CYWILIZACYJNE OSIĄGNIĘCIA 

KULTURY GRECKIEJ

1.

Periodyzacja – okresy archaiczny i 

klasyczny

2.

Wierzenia, religia, święta

3.

Filozofia

4.

Igrzyska panhelleńskie

PERIODYZACJA DZIEJÓW KULTURY GRECKIEJ

EPOKI

ARCHAICZNA

ok. 800 – ok. 480 p.n.e.

KLASYCZNA

ok.480 – ok.338 p.n.e.

EPOKA ARCHAICZNA

 pismo ( przejęte od 

Fenicjan)

 epika – poematy 

Homera

 liryka

 sympozjony

 dramat

 igrzyska panhelleńskie 

( Olimpia)

 porządki 

architektoniczne 

( dorycki i joński)

 Początki filozofii 

( jońska filozofia 

przyrody)

HOMER

EPOKA KLASYCZNA

szczytowy rozwój 

greckiej tragedii i 
komedii

określenie kanonu 

rzeźby

architektoniczny 

porządek koryncki

rozkwit retoryki
rozkwit filozofii
narodziny greckiej 

historiografii

CHECHY RELIGII GRECKIEJ

 Politeizm – wiara w wielu bogów

 Antropomorfizm – ludzka postać i 

charakter ( jedynie Mojra- Przeznaczenie 

nie miała postaci ludzkiej)

 Bogowie byli nieśmiertelni i piękni

 Bóstwa nie były wszechmocne, każdy 

posiadał władzę w określonej sferze 

działania i musiał się liczyć z innymi 

bogami

 Hierarchiczność bóstw( choć nie 

znaczyło to o randze boga w 

poszczególnych państwach), często ze 

sobą skłóconych

 Brak „świętych ksiąg” i klasy 

kapłańskiej( kult religijny sprawowali 

wyznaczeni urzędnicy lub ojcowie rodzin

 Siedzibą bogów była góra Olimp

 Między światem bogów i ludzi 

umieszczali Grecy całe mnóstwo bóstw 

niższego rzędu:

• drzewa zamieszkiwały nimfy zwane 

driadami

• źródła – najady

• ukwiecone łąki – lemoniady

 Ze związku bogów i Ziemianek rodzili się 

tzw. herosi

HERAKLES

BOGOWIE OLIMPIJSCY

• narodziła się z 

piany morskiej 
zroszonej krwią 
Uranosa

• bogini miłości 

zmysłowej i piękna

• główne ośrodki 

kultu: Cypr, Azja 
Mniejsza, Ateny 

AFRODYTA

APOLLON

• bóg obrzędów 

oczyszczających, 

wróżbiarstwa

• patron młodzieży 
    i opiekun sztuk

• chronił ludzi przed złem, 

chorobami, jednocześnie 

przypisywano mu 

zsyłanie zaraz 

    i powodowanie nagłej 

śmierci

• główne ośrodki kultu: 

zasięg ogólnogrecki, 

ważniejszymi ośrodkami 

były Olimpia i 

Delfy( siedziba wyroczni) 

ARES

• bóg krwawej wojny i 

szału wojennego 

ogarniającego 

walczących na polu 

bitwy

• podczas wojen 

towarzyszyli mu 

synowie: 

Fotos(Strach) i 

Deimos (Trwoga) 

oraz córka lub 

siostra, Eros 

(Niezgoda) 

ARTEMIDA

• Córka Zeusa i Latony
• Bogini łowów
• Jej atrybutami były 

łuk i strzały, a 
ulubionym 
zwierzęciem łania

• Kult w Sparcie, 

Arkadii, świątynia w 
Efezie uważana za 
jeden z cudów świata 

ATENA

• narodziła się z głowy 

Zeusa

• początkowo była 

boginią władców i 

pałaców monarszych

• później opiekunka 

miast(główne bóstwo 

Aten)

• patronka mądrości, 

małżeństw, wojny 

sprawiedliwej, strategii 

i podstępów wojennych

• główne ośrodki kultu: 

