Udział czynników psychospołecznych w
powstawaniu chorób somatycznych
CZĘŚĆ 2
Sytuacyjne i osobowościowe czynniki ryzyka chorób
somatycznych
Magdalena Łazarewicz, Zakład Psychologii Medycznej, Akademia Medyczna w Warszawie,
magda.lazarewicz@gmail.com
Udział czynników psychospołecznych w
powstawaniu chorób somatycznych
CZĘŚĆ 2
Sytuacyjne i osobowościowe czynniki ryzyka chorób
somatycznych
Magdalena Łazarewicz, Zakład Psychologii Medycznej, Akademia Medyczna w Warszawie,
magda.lazarewicz@gmail.com
Poprzednio…
Stres
Stres biologiczny
Stres psychologiczny i
radzenie sobie ze
stresem
Mechanizmy obronne
osobowości jako
sposoby radzenia sobie
ze stresem
Odporność na stres
Powiązania stresu i
zdrowia
Dziś…
Czynniki ryzyka chorób somatycznych:
Sytuacyjne czynniki ryzyka
Osobowościowe czynniki ryzyka
Wzór Zachowania A
Wybrane koncepcje wyjaśniające udział
czynników psychospołecznych w
powstawaniu chorób somatycznych
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych
Trzy grupy badań przemawiających za udziałem
czynników sytuacyjnych w powstawaniu
chorób:
Obserwacje kliniczne i badania wydarzeń życiowych
Badania psychofizjologiczne dotyczące ludzi i
zwierząt
Badania socjodemograficzne
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Obserwacje kliniczne i badania wydarzeń życiowych 1
Dostrzeżenie znaczenia czynników sytuacyjnych
w powstawaniu i rozwoju schorzeń somatycznych
Klinicyści
(klasycy psychosomatyki)
zapoznawali się z
biografiami swoich pacjentów
Wnioski: pacjenci często przeżywali negatywne sytuacje w
okresie przedchorobowym.
Większość nagłych zgonów następuje bezpośrednio
(lub w niedługim okresie czasu)
po wystąpieniu
dramatycznych sytuacji stresowych.
5 – 10krotny wzrost podatności na zachorowania po utracie
kogoś bliskiego
Śmierć Voodoo
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Obserwacje kliniczne i badania wydarzeń życiowych 2
Tanatomania
(opisana pierwotnie przez Cannona jako tzw. „śmierć
Voodoo”)
występuje np. u plemion Ameryki Południowej,
Australii, Afryki Środkowej
jest formą ostrej reakcji na sytuację stresową, jaką
stanowi złamanie tabu i lęk przed gniewem bogów
oraz ostracyzmem plemiennym
osoba, która pogwałciła tabu, opuszcza plemienną
wioskę i bez konkretnej przyczyny umiera po upływie
1-2 dni
Za: Andrzej Jakubik „Kultura a zaburzenia psychiczne”
neurofizjologiczny mechanizm tej „psychologicznej
śmierci” nie jest dobrze znany
niektórzy autorzy podkreślają współistnienie somatycznych
czynników przyczynowych, jak głód i zimno
(gdy osoba
opuszcza plemię)
Cannnon sugerował, że przyczyną śmierci jest wylew
adrenaliny z wewnętrznej części gruczołów nadnerczy
(adrenalina uszkadza ścianki naczyń włosowatych, umożliwiając
przeniknięcie płynu do otaczających tkanek → redukcja ilości krążącej
krwi wywołuje stan szoku → coraz gorsze funkcjonowanie serca i
ośrodków nerwowych)
Richter – śmierć taką poprzedza zwolnienie tempa pracy
serca i obniżenie ciepłoty ciała, co wskazuje, że jest ona
raczej wynikiem nadmiernej stymulacji układu
parasympatycznego niż hiperaktywności gruczołów
nadnerczy.
