczność i 
ekstensywność”. 

 

 

W latach 60. zaczęto używać nazwy 

oświata 

zdrowotna

, określając nią „nowa dziedzinę      

       z pogranicza nauk medycznych, 

humanistycznych i społecznych”, która dąży     

    do tego, aby każdy:

– umiał doskonalić, chronić i ratować zdrowie;

– wiedział kiedy i jak korzystać z pomocy 

służby zdrowia, a kiedy i jak radzić sobie 

samemu;

– usiłował stworzyć sobie i swoim bliskim 

najhigieniczniejsze warunki bytowania;

– chciał i umiał rozwiązywać pozostające          

w związku ze stanem zdrowotnym jego 

otoczenia lub środowiska problemy 

kulturalne, społeczne i ekonomiczne.

 

 

Wychowanie zdrowotne

 

„Praca z dziećmi i młodzieżą we wszystkich 

instytucjach wychowawczych” odnosząca się    

            do osobowości jeszcze nie 

ukształtowanych.            Jest ono integralną 

częścią kształtowania pełnej osobowości. 

 

 

Wychowanie zdrowotne polega na:

– wytwarzaniu wyników bezpośrednio lub 

pośrednio związanych z ochroną i 

doskonaleniem zdrowia fizycznego i 

psychicznego

– wyrabianiu odpowiednich sprawności

– nastawieniu woli i kształtowaniu postaw 

umożliwiających stosowanie zasad higieny, 

skuteczną pielęgnację zapobieganie chorobom   

   oraz leczenie 

– pobudzaniu pozytywnego zainteresowania 

sprawami zdrowia przez epizodyczne i 

systematyczne wzbogacanie   i pogłębianie 

wiedzy o własnym organizmie i rozwoju, a także 

prawach rządzących zdrowiem publicznym

 

 

Pedagogika zdrowia

 

Pojawiła się w latach 70. XX wieku, pojmowana 
jest jako teoria, doktryna edukacyjnej  
ingerencji w życie i zdrowie człowieka. 
Przedmiotem jej badań jest proces 
wychowania do zdrowia i nauczania zdrowia, 
których istotą jest rozwijanie dyspozycji 
osobowości człowieka przez udzielanie wiedzy, 
kształtowanie systemu wartości, oraz 
zachowań związanych                  ze zdrowiem. 
Ma charakter interdyscyplinarny, łączy 
elementy pedagogiki (zwłaszcza społecznej) 
oraz nauk medycznych (głównie medycyny 
społecznej) 

 

 

Inne terminy

• Sanologia – (łac.  sanus – zdrowy, gr. logos – 

nauka) nauka o zdrowiu człowieka i zdrowiu 
populacji ludzkiej, zespolona wiedza              
         na pograniczu medycyny, socjologii, 
psychologii i teorii organizacji. Obejmuje 
także informowanie społeczeństwa o 
zdrowiu.

• Waleologia – nauka o istocie zdrowia, 

czynnikach je formujących, metodach 
zdrowotnych oraz strategiach zdrowia.

 

 

Główne cele Edukacji 

zdrowotnej

• nowe możliwości poznawcze – zdobycie nowej 

wiedzy zrozumienie spraw związanych ze zdrowiem, 

poznanie siebie identyfikowanie własnych 

problemów zdrowotnych

• właściwe postawy wobec zdrowia

• poczucie odpowiedzialności za zdrowie własne i 

innych

• dostrzeżenie nowych wartości, klaryfikacja 

istniejącego systemu wartości

• umiejętności związane ze zdrowiem fizycznym 

(dbaniem o ciało) oraz umiejętności życiowe

• zmiana zachowań zdrowotnych ukierunkowana           

       na prozdrowotny styl życia

 

 

Koncepcje i modele Edukacji 

Zdrowotnej

Wyróżniamy trzy modele:
• model zorientowany na chorobę – 

głównym celem jest zapobieganie 
określonym chorobom

• model zorientowany na czynniki ryzyka – 

celem jest eliminowanie tych czynników

• model zorientowany na zdrowie – celem 

jest wzmacnianie potencjału zdrowia 

 

 

 

 

 

 

Etyczne aspekty Edukacji 

zdrowotnej

 

Kodeks edukatora zdrowia

Pierwszy kodeks opracowało w 1976 roku Towarzystwo 

Publicznej Edukacji Zdrowotnej. Kodeks zawiera sześć 

artykułów ze szczegółowymi sekcjami, w których 

wiodącymi zasadami są:

• Zasada autonomii pacjenta odnosi się do podejmowania  

       przez pacjenta świadomych decyzji w swoim 

własnym imieniu — nie poddawaniu się decyzjom 

podejmowanym za niego przez lekarzy lub pielęgniarki. 

• Zasada „przede wszystkim nie szkodzić” Primum non 

nocere 

 

 

Biorąc pod uwagę te zasady 
(Metody przekazywania informacji 
w Edukacji zdrowotnej):

• Informacja powinna dominować nad perswazją,          

       czyli że uczący się ma prawo do swobodnego 
wykorzystywania podawanych informacji, nie 
wymusza się na nim ich zastosowania w życiu

• Wiedza prowadzącego powinna być rzetelna i stale 

wzbogacana, zawiniona niewiedza stanowi występek 
etyczny

• Ważne są odpowiednie metody prowadzenia 

edukacji, niewłaściwe mogą powodować braki lub 
zniekształcenia wiedzy co może się przyczynić do 
pogorszenia stanu zdrowia pacjenta

 

 

 

 

Edukacja zdrowotna potrzebna jest ludziom z 

chorobami przewlekłymi, niepełnospawnością 

 i w przypadku ostrych zachorować i urazów.