Ateny 

DEMETER

• bogini ziemi 

uprawnej, zbóż i 

życia osiadłego

• uczestnicy 

misteriów ku czci 

Demeter uzyskiwali 

pewność 

szczęśliwego życia 

po śmierci

• główny ośrodek 

kultu: Eleusis 

DIONIZOS

• bóg wina i ekstazy 

religijnej

• opiekun wegetacji 

roślin

• uroczystości ku 

jego czci (Dionizje) 
były 
najważniejszym 
świętem Aten 

HADES

• bóg świata 

zmarłych i 
podziemi, uważany 
za surowego i 
bezlitosnego

• główne ośrodki 

kultu: nie miał 
własnego kultu ani 
świątyń 

HEFAJSTOS

• pierwotnie bóg ognia
• opiekun kowalstwa, 

rzemieślników

• wykuł m.in. zbroję 

Achillesa, pioruny 
Zeusa, wóz Heliosa, 
strzały dla Erosa

• głownie ośrodki 

kultu: wyspa Lemnos 

HERA

• siostra i małżonka 

Zeusa

• patronowała 

małżeństwu, 
wierności 
małżeńskiej, 
kobietom 
zamężnym

• główne ośrodki 

kultu: Argos 

HESTIA

• siostra Zeusa i Hery
• opiekunka ogniska 

domowego, 
podróżnych, 
nowożeńców i sierot

• była najłagodniejsza 

z bogów ( nigdy nie 
brała udziału w 
sporach) 

HERMES

• opiekun dróg, 

podróżnych, 

wychowania młodzieży 

męskiej

• posłaniec bogów i 

przewodnik dusz do 

świata zmarłych

• uważany za bóstwo 

płodności i opiekun 

pasterzy i złodziei

• główne ośrodki kultu: 

czczony głownie w 

gimnazjach męskich 

POSEJDON

• sprawował 

władzę 
nad 
morzami

• patron 

żeglarzy i 
rybaków 

ZEUS

• bóg zjawisk 

atmosferycznych

• opiekun rodziny i 

państwa

• poręczyciel 

przysiąg i układów

• główne ośrodki 

kultu: Olimpia i 
Dodona 

FILOZOFIA

FILOZOFIA – filo” miłuję” i sofia: „mądrość” 

proces -  zbliżania się ku mądrości, droga 

prowadząca ku mądrości.

Poszukiwanie odpowiedzi na pytania:
• czym jest świat i jak powstał
• czym są bogowie i ludzie
• na czym polega cnota
• jak powinno się postępować w życiu 

prywatnym i publicznym 

SZKOŁA JOŃSKA

pramaterią jest woda; 

wysnuł ten wniosek na 
podstawie potocznych 
obserwacji, według 
których woda jest 
ośrodkiem życia, z 
wody wywodzi się 
życie, a dzięki temu, 
że zmienia stany 
skupienia - występuje 
w każdej formie 

Tales z Miletu
620-540 r. p.n.e.

SZKOŁA JOŃSKA

Pratworzywem 

z którego 
zbudowano 
świat jest 
powietrze 

Anaksymenes
585-525

SZKOŁA JOŃSKA

uznał ogień za 

zasadę świata, bo 
dynamika tego 
żywiołu 
odzwierciedla 
obraz świata – jego 
ruch i dynamizm.
(„panta rei”) 

Heraklit z Efezu
540-480

SZKOŁA JOŃSKA

Podstawą istnienia 

natury jest ciągły ruch 
materialnych, 
niepodzielnych i 
wiecznych 
cząsteczek(atomów), 
których połączenie 
daje w efekcie 
różnorodne 
substancje. Głosił 
etyczny postulat 
zachowania umiaru. 