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Obserwacje kliniczne i badania wydarzeń życiowych 3
Kwestionariusz Wydarzeń Życiowych Holmesa i Rahe’a
analiza 5000 przypadków (biografie pacjentów)
wybór 43 rodzajów zdarzeń poprzedzających pojawienie się
symptomów choroby
duża grupa osób (± 400) oceniła te wydarzenia ze względu na
wielkość zmian jakie wywołują one w przystosowaniu
przeciętnego człowieka do życia
(tym więcej punktów im większy
wysiłek adaptacyjny)
tak powstał Kwestionariusz Ważnych Wydarzeń (Zmian)
Życiowych (The Social Readjustment Rating Scale -SRRS).
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Obserwacje kliniczne i badania wydarzeń życiowych 4
Zdarzenia
Siła
wpływu
Śmierć współmałżonka
100
Rozwód
73
Separacja
65
Kara więzienia
63
Śmierć bliskiego członka rodziny
63
Własna choroba lub uszkodzenie ciała
53
Małżeństwo
50
Utrata pracy
47
Pogodzenie się ze współmałżonkiem
45
Odejście na emeryturę
45
Zmiany stanu zdrowia członka rodziny
44
Ciąża
40
Kłopoty seksualne
39
Pojawienie się nowego członka rodziny
39
Reorganizacja przedsiębiorstwa
39
Zmiana stanu finansów
38
Śmierć bliskiego przyjaciela
37
Zmiana kierunku pracy (zawodu, ścieżki kariery)
36
Zmiana częstotliwości kłótni ze współmałżonkiem (partnerem)
35
Wzięcie znacznego kredytu czy pożyczki
31
Pozbawienie prawa do kredytu czy pożyczki
30
Zmiana obowiązków w pracy
29
Syn lub córka opuszcza dom
29
Kłopoty z teściami
29
Wybitne osiągnięcia osobiste
28
Współmałżonek zaczyna lub przestaje pracować
26
Rozpoczęcie lub zakończenie nauki szkolnej
26
Zmiana warunków życia
25
Zmiana nawyków osobistych
24
Kłopoty z szefem
23
Zmiana godzin lub warunków pracy
20
Zmiana miejsca zamieszkania
20
Zmiana szkoły
20
Zmiana (typu lub ilości) rozrywek
19
Zmiana w zakresie aktywności religijnej
19
Zmiana aktywności towarzyskiej
18
Wzięcie drobnego kredytu lub pożyczki
17
Zmiana nawyków dotyczących snu
16
Zmiana liczby członków rodziny zbierających się razem
15
Zmiana nawyków odżywiania
15
Urlop/wyjazd wakacyjny
13
Boże Narodzenie
12
Pomniejsze naruszenie prawa (e.g., mandat drogowy itp)
11
W sumie
„Punktacja” na skali Ważnych Wydarzeń Życiowych HOLMESa i RAHEa
Mniej niż 150
jednostek zmian
życiowych
=
30% ryzyko zachorowania
na chorobę związaną ze
stresem
150 - 299 jednostek
zmian życiowych
=
50% ryzyko zachorowania
na chorobę związaną ze
stresem
Ponad 300 jednostek
zmian życiowych
=
80% ryzyko zachorowania
na chorobę związaną ze
stresem
Suma punktów wskazuje na wysiłek
przystosowawczy jaki jednostka musiała podjąć
stając wobec zmian życiowych.
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Obserwacje kliniczne i badania wydarzeń życiowych 5
Silne i słabe strony Skali Wydarzeń
Życiowych Holmes’a i Rahe’a
Silne strony:
Obejmuje szerokie spektrum wydarzeń,
Mierzy relatywny wpływ wydarzeń,
Jest szybka i łatwa do wypełnienia.
Słabe strony:
Subiektywna ocena nie jest brana pod uwagę
Doświadczenia życiowe mogą wchodzić w interakcję,
co nie jest uwzględnione
Brak rozróżnienia pomiędzy wydarzeniami
pożądanymi a niepożądanymi.
