Ekonomiczna rola
współczesnego
państwa
Ekonomiczna rola
współczesnego
państwa
Pojęcie państwa
Złożona, wieloszczeblowa struktura
administracyjna społeczeństwa
zamieszkującego określone terytorium,
dysponująca władzą ustawodawczą,
wykonawczą i sądowniczą
Centralne i lokalne instytucje i urzędy
publiczne, których działalność związana
jest z funkcjonowaniem danego
systemu społeczno-gospodarczego
Argumenty za
ekonomiczną rolą
państwa
1.
Konieczność zabezpieczenia systemu
gospodarczego od strony
instytucjonalno-prawnej
2.
Istnienie dóbr publicznych
3.
Istnienie dóbr szczególnie
niekorzystnych (antydóbr) i
korzystnych społecznie
4.
Istnienie osób chorych, starych,
upośledzonych
Argumenty za c.d.
5.
Niedoskonałości rynku i konkurencji w
praktyce
-
występowanie negatywnych efektów
zewnętrznych działalności
gospodarczej
-
powstawanie nieakceptowanych
społecznie różnic w dochodach i
majątkach różnych grup społecznych
Argumenty za c.d.
-
występowanie wahań koniunkturalnych
w gospodarce i związanych z nimi
zjawisk niekorzystnych dla gospodarki
np. bezrobocia, inflacji
-
występowanie tendencji
monopolistycznych w gospodarce
Dobra publiczne
Mogą być konsumowane jednocześnie przez wielu
konsumentów bez uszczerbku dla żadnego z nich, np.
obrona narodowa, twórczość naukowa – są tzw. czyste
dobra publiczne.
Free-rider problem – problem wolnego jeźdźca
(jeżdżących na gapę)
Dobra społeczne – specyficzny rodzaj dobra publicznego;
są to dobra publiczne, które mogłyby być dobrami
prywatnymi, ale z różnych względów (np. w wyniku
prowadzonej polityki społecznej) są dostępne dla każdego
obywatela i finansowane z funduszy publicznych np.
oświata, opieka zdrowotna
Argumenty przeciw
ekonomicznej roli
państwa
1.
Pojawianie się stanów nierównowagi
2.
Zniekształcenie informacyjnej funkcji cen
3.
Usztywnienie systemu gospodarczego
4.
Wysokie koszty interwencjonizmu państwowego
przy relatywnie niskiej jego skuteczności
5.
Osłabienie bodźców związanych z rynkiem
6.
Niereprezentatywność państwa
7.
Ograniczenie wolności jednostki
8.
Hamowanie oddolnej inicjatywy
Funkcje państwa
Ekonomiczne:
alokacyjna
stabilizacyjna
redystrybucyjna
Społeczne
Polityczne
Funkcja alokacyjna
Podejmowanie działań sprzyjających
optymalnej alokacji zasobów:
-
ochrona prywatnej własności
-
wspomaganie i uzupełnianie mechanizmu
rynkowego – wspieranie konkurencji
-
zachęcanie lub zniechęcanie podmiotów
do podejmowania działalności w
określonych dziedzinach
Ekonomia klasyczna – A. Smith -
mechanizm „niewidzialnej ręki”
- ingerencja państwa stanowi naruszenie
praw natury i wolności osobistej
Ekonomia dobrobytu – L. Walras, V.
Pareto, A. Marshall, A.C. Pigou, J.R.
Hicks, K.J. Arrow
Ekonomiści współcześni:
w warunkach konkurencji doskonałej
siły rynku popychają gospodarkę
automatycznie do stanów równowagi na
rynkach poszczególnych dóbr
(równowaga cząstkowa) oraz równowagi
na wszystkich rynkach równocześnie
(równowaga ogólna)
Przy założeniu, że:
-
ludzie zachowują się racjonalnie,
-
nie występują efekty zewnętrzne,
-
nie występują dobra publiczne
równowaga ogólna oznacza optymalne
wykorzystanie zasobów gospodarczych
oraz maksymalnie możliwy w danych
warunkach poziom społecznego dobrobytu
Optimum w sensie Pareto
Optimum efektywności społecznej
Optimum efektywności alokacyjnej
To stan, w którym nie ma możliwości
dokonania takich zmian w sferze
produkcji lub dystrybucji dóbr, które
poprawiłyby położenie (dobrobyt) choćby
jednej jednostki bez pogorszenia
położenia innej jednostki
Wątpliwości
W. Kamiński: Współczesna teoria dobrobytu, W-
wa 1980, s. 83
Tego typu definicja nie pozwala jednoznacznie
określić stanu optimum
Doskonała konkurencja nie gwarantuje
optymalnego podziału dochodów z punktu
widzenia kryteriów moralno-etycznych
„Sytuację, w której nie można poprawić położenia
głodujących biedaków bez ofiar ze strony
bogaczy, należy uznać za optymalną w sensie
Pareta”
Funkcja stabilizacyjna
Podejmowanie działań stabilizujących
gospodarkę poprzez realizację takich
celów, jak:
-
utrzymanie wysokiego tempa wzrostu
gospodarczego
-
zmniejszenie amplitudy wahań
koniunkturalnych
-
ograniczenie do minimum bezrobocia i
inflacji
Instrumenty
oddziaływania na
popytową stronę
gospodarki