Demokryt z Abdery
460-370

SOFIŚCI

• „ Człowiek jest miarą 

wszechrzeczy”

• wszystkie sądy są 

subiektywne, zależne 

od potrzeb jednostki 

(relatywizm)

• „ każdemu 

twierdzeniu można 

przedstawić równie 

uzasadnione 

twierdzenie z nim 

sprzeczne” – nie ma 

jedynej, obiektywnej 

prawdy 

( sceptycyzm) 

Protagoras z Abdery
480-410

SOFIŚCI

•

Uznawał istnienie absolutnego 

dobra i absolutnej prawdy, 

dążenie do ich poznania – misją 

życiową. Metoda poznawcza 

Sokratesa opierała się na dialogu 

złożonym z 2 części:

•

zbijanie argumentów przeciwnika 

poprzez stawianie pytań

•

za pomocą odpowiednio 

dobranych odpowiedzi 

pomaganie w dochodzeniu do 

właściwych wniosków(prawdy)

•

Twierdził, ze niemożliwe jest 

moralne postępowanie bez 

uzyskania wiedzy o tym, co dobre 

i złe, moralne i niemoralne, choć 

sam podkreślał własna niewiedzę 

("wiem, że nic nie wiem").

„wiedza jest dobrem, niewiedza –

złem”

„ dobre postępowanie to 

postępowanie

zgodne z poszukującym rozumem” 

Sokrates
469-399

Śmierć Sokratesa (filozof zmarł rozmawiając z uczniami), J.L. Davida

CYNICY

Konieczność 

wyrzeczenia się 
wszelkich dóbr 
materialnych i 
życie zgodne z 
naturą 

Diogenes z Synopy
413-323

Diogenes, Rafael Santi

CAŁOŚCIOWE KONCEPCJE FILOZOFICZNE

• Idealizm obiektywny

• Świat zmysłowy odbierany przez 

ludzkie zmysły jest jedynie cieniem 

świata idei.

• Świat jest urządzony celowo i 

harmonijnie przez swego 

sprawcę( Demiurga), który go 

zbudował z odwiecznej materii.

• Człowiek to właściwie dusza 

władająca ciałem, które jest jej 

więzieniem, a śmierć jest 

wyzwoleniem dla duszy.

• Zmysły dostarczają nam tylko 

złudnych spostrzeżeń, pewną wiedzę 

uzyskujemy tylko dzięki rozumowi

• Sformułował koncepcję państwa 

idealnego o ustroju autorytarnym. 

Ustrój ten uzasadniał hierarchicznym 

zróżnicowaniem społeczeństwa 

według moralnej predyspozycji do: 

uprawy ziemi(rolnicy), walki 

( żołnierze) i rządzenia ( mędrcy) 

Platon
427-366

Platon i Arystoteles – fragment fresku Szkoła ateńska Rafaela Santi 

CAŁOŚCIOWE KONCEPCJE FILOZOFICZNE

•

„ Jestem przyjacielem Platona, ale 

jeszcze bardziej jestem przyjacielem 

prawdy”

•

Człowiek jest ożywionym bytem 

składającym się z duszy i ciała

•

 Formą człowieka jest to, że ma on 

zarówno duszę roślinną , duszę 

zwierzęcą i duszę myślącą. 

•

Człowiek będzie szczęśliwy, gdy 

wykorzysta wszystkie swoje zdolności i 

możliwości. Arystoteles uważał, że 

istnieją trzy formy szczęścia:

* życie wśród namiętności i 

przyjemności

* życie wolnego i odpowiedzialnego     

obywatela

* życie badacza i filozofa

•

Zależnie od tego kto rządzi 

( jednostka, grupa czy ogół) istnieją 

trzy ustroje dobre ( rządy dla dobra 

powszechnego): monarchia, 

arystokracja i politea oraz trzy ustroje 

zdegenerowane ( rządy dla własnej 

korzyści rządzących) : tyrania, 

oligarchia, demokracja.

•

Koncepcja Boga jako bezosobowego 

absolutu. Poruszyciela, który dał 

pierwszy impuls kosmosowi.