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Obserwacje kliniczne i badania wydarzeń życiowych 6
Podmiot badań:
Zwierzęta np.:
szympansy
wiewiórki
Ludzie
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Badania psychofizjologiczne 1
Badania na zwierzętach: eksperyment Brady’ego
• oddzielne aparaty
(klatki) ograniczające
ruchy.
• do aparatów (klatek)
doprowadzony był prąd.
• Każdy aparat (klatka)
miał dźwignię.
„Wykonawca”
Dźwignie
podłączona do
prądu
„Zwykły podmiot”
Dźwignia nie
podłączona do prądu
Prąd
elektryczny
Co 20 minut szympansy
otrzymywały lekki wstrząs
elektryczny
Jeśli „wykonawca” nacisną dźwignię
w odpowiednim momencie dopływ
prądu do obu klatek był przerywany
Uderzenie prądem
stosowano przez 6
godzin,
naprzemiennie z 6
godzinnymi
przerwami
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Badania psychofizjologiczne 2
„Wykonawca”
- część z małp „wykonawców” padła
po paru tygodniach
- pozostałe były uśmiercane przez
badaczy.
„
Zwykły podmiot”
”/brak
kontroli nad wstrząsem
elektrycznym
- pozostawały przy życiu
- ale zostawały uśmiercane przez
badaczy.
U wszystkich małp wykonano
sekcję
Owrzodzenia w przewodzie
pokarmowym
Brak zmian
chorobowych
Nie działanie samego prądu było przyczyną śmierci, ale stan
stresu w jakim znajdowały się małpy „wykonawcy”.
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Badania psychofizjologiczne 3
Badania na zwierzętach: eksperyment Brady’ego - WYNIKI
Badania za zwierzętach: wiewiórki z południowej Azji
Mają silnie rozwinięty terytorializm – bronią swojego
obszaru przed osobnikami tej samej płci.
2 w jednej klatce:
walka!
Przegrany siada w
koncie klatki, nie rusza
się i zwykle ginie w
okresie 2-20.
Przegrany ginie także
wtedy, gdy zostanie
oddzielony od
zwycięzcy siatką.
Jeśli po walce
zwierzęta rozdzielone
zostaną
nieprzeźroczystą
przegrodą, przegrany
szybko odzyskuje
zdrowie.
•Szybki spadek wagi
•Dramatyczny wzrost aktywności adreno-
kortykalnej
•Obniżenie poziomu hormonów
wydzielanych przez tarczycę
•Wzrost poziomu cholesterolu
Śmierć nie jest związana z fizycznymi
obrażeniami
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Badania psychofizjologiczne 4
Badania dotyczące ludzi – sytuacja testu
Sytuacja neutralna:
rozmowa na tematy
obojętne
Wprowadzenie do sytuacji
eksperymentalnej:
osoby badane otrzymywały test
inteligencji i informowane je, że osoba
w tym wieku i z tym wykształceniem
rozwiązuje ten test bezbłędnie w ciągu
10 minut (co jest niemożliwe)
Rozpoczęcie
rozwiązywania testu
Pomiar tętna i ciśnienia
krwi
Po 5 minutach przerywano pracę.
Komentowano upływ czasu i ilość pracy
jaka została do wykonania.
Po 10 minutach przerywano pracę.
Przepraszano osobę badaną,
informowano o wprowadzonej
manipulacji, podejmowano neutralną
rozmowę (zainteresowania, wakacje)
1
2
3
4
5
a, b, c.
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Badania psychofizjologiczne 5
Badania dotyczące ludzi – sytuacja testu
Wyniki:
U wszystkich badanych w sytuacji stresowej, w
porównaniu z neutralną nastąpiły statystycznie istotne
zmiany w zakresie badanych wskaźników fizjologicznych.
