Niedobory
Niedobory
odporności
odporności
NABYTE (WTÓRNE)
NABYTE (WTÓRNE)
Dr n med. Joanna Stańczyk
Dr n med. Joanna Stańczyk
Zakład Immunologii Klinicznej UM w Łodzi
Zakład Immunologii Klinicznej UM w Łodzi
Niedobory
Niedobory
odporności
odporności
NABYTE (WTÓRNE)
NABYTE (WTÓRNE)
Dr n med. Joanna Stańczyk
Dr n med. Joanna Stańczyk
Zakład Immunologii Klinicznej UM w Łodzi
Zakład Immunologii Klinicznej UM w Łodzi
Nabyte niedobory odporności
Nabyte niedobory odporności
►
Niedożywienie
Niedożywienie
►
Nowotwory
Nowotwory
►
Zakażenia ( HIV, Odra, HTLV-1, Gruźlica, Malaria )
Zakażenia ( HIV, Odra, HTLV-1, Gruźlica, Malaria )
►
Leki
Leki
►
Wiek
Wiek
►
Operacje, urazy, oparzenia…
Operacje, urazy, oparzenia…
►
Alkoholizm i narkomania
Alkoholizm i narkomania
►
Promieniowanie jonizujące
Promieniowanie jonizujące
►
Endokrynopatie ( nadczynność tarczycy i przytarczyc, …
Endokrynopatie ( nadczynność tarczycy i przytarczyc, …
Cushing )
Cushing )
►
Choroby autoimmunizacyjne
Choroby autoimmunizacyjne
►
Przewlekła niewydolność nerek, cukrzyca
Przewlekła niewydolność nerek, cukrzyca
►
Zespół nerczycowy, enteropatie z utrata białek
Zespół nerczycowy, enteropatie z utrata białek
►
Ciąża
Ciąża
Zaburzenia odporności
Zaburzenia odporności
u NOWORODKÓW i
u NOWORODKÓW i
NIEMOWLĄT
NIEMOWLĄT
NOWORODEK
NOWORODEK
-
-
stan fizjologicznej
stan fizjologicznej
dysimmunoglobulinemii
dysimmunoglobulinemii
= duże stężenie
= duże stężenie
IgG
IgG
i małe stężenia IgM, IgA, IgE, IgD
i małe stężenia IgM, IgA, IgE, IgD
Niedobór IgM i IgG
Niedobór IgM i IgG
2
2
predysponuje do
predysponuje do
infekcji bakteriami Gram (-)
infekcji bakteriami Gram (-)
NIEMOWLĘ 2 - 8 m.ż.
NIEMOWLĘ 2 - 8 m.ż.
-
-
stan fizjologicznej
stan fizjologicznej
hypoimmunoglogulinemii
hypoimmunoglogulinemii
, wynikający z
, wynikający z
zanikania IgG matczynych przy
zanikania IgG matczynych przy
niedostatecznej syntezie własnej
niedostatecznej syntezie własnej
Zaburzenia immunologiczne
Zaburzenia immunologiczne
WIEKU PODESZŁEGO
WIEKU PODESZŁEGO
►
wzrost zapadalności na
wzrost zapadalności na
choroby zakaźne
choroby zakaźne
:
:
układu oddechowego, gruźlicę, salmonellozę,
układu oddechowego, gruźlicę, salmonellozę,
wirusowe zapalenie wątroby, bakteryjne
wirusowe zapalenie wątroby, bakteryjne
zapalenie wsierdzia oraz zapalenia opon
zapalenie wsierdzia oraz zapalenia opon
mózgowo-rdzeniowych
mózgowo-rdzeniowych
►
w 65. roku życia ryzyko rozwoju
w 65. roku życia ryzyko rozwoju
nowotworu
nowotworu
jest 25x większe niż u osoby 25-letniej
jest 25x większe niż u osoby 25-letniej
►
wzrost częstości
wzrost częstości
chorób
chorób
autoimmunologicznych
autoimmunologicznych
►
50% osób szczepionych przeciwko grypie nie
50% osób szczepionych przeciwko grypie nie
wytwarza protekcyjnego stężenia przeciwciał
wytwarza protekcyjnego stężenia przeciwciał
Zaburzenia immunologiczne
Zaburzenia immunologiczne
WIEKU PODESZŁEGO
WIEKU PODESZŁEGO
-
-
ODPORNOŚĆ KOMÓRKOWA
ODPORNOŚĆ KOMÓRKOWA
►
po 70. roku życia stopniowy
po 70. roku życia stopniowy
spadek liczby
spadek liczby
limfocytów T
limfocytów T