•

Założył szkołę zwaną Likejonem 

Arystoteles
384-322

HISTORIOGRAFIA

Historiografia (z gr. 

Historia + grapho – 
pisać) – dział 
piśmiennictwa, 
obejmujący gatunki 
historyczne. 
Historiografia to inaczej 
określenie całokształtu 
pracy historyka razem 
z jej rezultatem, czyli 
produkcją 
dziejopisarską. 

Klio – muza historii

HERODOT, Herodotos z Halikarnasu (ok. 485-ok. 425 p.n.e.),

 

Autor wiekopomnego dzieła 

historycznego pt. Dzieje 

(Historiai1)), w którym przedstawił 

historię wojen grecko-perskich (do 

bitwy pod Platejami) jako przejawy 

odwiecznego konfliktu między 

Europą a Azją. Oprócz faktów 

politycznych podał szereg 

wiadomości dotyczących życia i 

obyczajów mieszkańców. W dziele 

jego widać zaczątki krytyki 

historycznej.

Herodot zastanawiał się nad 

wiarygodnością źródeł, w przypadku 

istnienia kilku wersji tego samego 

wydarzenia podawał je wszystkie, 

sąd o nich pozostawiając najczęściej 

czytelnikowi, uznawał wprawdzie 

wiadomości zawarte w mitach, 

odrzucił jednak element cudowności. 

Był człowiekiem głęboko religijnym i 

wierzył, że bogowie karzą za 

zbrodnie i kierują biegiem historii. 

Popiersie Herodota, 
Palazzo Massimo alle Terme, Rzym 

„Ojciec historiografii” jako pierwszy 
odszedł od mitycznego i bajkowego 
przedstawiania 
dziejów. Od pisarza zajmującego się 
badaniem
 dziejów oczekiwał obiektywizmu i 
prawdy 
o przeszłości. 

Herodot, fragment Dziejów

„Herodot z Halikarnasu przedstawia tu 

wyniki swoich badań, żeby ani dzieje 
ludzkości z biegiem czasu nie zatarły się w 
pamięci, ani wielkie i podziwu godne 
dzieła, jakich bądź Grecy, bądź 
barbarzyńcy dokonali, nie przebrzmiały 
bez echa, między innymi szczególnie 
wyjaśniając, dlaczego oni ze sobą walczyli”

1. Jaki główny cel stawiał swemu pisarstwu Herodot?
2. Kto w dziele Herodota jest podmiotem narracji historycznej?. O czym to świadczy?
3. O którym etapie badania historycznego wspomniał w cytowanym tekście Herodot?

TUKIDYDES 

ok. 460 p.n.e. - zmarł między 404-393 p.n.e.)

 

Główne dzieło – „Wojna 

peloponeska”

odrzuca wiarę w interwencję 

bogów w bieg dziejów; jego 

zdaniem historią kierują ludzie 

zgodnie ze swoimi interesami, 

których ujawnienie należy do 

zadań historyka. 

Zasługą Tukidydesa jest 

stworzenie zasad krytyki 

źródeł. Tukidydes pierwszy 

potraktował historię jako 

naukę, która powinna 

dostarczyć obiektywnych 

wiadomości o przeszłości. 

Dążenie do ujmowania 

opisywanych wypadków w ich 

związku przyczynowym oraz 

krytyczny stosunek do 

wykorzystywanych źródeł 

Tukidydes, fragment „Wojny peloponeskiej”