Edukacja osób przewlekle chorych jest 

obecnie uznana za podstawowy element 

całościowego postępowania terapetycznego   

          i towarzyszyć powinna wszystkim 

etapom diagnozowania i leczenia.

Ułatwia pacjentom podejmowanie 

świadomych decyzji w procesie leczenia.

 

 

 

 

Profilaktyka

Jest to szereg działań mających na 

celu zapobieganie chorobie bądź 
innemu niekorzystnemu zjawisku 
zdrowotnemu przed jej rozwinięciem 
się, poprzez kontrolowanie przyczyn i 
czynników ryzyka. 

 

 

Wyróżniamy trzy fazy profilaktyki:

• Profilaktyka pierwotna (I fazy), w tym 

działania:

Swoiste
Nieswoiste

• Profilaktyka wtórna (II fazy)

• Profilaktyka III fazy

 

 

Prowadzenie szeroko 

zakrojonych działań 

profilaktycznych przynosi             

    w krótszej lub dłuższej 

perspektywie czasowej 

wymierne korzyści dla 

społeczeństwa                w 

postaci:

• poprawy świadomości 

zdrowotnej populacji

• poprawy stanu zdrowia               

ludności

• zmniejszenia ilości osób               

      z powikłaniami chorób           

            i trwałym inwalidztwem

• zmniejszenia liczby               

zachorowań i zgonów 

 

 



• zwiększenia wykrywalności chorób we 

wczesnym stadium rozwoju,

• zwiększenia odsetka wyleczeń,
• zmniejszenia absencji chorobowej,
• obniżenia kosztów leczenia,
• mniejszych strat finansowych (zasiłki 

chorobowe, straty produkcyjne).

 

 

 

 

Promocja zdrowia

Jest procesem umożliwiającym ludziom 
zwiększenie kontroli nad własnym zdrowiem 
oraz jego poprawę poprzez podnoszenie 
poziomu wiedzy w społeczeństwie o 
sposobach skutecznego zapobiegania 
chorobom, tworzenie odpowiednich 
warunków społecznych, ekonomicznych i 
gospodarczych korzystnych         dla 
poprawy stanu zdrowia społeczeństwa.

 

 

 

Pierwsza Międzynarodowa 

Konferencja Promocji Zdrowia odbyła 

się w 1986 roku w Ottawie. 
Powstała tam tzw. 

Karta Ottawska

, która 

stała się "Konstytucją" promocji zdrowia i 

jest dla niej trwałym dokumentem o 

podstawowym znaczeniu. 
Określa ona działania z zakresu promocji 

zdrowia jako wspierające, broniące i 

umożliwiające zachowanie zdrowia. 

Podkreśla znaczenie podstawowych 

warunków życia i zasobów, jako coś, co 

jest niezbędne do zachowania zdrowia. 

Wśród nich są: dochody, żywność, 

wykształcenie, pokój. 

 

 

Karta Ottawska wyznacza 
wszechstronną strategię promocji zdrowia 
poprzez pięć obszarów działań:

• budowanie zdrowotnej polityki społecznej

• tworzenie środowisk sprzyjających zdrowiu

• wzmacnianie działań społecznych na rzecz 

zdrowia

• rozwijanie umiejętności osobniczych

• reorientacja służby zdrowia

 

 

Aktualnie istnieje siedem zjawisk , na które 
promocja zdrowia powinna reagować i pilnie 
podjąć odpowiednie działania w: 

• Miejscu zamieszkania - wobec istnienia 

niepohamowanego wzrostu urbanizacji             
            i zmniejszania się terenów uprawnych 

• Rodzinie - w związku ze zmianami w 

strukturze rodziny, odpowiedzialności i w 
zakresie ról członków rodziny; 

• Pracy - w obliczu pojawiania się nowych 

wzorców, nowych zagrożeń, konkurencji  

 

 

• Zakresie starzenia się - ze względu na wydłużanie 

się czasu życia i rozwój zależności od innych ludzi

•  Zakresie przemocy - z uwagi na rosnącą agresję, 

konflikty oraz w trosce o ich ofiary, uciekinierów 

• Obszarze rynku - biorąc pod uwagę ostry zwrot ku 

postawom konsumpcyjnym, prywatyzacji 
świadczeń

• Zakresie porozumiewania się - w warunkach 

rewolucyjnych zmian w przekazywaniu informacji  
       i powstawaniu nowych technik uczenia się 

 

 

Edukacja przebiega tu dwutorowo:

 

• w drodze bezpośredniej edukacji jednostek 
• poprzez użycie w celach edukacyjnych 

środków masowego przekazu. 

Działania skierowane na edukację i rozwój 

jednostek obejmują podnoszenie poziomu 

wiedzy o zdrowiu, poradnictwo z zakresu 

zagrożeń zdrowia, budowanie wysokiej 

samooceny oraz samodzielności

 

 

 

 

 

 

Proces edukacji przebiega w ramach relacji 

nauczyciel — uczeń 

lekarz — pacjent 

Edukacja poprzez środki masowego przekazu 
ma charakter bezosobowy i obejmuje 
podnoszenie poziomu świadomości 
społecznej, kreowanie właściwego klimatu 
wokół problemów zdrowotnych oraz 
poradnictwo z zakresu zagrożeń zdrowia.