(pomiar 1 vs 2, 3, 4)
Indywidualne różnice między badanymi co do kierunku
tych zmian
Indywidualne różnice między badanymi co do czasu
„zalegania” zmian po ustąpieniu sytuacji stresowej.
(pomiar 4 vs 5 oraz 5a - 5b - 5c)
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Badania psychofizjologiczne 6
Badania dotyczące ludzi – oficerowie i podoficerowie:
70 h deprywacja snu
W tym czasie badani mierzyli do poruszających się celów i
oddawali symulowane strzały
Urządzenie celownicze pozwalało na sprawdzenie celności
strzałów
Co 3 h osoby badane wypełniały jedenastostopniową skalę
określająca zmęczenie i psychologiczne odczucie stresu
Z upływem czasu:
Rosło zmęczenie i poczucie stresu
+
Istotny wzrost wydzielania adrenaliny i spadek poziomu
żelaza.
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Badania psychofizjologiczne 7
Dokonywano pomiarów i porównań wskaźników
fizjologicznych:
Studentów w sytuacji neutralnej i tuż przed
egzaminem
Żołnierzy w obozie z dala od działań wojennych
oraz przed wyruszeniem do akcji bojowej
Sportowców na obozie kondycyjnym i przed
ważnymi zawodami.
Wszystkie powyższe badania potwierdzają
wyniki badań laboratoryjnych,
przeprowadzonych z udziałem ludzi i
zwierząt.
Sytuacyjne czynniki ryzyka chorób
somatycznych.
Badania socjodemograficzne (badania w
warunkach naturalnych).
Osobowościowe czynniki ryzyka chorób
somatycznych 1
Badania nad osobowościowymi uwarunkowaniami chorób somatycznych
nawiązują do twierdzeń klasyków medycyny psychosomatycznej
.
Wczesne badania- F. Dunbara
Badania w Columbia Presbyterian Hospital (1934-1938)
Wywiady i analiza struktury popędów, stosowanych
mechanizmów obronnych, rodzaju doświadczeń
emocjonalnych (około 1 600 pacjentów)
Wniosek F. Dunbar: istnieją profile osobowości
charakterystyczne dla poszczególnych jednostek chorobowych
Np. „osobowość wieńcowa”– wysoka potrzeba dominacji i
osiągnięć, wysoka samodyscyplina, cechy kompulsywne,
tendencja do represjonowania ognisk konfliktowych.
Wczesne badania - F. Dunbara cd.
Koncepcja krytykowana i szybko odrzucona ze
względu na brak poprawności
metodologicznej przeprowadzonych badań
Brak grup kontrolnych
Formułowano twierdzenia o osobowościach
przedchorobowych na podstawie badań osób
chorych
Diagnoza osobowości na podstawie wywiadu jest
niewystarczająca do celów naukowych
Osobowościowe czynniki ryzyka chorób
somatycznych 2
Badanie poprawne metodologicznie - B.L. Lebovits (1957,
Chicago)
Związek osobowości z chorobą niedokrwienną serca.
Osoby badane
:
2017 mężczyzn, 40-55 lat, pracownicy Western Electric Company’s
Hawthorne Works.
Wszechstronne badania medyczne
Określenie struktury osobowości - Cattell 16PF i
MMPI
.
OKRES 5
LAT
U 106 osób pojawiła się choroba
niedokrwienna serca (15 zmarło
z tego powodu)
Większa skłonność do
przeżywania napięć
emocjonalnych, silna potrzeba
niezależności, podejrzliwa
postawa w stosunku do
innych.
Wszechstronne badania medyczne
Określenie struktury osobowości - Cattell 16PF i
MMPI.
Osobowościowe czynniki ryzyka chorób
somatycznych 3
Ogólne wnioski:
Mogą istnieć pewne cechy osobowości (nastawienia,
predyspozycje) które przy współwystępowaniu
innych czynników ryzyka zwiększają
prawdopodobieństwo wystąpienia choroby.