►
wzrost liczby limfocytów CD4, spadek CD8
wzrost liczby limfocytów CD4, spadek CD8
►
szczątkowa funkcja grasicy
szczątkowa funkcja grasicy
►
CD45RO,
CD45RO,
CD45RA
CD45RA
►
IL-2
IL-2
,
,
IL-4 i IFN-
IL-4 i IFN-
►
osłabienie odpowiedzi proliferacyjnej
osłabienie odpowiedzi proliferacyjnej
limfocytów po stymulacji PHA i Con A
limfocytów po stymulacji PHA i Con A
Zaburzenia immunologiczne
Zaburzenia immunologiczne
WIEKU PODESZŁEGO
WIEKU PODESZŁEGO
- ODPORNOŚĆ HUMORALNA
- ODPORNOŚĆ HUMORALNA
►
IgM, IgE i IgD w surowicy
IgM, IgE i IgD w surowicy
IgG (gł. IgG
IgG (gł. IgG
1
1
i IgG
i IgG
3
3
)
)
►
spadek miana naturalnych przeciwciał
spadek miana naturalnych przeciwciał
►
wzrost miana autoprzeciwciał
wzrost miana autoprzeciwciał
i przeciwciał
i przeciwciał
antyidiotypowych
antyidiotypowych
►
po 70. roku życia stopniowy spadek liczby
po 70. roku życia stopniowy spadek liczby
limfocytów B
limfocytów B
►
po 70. roku życia zmniejszenie liczby limfocytów B
po 70. roku życia zmniejszenie liczby limfocytów B
CD5(-) przy wzroście liczby limfocytów B CD5(+)
CD5(-) przy wzroście liczby limfocytów B CD5(+)
►
zwiększona synteza IL-4, IL-5 i IL-6, podwyższona
zwiększona synteza IL-4, IL-5 i IL-6, podwyższona
aktywność IFN-
aktywność IFN-
Zaburzenia immunologiczne
Zaburzenia immunologiczne
w PRZEWLEKŁEJ
w PRZEWLEKŁEJ
NIEWYDOLNOŚCI NEREK
NIEWYDOLNOŚCI NEREK
►
przedłużona tolerancja na przeszczep
przedłużona tolerancja na przeszczep
allogeniczny
allogeniczny
►
wzrost podatności na
wzrost podatności na
infekcje
infekcje
►
zwiększona liczba przypadków
zwiększona liczba przypadków
neoplazji
neoplazji
►
nieprawidłowa odpowiedź na szczepionki
nieprawidłowa odpowiedź na szczepionki
przeciw infekcjom wirusowym (grypy,
przeciw infekcjom wirusowym (grypy,
zapalenia wątroby)
zapalenia wątroby)
ZABURZENIA FUNKCJI KOMÓREK UKŁADU
ZABURZENIA FUNKCJI KOMÓREK UKŁADU
IMMUNOLOGICZNEGO W MOCZNICY
IMMUNOLOGICZNEGO W MOCZNICY
wzrost ekspresji IL-2R
wzrost ekspresji IL-2R
i poziomu sIL-2R
i poziomu sIL-2R
wzrost ekspresji CD23
wzrost ekspresji CD23
i poziomu sCD23
i poziomu sCD23
wzrost produkcji IL-1, TNF
wzrost produkcji IL-1, TNF
i IL-6
i IL-6
wzrost produkcji reaktywnych
wzrost produkcji reaktywnych
form tlenu i proteaz
form tlenu i proteaz
wzrost aktywności
wzrost aktywności
w stosunku do komórek b2m
w stosunku do komórek b2m
ujemnych
ujemnych
obniżenie odpowiedzi
obniżenie odpowiedzi
proliferacyjnej na mitogeny
proliferacyjnej na mitogeny
i produkcji IL-2
i produkcji IL-2
obniżenie produkcji przeciwciał
obniżenie produkcji przeciwciał
osłabiona funkcja FcR
osłabiona funkcja FcR
i prezentacja antygenu
i prezentacja antygenu
osłabienie fagocytozy
osłabienie fagocytozy
obniżenie aktywności
obniżenie aktywności
w stosunku do komórek K562
w stosunku do komórek K562
LIMFOCYTY T
LIMFOCYTY B
MONOCYTY
NEUTROFILE
KOMÓRKI
NK
Przyczyny zaburzeń
Przyczyny zaburzeń
immunologicznych u chorych
immunologicznych u chorych
Z MOCZNICĄ
Z MOCZNICĄ
►
przewlekły niedobór białka i kalorii
przewlekły niedobór białka i kalorii
( niedostateczna podaż, zaburzenia wchłaniania,
