Wolność i odpowiedzialność za 

słowa

Dr Krystyna Najder-Stefaniak

Zakład Filozofii

Katedra Edukacji i Kultury

Wydział Nauk Humanistycznych

Pok. 212, bud. 35

E-mail: krystyna_najder_stefaniak@sggw.pl

Wolność słowa 

– prawo do publicznego wyrażania 

własnego zdania oraz poglądów, 

a także jego poszanowania przez innych. 

Współcześnie jest uznawana jako 

standard norm cywilizacyjnych, 

chociaż często nakładane są na nią pewne 

ograniczenia. 

W Polsce została po raz pierwszy 

wprowadzona przez Kazimierza Wielkiego 

w 1347 roku 

na mocy tzw. Statutów Wiślickich.

Brak wolności słowa charakteryzuje 

systemy totalitarne i autorytarne.

Represje związane z wolnością słowa 

nie są tylko domeną wyżej wymienionych 

systemów, 

są spotykane także w krajach uważanych za 

przestrzegające zasad demokracji. 

Zazwyczaj związane jest to z presją kogoś na 

wyższym stanowisku, czy też osoby mającej wpływy 

w środowiskach decyzyjnych (np. polityk, redaktor 

encyklopedii, dziennika, itd.). Zazwyczaj odbywa się 

to poprzez blokowanie treści (informacji), które są 

niewygodne, nie potwierdzające poglądów osoby 

represjonującej.

Problemy etyczne:

wolność słowa a prawda

wolność słowa a dobro osoby

wolność słowa a dobro społeczne

wolność i odpowiedzialność

wolność – to nie samowola

emet i aleteia, 

kłamstwo 

fałsz

hipokryzja

simulacrum

prawda

• Emet (w języku 

hebrajskim słowo to, 
תמא, oznacza 
"prawdę"). 
Wymazanie 
pierwszej litery 
powodowało 
powstanie słowa 
met (w języku 
hebrajskim תמ 
oznacza "śmierć")

• Aletheia [gr. alēths 

‘nie skryty’, ‘nie 
zatajony’], termin 
okreslający prawdę 
jako ujawnianie się 
istniejącego stanu 
rzeczy, 
spopularyzowany 
współczesnie przez 
M. Heideggera.

Hipokryzja (od gr. hypokrisis, udawanie) - 

zachowanie lub sposób myślenia i działania 

charakteryzujący się niespójnością 

stosowanych zasad moralnych.

Hipokryzja – to charakter i postępowanie 

kogoś, kto ukrywa swoje prawdziwe myśli i 

uczucia, a ujawnia takie, jakie są w danej 

chwili dla niego wygodne.

/obłuda, dwulicowość, nieszczerość/

 

Hipokryzja może się przejawiać na następujące sposoby:

- oficjalne głoszenie przestrzegania określonych zasad moralnych i 

jednoczesne ich "ciche" łamanie, gdy nikt ważny tego nie widzi (np. 

głoszenie przez polityka, że walczy z korupcją i jednoczesne branie 

przez tego polityka po cichu łapówek), 

- stosowanie różnych, sprzecznych wzajemnie zasad moralnych przy 

różnych sytuacjach (np. wymaganie od dzieci, żeby nie piły alkoholu i 

jednoczesne upijanie się samemu), 

- wymyślanie rozmaitych teorii, które w pokrętny sposób tłumaczą 

stosowanie różnych norm moralnych przy różnych sytuacjach (np. 

głoszenie, że zabijanie dzieci wroga w czasie wojny jest dobre 

dlatego, że wróg ten popełnił wcześniej zbrodnię mordując nasze 

dzieci), 

- tworzenie obszarów tabu - czyli spraw, o których się nigdy nie 

rozmawia publicznie; zazwyczaj są to sprawy, które w świadomości 

wielu ludzi są niemoralne, ale są lub były jednocześnie masowo 

praktykowane. 

Hipokryzja jest stałą cechą ludzkich społeczeństw. 

Wynika ona z jednej strony 

- z konfliktu między 

indywidualnym interesem poszczególnych osób

 i normami moralnymi panującymi w danym 

społeczeństwie, 

a z drugiej strony 

- z konfliktu między 

normami obyczajowymi i moralnymi.

Simulacrum 

(liczba mnoga simulacra) 

z łacińskiego – obiekt materialny

wyobrażający istotę żywą, nadprzyrodzoną i 

fantastyczną w ich trójwymiarowym 

kształcie. 

Wykorzystywane w celach religijnych, 

magicznych, naukowych, praktycznych i 

zabawowych. 

Często są wyposażone w pewne atrybuty, 

potwierdzające ich pozorne życie, 

na przykład możliwość działań 

motorycznych.

rzeczywistość realna 

przyroda, rzeczy, ludzie, zdarzenia, postawy, relacje, nastroje, 

atmosfera

rzeczywistość wirtualna

To rzeczywistość oparta na niematerialnej informacji.Ta 

rzeczywistość jest równie prawdziwa jak rzeczywistość realna, 

ale ma swoje własne prawa, przywileje oraz kulturę. Każdego 

dnia coraz bardziej się do niej przyzwyczajamy, staje się ona 

coraz ważniejsza i zabiera tę ważność z rzeczywistości realnej.

rzeczywistość fikcyjna, hiperrzeczywistość

Główną cechą tej rzeczywistości jest jej nierealność. 