Określone cechy osobowości prawdopodobnie
zwiększają ryzyko choroby w sposób niespecyficzny.
Tłumienie emocji (gniewu i wrogości)
Wysoka potrzeba osiągnięć
Poczucie odpowiedzialności
Cechy kompulsywne
Tendencje do depresji
Osobowościowe czynniki ryzyka chorób
somatycznych 4
Sytuacyjne i osobowościowe czynniki
ryzyka chorób somatycznych - wnioski
Badania dotyczące sytuacyjnych i
osobowościowych czynników ryzyka chorób
somatycznych maja charakter
komplementarny
Wspólnym aspektem różnych kierunków
badań jest problem emocji.
Komponenty wegetatywno-somatyczne
emocji mogą stanowić ogniwo pośredniczące
pomiędzy zmiennymi osobowościowymi i
sytuacyjnymi a rozwojem choroby
Specyficzny wzór zachowania jako
czynnik ryzyka chorób somatycznych
Badania nad behawioralnymi uwarunkowaniami
powstania chorób somatycznych uwzględniają
obie grupy omówionych czynników ryzyka –
osobowościowe i sytuacyjne.
Osobowo
ść
Specyficzna
sytuacja
Sposób interpretacji sytuacji (ocena)
Zachowa
nie
Styl życia i sposób
bycia
Zdrowie/choro
ba
Wzór Zachowania A jako czynnik ryzyka
choroby somatycznej 1
Wzór zachowania A:
Koncepcja sformułowana przez Friedmana and
Rosenmana (kardiolodzy) pod koniec lat 50tych.
Podstawa: wieloletnia praktyka kliniczna + dane zebrane
przez badaczy psychosomatycznych
Wnioski: ludzie zapadający na zawał serca wyróżniają się
w okresie przedchorobowym określonym modelem
zachowania:
Permanentna walka o zdobycie jak największej liczby celów
(często niejasno sprecyzowanych) w jak najkrótszym czasie.
Umiejętność pokonania oporu stawianego przez innych
ludzi, rzeczy czy okoliczności
Silna skłonność do rywalizacji, pragnienia uznania i awansu.
Treść WZA:
Silna potrzeba osiągnięć
Tendencja do dominacji
Agresywność
Cechy formalne WZA:
Wysoka dynamika zachowań
Energia przejawiana w działaniu
Pośpiech
Niecierpliwość
Wzór Zachowania A jako czynnik ryzyka
choroby somatycznej 2
Liczne badania potwierdziły rolę WZA w
etiopatogenezie choroby niedokrwiennej serca
WZA uznano za jeden z czynników ryzyka choroby
niedokrwiennej serca, obok takich czynników jak:
nadciśnienie tętnicze, otyłość, cukrzyca, palenie
tytoniu, wysoki poziom cholesterolu.
Badania przeprowadzone w ostatnich latach
wskazują, ze WZA może zwiększać ryzyko
zachorowania także na inne choroby niż zawał
serca.
Wzór Zachowania A jako czynnik ryzyka
choroby somatycznej 3
W jaki sposób czynniki psychospołeczne
mogą zwiększać ryzyko zachorowania?
WZÓR
ZACHOWANIA A
SYTUACYJNE
CZYNNIKI
RYZYKA
OSOBOWOŚCIOW
E I
TEMPERAMENTA
LE
UWARUNKOWANI
A
INNE
CZYNNIKI
RYZYKA
CHOROB
A
ZMIANY
CHOROBOWE
WZORY
REAGOWANIA
WEGETATYWNO-
SOMATYCZNEGO
Wzory percepcyjne
Wzory reagowania
emocjonalnego
Znajdź na obrazku wszystkie czynniki
ryzyka.
„Nie jestem śmierdzącym leniem! Jestem
potencjalnym pracoholikiem z dobrze rozwiniętymi
umiejętnościami radzenia sobie ze stresem!”