( niedostateczna podaż, zaburzenia wchłaniania,
nadmierna utrata)
nadmierna utrata)
►
niedobory Zn, witaminy E i B
niedobory Zn, witaminy E i B
6
6
►
przeładowanie żelazem (ferrytyna powyżej 500
przeładowanie żelazem (ferrytyna powyżej 500
g/l)
g/l)
►
nisko- i wielkocząsteczkowe toksyny mocznicowe
nisko- i wielkocząsteczkowe toksyny mocznicowe
►
przewlekła dializoterapia
przewlekła dializoterapia
Zaburzenia odporności
Zaburzenia odporności
u CHORYCH PO ZABIEGU
u CHORYCH PO ZABIEGU
OPERACYJNYM
OPERACYJNYM
Immunologiczne wskaźniki zagrożenia ciężkimi
Immunologiczne wskaźniki zagrożenia ciężkimi
zakażeniami w okresie pooperacyjnym:
zakażeniami w okresie pooperacyjnym:
►
anergia skórna
anergia skórna
►
IgG, IgM (przed operacją) przeciwko endotoksynom
IgG, IgM (przed operacją) przeciwko endotoksynom
bakteryjnym
bakteryjnym
►
w 1. dobie po zabiegu o ponad 50% liczba limfocytów
w 1. dobie po zabiegu o ponad 50% liczba limfocytów
T
T
►
zwiększona w 1-2. dobie po operacji aktywność
zwiększona w 1-2. dobie po operacji aktywność
neutrofilów
neutrofilów
►
o 20-30% liczba aktywowanych monocytów
o 20-30% liczba aktywowanych monocytów
►
podwyższone stężenie IL-6 w surowicy
podwyższone stężenie IL-6 w surowicy
POLEKOWE zaburzenia
POLEKOWE zaburzenia
odporności
odporności
NEUTROPENIA PÓŹNA
NEUTROPENIA PÓŹNA
(30-45 dni ), immunoablacja
(30-45 dni ), immunoablacja
przed przeszczepem szpiku, nieodwracalne uszkodzenie
przed przeszczepem szpiku, nieodwracalne uszkodzenie
komórki macierzystej pnia
komórki macierzystej pnia
NEUTROPENIA WCZESNA
NEUTROPENIA WCZESNA
(7-14 dni), odwracalne (po
(7-14 dni), odwracalne (po
kilku do kilkunastu dniach) uszkodzenie komórki
kilku do kilkunastu dniach) uszkodzenie komórki
macierzystej linii mieloidalnej
macierzystej linii mieloidalnej
CYTOSTATYKI
INNE LEKI
lek = hapten, uruchamia
nieprawidłowe
niszczenie granulocytów
GLIKOKORTYKOSTEROIDY
długotrwała terapia,
hamują czynność granulocytów
zakażenia oportunistyczne : bakteryjne, grzybicze,
wirusowe, pierwotniakowe, prątki gruźlicy
EFEKTY DZIAŁANIA
EFEKTY DZIAŁANIA
GLIKOKORTYKOSTEROIDÓ
GLIKOKORTYKOSTEROIDÓ
W
W
►
limfocyty aktywowane allo- i autoantygenami
limfocyty aktywowane allo- i autoantygenami
wykazują steroidowrażliwość tzn. pod
wykazują steroidowrażliwość tzn. pod
wpływem GS ulegają apoptozie
wpływem GS ulegają apoptozie
►
zmniejszenie ekspresji na powierzchni komórek
zmniejszenie ekspresji na powierzchni komórek
antygenów MHC i cząsteczek adhezyjnych
antygenów MHC i cząsteczek adhezyjnych
►
hamowanie indukcji syntazy tlenku azotu
hamowanie indukcji syntazy tlenku azotu
w makrofagach
w makrofagach
►
upośledzenie funkcji limfocytów
upośledzenie funkcji limfocytów
cytotoksycznych i komórek NK
cytotoksycznych i komórek NK
►
zahamowanie funkcji monocytów i makrofagów
zahamowanie funkcji monocytów i makrofagów
WYBRANE TYPOWE INFEKCJE
WYBRANE TYPOWE INFEKCJE
WIKŁAJĄCE LECZENIE
WIKŁAJĄCE LECZENIE
IMMUNOSUPERSYJNE
IMMUNOSUPERSYJNE
►
CYTOMEGALIA
CYTOMEGALIA
(CMV)
(CMV)
-
-
u 80% populacji
u 80% populacji