Ona po prostu nie jest prawdziwa.byt referencjalny 

zostaje zawieszony, staje się jedynie pozorem 

symulującym referencję, wprowadza w błąd, udając 

istnienie.

Dobre i złe słowa

Mowa nienawiści (ang. hate speech) - kontrowesyjny termin 

stosowany głównie przez ugrupowania lewicowe 

do okeślenia języka mającego na celu 

znieważenia, pomówienia lub rozbudzenia nienawiści 

wobec pewnej osoby lub grupy osób.

 

Narzędzie rozpowszechniania 

antyspołecznych uprzedzeń i dyskryminacji 

ze względu na rozmaite nierelewantne cechy, takie jak: 

rasa (rasizm), płeć (seksizm), orientacja psychoseksualna i 

tożsamość płciowa (homofobia), narodowość i pochodzenie 

etniczne (ksenofobia), itd.

Termin ten jest szeroko rozpowszechniony wśród środowisk 

zajmujących się ochroną praw człowieka. 

Do najbardziej charakterystycznych cech 

mowy nienawiści należą:

 

używanie wyrażeń wartościujących, zwłaszcza 

pejoratywnych - obraźliwych, kolokwialnych lub 

wulgarnych, agresja werbalna 

dogmatyczność i apodyktyczność, 

ślepe przywiązanie do głoszonych przekonań 

nieuprawnione generalizacje, 

traktowanie jednostkowych przypadków jako reguły, 

manipulacja faktami, 

pomijanie faktów przeczących postulowanym 

tezom.

Kontrowersje:

Debata na temat mowy nienawiści 

obejmuje kwestie 

związane z konfliktem między dwoma wartościami: 

wolnością słowa i dobrami osobistymi jednostki. 

Zwolennicy poglądu, iż 

wolność słowa stanowi wartość najwyższą niekiedy 

krytykują samo pojęcie 

"mowa nienawiści" 

obawiając się, iż może ono stanowić zamaskowaną 

chęć usunięcia niektórych opinii poza nawias debaty 

publicznej. 

Do często stawianych w debacie 

podstawowych pytań należą:

czy mowa nienawiści to wyrażanie 

osobistych opinii, czy narzędzie podsycania 

nienawiści? 

czy wyrażanie każdej, nawet skrajnej opinii 

jest dobre dla debaty publicznej? 

Pojęcie "mowa nienawiści" 

jest również niekiedy krytykowane za brak 

precyzji. 

W praktyce trudno jest ustalić 

granicę między 

krytyką zachowań reprezentowanych przez 

pewną grupę osób a mową nienawiści. 

Dialog

etymologia słowa dialog /gr. diálogos/ podpowiada, że jest to 

spotkanie w wymiarze dyskursu, spotkanie poprzez logos. 

Greckie logos tłumaczy się jednocześnie 

i jako słowo i jako pojęcie i jako nauka. 

W starożytnej filozofii greckiej logos oznaczało 

powszechną prawidłowość /u Heraklita/, 

przeznaczenie, rozum świata /u stoików/, 

rozum, pojęcie /u Arystotelesa/. 

Pojęcie logosu skupia treści, które implikują specyfikę spotkania w 

dialogu. 

Te treści skutkują tym, że dialog rodzi ideę obiektywizmu, sugeruje 

związek z jakąś powszechną, rozumną prawidłowością świata, z jakąś 

uniwersalną płaszczyzną odniesienia dla spotykających się sensów. 

Spotykający się w dialogu do tej płaszczyzny odniesienia chcą 

dotrzeć. Tradycja grecka zakłada równość partnerów biorących udział 

w dialogu. 

Dialog daje szansę by mogły spotykać się różne narracje, 

implikujące różne rozumienie świata, człowieka, problemów… 

By był możliwy i miał sens niezbędne jest 

poczucie szacunku dla odmienności partnera, 

któremu należy "pozwolić być", 

co w tym przypadku znaczy 

starać się rozumieć pojęcia, którymi on się posługuje 

a w konsekwencji jego pytania i wątpliwości 

oraz jego odpowiedzi na nasze pytania i wątpliwości 

a także naszymi pojęciami, pytaniami i wątpliwościami 

inspirować go do poszukiwania rozumienia. 

Dialog otwiera horyzonty i głębię logos. 

Wymaga myślenia, które kieruje się poza pojęcia ku przedmiotowi, 

czyli myślenia, które ma charakter intencjonalny. 

Jeśli zakładamy, że byt ma charakter potencjalności, 

która aktualizuje się w określonych sposobach bycia, 

to uzyskiwane przez człowieka rozumienie bytu i bycia 

musi być wciąż otwartym procesem. 

Dialog pomaga ten proces realizować.