„Jednakże nie zbłądziłby ten, kto na podstawie wyżej 

przytoczonych dowodów nabrał przekonania, że właśnie tak 

było, jak to przedstawiłem, i nie powinien ufać poetom, którzy 

wyolbrzymiali przeszłość, ani też […] [dawniejszym pisarzom], 

którzy przedstawiali w sposób raczej interesujący niż 

prawdziwy. Są to bowiem rzeczy niedające się udowodnić i 

takie, z których wiele zostało z czasem przeniesionych między 

baśnie. Słuszne byłoby tedy mniemanie, że osiągnąłem, 

opierając się na oczywistych dowodach, rezultaty 

wystarczające[…]. Jeśli chodzi o słuchaczy, to dzieło moje, 

pozbawione baśni, wyda im się może mniej interesujące, lecz 

wystarczy mi, że jeśli uznają je za pożyteczne ci, którzy będą 

chcieli poznać dokładnie przeszłość i wyrobić sobie sąd o 

takich samych lub podobnych wydarzeniach, jakie zgodnie ze 

zwykłą koleją spraw ludzkich mogą zajść w przyszłości. Dzieło 

moje jest bowiem dorobkiem o nieprzemijającej wartości, a 

nie utworem dla chwilowego popisu”

1. Co, według Tukidydesa, odróżnia narrację historyczną od dzieła literackiego?
2. Jaką rolę, według Tukidydesa, powinny odgrywać w życiu ludzkim dzieła historyczne

IGRZYSKA SPORTOWE

Igrzyska panhelleńskie – 

organizowane dla 

wszystkich Hellenów, w 

ośrodkach religijnych o 

szczególnym znaczeniu 

dla wszystkich Greków:

• w Olimpii ( od 776 r. 

p.n.e.) ku czci Zeusa

• w Delfach ku czci 

Apollona Pytyjskiego

• na Przesmyku 

Korynckim ku czci 

Posejdona

• w Nemei na Peloponezie 

ku czci Zeusa

KONKURENCJE

- bieg na 1 stadion (analogiczny do dzisiejszego 

bieg na 200m) – zawodnicy na tym dystansie 

najwyższą szybkość: do 15 olimpiady biegali w 

luźnych strojach , później nago, start ułatwiały im 

kamienne progi.

- bieg na 2 stadiony ( współczesne 400m) – bieg 

ten odbywał się wzdłuż stadiony i z powrotem, 

wymagał od zawodnika poza szybkością także 

zwrotności.

- bieg długi – dystans tego biegu mógł być równy 

od 7 do 24 długości stadionu; powstanie tych 

biegów związane było z szybkimi posłańcami, 

których zadaniem było przenoszenie ważnych 

wiadomości ( najsłynniejszy z nich był ten, który 

przyniósł do Aten wiadomość o zwycięstwie pod 

Maratonem w 490 r.p.n.e nad Persami)

- pięciobój (pentatlon) składał się z biegu, skoku 

w dal, rzutu dyskiem, rzutu oszczepem i zapasów, 

wymagał od zawodnika wysokiej wszechstronnej 

sprawności, dlatego był bardzo ceniony

- pięściarstwo – było uprawiane już w czasach 

achajskich, o czym nadmienia w swoich 

poematach Homer, zawodnicy – Pięściarze używali 

specjalnych psaków skórzanych chroniących ręce, 

walki odbywały się na otwartej przestrzeni, bez 

przerw aż do rozstrzygnięcia

- wyścigi rydwanów – wyścigowe rydwany były 

dwukołowe, miały po obu stronach 

zabezpieczenia, nagrodę za zwyciestwo 

otrzymywał nie „kierowca”, lecz właściciel koni 

( podobie jak w wyścigach konnych)

- bieg hoplitów – początkowo biegi te odbywały 

się w pełnym uzbrojeniu, później zrezygnowano 

kolejno z nagolannic i włóczni i zawodnik biegł już 

tylko z tarczą – konkurencja ta stopniowo swój 

właściwy charakter.

- pankration – połączenie zapasów z 

pięściarstwem, jedna z najcięższych konkurencji 

olimpijskich

Zwycięzcy otrzymywali 

w nagrodę w Olimpii 

wieniec z gałązek 

drzewa oliwnego 

( laurowego w Delfach), 

cieszyli się ponadto 

wielką sławą. W ich 

rodzinnych miastach 

wielokrotnym 

zwycięzcom stawiano 

pomniki i honorowano 

na różne sposoby, np. 

pisząc na ich cześć 

pieśni, wiersze