przebieg bezobjawowy w okresie młodości;
przebieg bezobjawowy w okresie młodości;
infekcja objawowa tylko w stanach obniżonej
infekcja objawowa tylko w stanach obniżonej
odporności
odporności
►
ostra infekcja wirusem
ostra infekcja wirusem
VARICELLA-ZOSTER
VARICELLA-ZOSTER
►
ostra infekcja wirusem
ostra infekcja wirusem
HERPES SIMPLEX
HERPES SIMPLEX
►
GRUŹLICA
GRUŹLICA
►
CANDIDA ALBICANS
CANDIDA ALBICANS
oraz
oraz
ASPERGILLUS SP.
ASPERGILLUS SP.
i
i
CRYPTOCOCCUS SP.
CRYPTOCOCCUS SP.
►
PNEUMOCYSTIS CARINI
PNEUMOCYSTIS CARINI
STRES a zaburzenia
STRES a zaburzenia
odporności
odporności
U zwierząt w warunkach stresu
U zwierząt w warunkach stresu
obserwuje się odchylenia
obserwuje się odchylenia
w zakresie wskaźników
w zakresie wskaźników
odpowiedzi komórkowej:
odpowiedzi komórkowej:
►
liczby limfocytów
liczby limfocytów
►
zaburzenia ilościowe
zaburzenia ilościowe
subpopulacji
subpopulacji
►
aktywności komórek NK
aktywności komórek NK
►
odpowiedzi proliferacyjnej
odpowiedzi proliferacyjnej
na antygen
na antygen
►
zaburzenia fagocytozy
zaburzenia fagocytozy
stres psychiczny
stres psychiczny
przewlekły
przewlekły
podwzgórze, przysadka,
podwzgórze, przysadka,
układ współczulny
układ współczulny
ACTH, opioidy,
ACTH, opioidy,
katecholaminy
katecholaminy
obniżona produkcja IL-2
obniżona produkcja IL-2
Immunosupresja wywołana
Immunosupresja wywołana
PROMIENIOWANIEM
PROMIENIOWANIEM
JONIZUJĄCYM
JONIZUJĄCYM
►
napromieniowanie całego ciała biorcy oraz
napromieniowanie całego ciała biorcy oraz
napromieniowanie całej tkanki limfatycznej
napromieniowanie całej tkanki limfatycznej
(TLI - total lymphoid irridiation)
(TLI - total lymphoid irridiation)
►
największą wrażliwość wykazują komórki
największą wrażliwość wykazują komórki
dzielące się (np. limfocyty pobudzone
dzielące się (np. limfocyty pobudzone
alloantygenem)
alloantygenem)
►
limfocyty Th bardziej wrażliwe niż limfocyty
limfocyty Th bardziej wrażliwe niż limfocyty
Ts
Ts
►
makrofagi i komórki NK cechuje względna
makrofagi i komórki NK cechuje względna
radiooporność
radiooporność
Zaburzenia odporności
Zaburzenia odporności
komórkowej w
komórkowej w
NOWOTWORACH
NOWOTWORACH
nadzór immunologiczny
nadzór immunologiczny
=
=
zapobieganie nowotworzeniu poprzez
zapobieganie nowotworzeniu poprzez
wczesną destrukcję atypowych komórek
wczesną destrukcję atypowych komórek
immunosupresja
immunosupresja
nowotwory o etiologii wirusowej:
nowotwory o etiologii wirusowej:
•
chłoniaki nieziarnicze - EBV
•
mięsak Kaposiego
•
rak skóry i rak odbytu - HPV
•
pierwotny rak wątroby - HBV
Zaburzenia odporności
Zaburzenia odporności
komórkowej
komórkowej
w NOWOTWORACH
w NOWOTWORACH
►
cytokiny ( gł. TGF-
cytokiny ( gł. TGF-
wydzielane przez
wydzielane przez
komórki nowotworowe (rak
komórki nowotworowe (rak
drobnokomórkowy płuc, międzybłoniak,
drobnokomórkowy płuc, międzybłoniak,
ziarnica)
ziarnica)
►
prostaglandyny
prostaglandyny
(gł. PGE
(gł. PGE
2
2
)
)
wytwarzane przez
wytwarzane przez
makrofagi (nowotwory głowy i szyi)
makrofagi (nowotwory głowy i szyi)
►
gangliozydy
gangliozydy
produkowane przez m.in.
produkowane przez m.in.
makrofagi, erytrocyty, komórki wątroby
makrofagi, erytrocyty, komórki wątroby
WYKŁADNIKI OGÓLNOUSTROJOWE
WYKŁADNIKI OGÓLNOUSTROJOWE
►
zmniejszenie bezwzględnej liczby limfocytów
zmniejszenie bezwzględnej liczby limfocytów
►
zmniejszenie populacji limfocytów CD4
zmniejszenie populacji limfocytów CD4
►
spadek lub odwrócenie wskaźnika CD4/CD8
spadek lub odwrócenie wskaźnika CD4/CD8
►
osłabienie aktywności komórek NK
osłabienie aktywności komórek NK
WYKŁADNIKI MIEJSCOWE
WYKŁADNIKI MIEJSCOWE
(
(
GUZ
GUZ
,
,
REGIONALNE
REGIONALNE
WĘZŁY
WĘZŁY
CHŁONNE)
CHŁONNE)
►
zaburzenie ilości i funkcji komórek
zaburzenie ilości i funkcji komórek
jednojądrzastych
jednojądrzastych
Zaburzenia odporności
Zaburzenia odporności
komórkowej w
komórkowej w
NOWOTWORACH
NOWOTWORACH
Zaburzenia odporności w
Zaburzenia odporności w
przebiegu CHOROBY
przebiegu CHOROBY
GŁODOWEJ
GŁODOWEJ
►
upośledzenie odpowiedzi komórkowej,
upośledzenie odpowiedzi komórkowej,
fagocytozy, produkcji cytokin
fagocytozy, produkcji cytokin
i wydzielniczych IgA, syntezy białek
i wydzielniczych IgA, syntezy białek
dopełniacza
dopełniacza
►
zanik grasicy i grasiczozależnych stref
zanik grasicy i grasiczozależnych stref
węzłów chłonnych
węzłów chłonnych
►
gruźlica, odra, zapalenie płuc i biegunki
gruźlica, odra, zapalenie płuc i biegunki
o ciężkim przebiegu
o ciężkim przebiegu
INNE WTÓRNE NIEDOBORY
INNE WTÓRNE NIEDOBORY
ODPORNOŚCI
ODPORNOŚCI
►
INFEKCJE
INFEKCJE
: HIV, wirusem odry, HTLV-1, gruźlica,
: HIV, wirusem odry, HTLV-1, gruźlica,
malaria
malaria
►
NIEDOBORY W DIECIE
NIEDOBORY W DIECIE
: cynku, żelaza, witamin
: cynku, żelaza, witamin
A, E, B i kwasu foliowego
A, E, B i kwasu foliowego
►
ENDOKRYNOPATIE
ENDOKRYNOPATIE
: nadczynność tarczycy,
: nadczynność tarczycy,
choroba i zespół Cushinga, cukrzyca,
choroba i zespół Cushinga, cukrzyca,
nadczynność przytarczyc
nadczynność przytarczyc
►
STANY PO URAZACH I OPARZENIACH
STANY PO URAZACH I OPARZENIACH
►
ZESPÓŁ NERCZYCOWY i ENTEROPATIE
ZESPÓŁ NERCZYCOWY i ENTEROPATIE
WYSIĘKOWE
WYSIĘKOWE
►
ALKOHOLIZM i NARKOMANIA
ALKOHOLIZM i NARKOMANIA