Polityka
fiskalna
i
monetarna
Oddziaływanie to ma charakter głównie
krótkookresowy
Istotną rolę odgrywają tu procesy
mnożnikowe
Instrumenty
oddziaływania na
podażową stronę
gospodarki
Promowanie postępu technicznego (wzrost
wydatków na B+R)
Stabilizowanie rynku pieniężnego
Tworzenie bodźców do oszczędzania
Oddziaływanie na kwalifikacje pracowników
Oddziaływanie na stronę podażową ma
charakter średnio- i długookresowy
Funkcja redystrybucyjna
Działania w celu niwelowania
nieakceptowanych społecznie różnic
dochodowych i majątkowych oraz
pomoc osobom starym i chorym
Instrumenty:
-
system podatkowy (progresja)
-
wydatki budżetowe
-
składki na ubezpieczenie społeczne
Sposób realizacji funkcji
redystrybucyjnej prowadzi często do
sprzeczności między sprawiedliwością
społeczną a efektywnością
ekonomiczną
Instrumenty realizacji
funkcji ekonomicznych
państwa
Bezpośrednie
– np. administracyjny
nakaz ograniczenia danej produkcji,
norma zanieczyszczenia środowiska
Pośrednie
– np. stopy procentowe,
zasady opodatkowanie dochodów, kurs
walutowy
Realny i regulacyjny
aspekt roli państwa w
gospodarce
Aspekt
realny
– państwo jest dostawcą
różnych dóbr oraz pracodawcą
Aspekt
regulacyjny
– państwo wpływa
na działalność innych podmiotów
ustanawiając pewne instytucje i normy
prawne wyznaczające reguły
prowadzenia działalności gospodarczej
Miary określania roli
państwa w gospodarce
Udział sektora państwowego w globalnej
produkcji danego kraju – wyraża aspekt realny
Ilość ustanowionych przez państwo instytucji i
norm regulujących działalność gospodarczą
oraz liczba jego bieżących interwencji – wyraża
aspekt regulacyjny
Liczba pracowników różnych agend, instytucji i
przedsiębiorstw sektora państwowego - wyraża
zarówno aspekt realny, jak i regulacyjny
Udział wydatków rządowych w PKB
Wydatki rządowe w
wybranych krajach (w %
PKB)
Stany Zjednoczone
Wielka Brytania
Niemcy
Francja
Japonia
Szwecja
Ogółem kraje OECD
1960 1970 1980 1990 2005
27,8 32,2 33,7 36,1 35,6
32,6 39,3 45,0 42,1 43,0
32,0 37,6 48,3 46,0 45,5
34,6 38,9 46,1 49,9 53,0
20,7 19,3 32,6 32,3 38,5
31,1 43,7 61,6 61,4 56,5
28,5
32,6
45,6
48,7 -
W krajach wysoko rozwiniętych
występowała
długookresowa tendencja do wzrostu
udziału wydatków rządowych w PKB
Potwierdza się zatem, sformułowane w XIX
w. przez A. Wagnera, prawo
nieustannego wzrostu wydatków
publicznych
Czynniki sprzyjające
wzrostowi sektora
publicznego
Wzrost liczby ludności
Rozbudzone przez rozwój gospodarczy
potrzeby i oczekiwania społeczne w
odniesieniu do oświaty, ochrony
zdrowia czy ochrony środowiska
Wyższe koszty usług sektora
publicznego w porównaniu z sektorem
prywatnym
Kraje słabo rozwinięte
Udział wydatków publicznych w PKB jest
na ogół wyraźnie niższy niż w krajach
wysoko rozwiniętych
Doświadczenie pokazuje, że nie ma
bezpośredniej prostej zależności między
wielkością sektora publicznego (lub
udziałem wydatków państwa w PKB) a
faktyczną rolą państwa w gospodarce
danego kraju
Np. Japonia – niskiemu udział wydatków
państwa w PKB towarzyszy szeroki zakres i
duża skuteczność interwencjonizmu
państwowego
Teoretyczne koncepcje
polityki gospodarczej
Nurt
liberalny
(
neoliberalny
) – postulujący
pozostawienie podmiotom gospodarczym
swobody gospodarowania; a państwo powinno
zapewnić warunki bezpieczeństwa i porządku
publicznego
Nurt
interwencjonistyczny
– postulujący
rozszerzenie interwencjonizmu państwowego w
celu wyeliminowania samodestrukcyjnych
tendencji nieograniczonej konkurencji oraz
stworzenia systemu bezpieczeństwa socjalnego
Klasyczna koncepcja
państwa minimum
A. Smith, D. Ricardo
Podejście liberalne
Im mniej państwa w gospodarce, tym lepiej
Samoczynnie działający mechanizm rynkowy
sprawia, że egoistyczne działania jednostek
gospodarujących stają się korzystne dla ogółu
Działalność państwa powinna ograniczać się do
zapewnienia ładu instytucjonalno-prawnego,
obrony narodowej, porządku publicznego oraz
tworzenia jak najlepszych warunków dla
konkurencji
Klasyczna koncepcja
państwa minimum c.d.
Wyjątki:
-
ochrona „raczkujących” gałęzi przemysłu
-
budowanie dróg i szkół
-
dostarczanie dóbr, które przynoszą
wielkie korzyści społeczne, lecz nie są
dostarczane przez rynki prywatne,
ponieważ ich zyskowność jest
niedostateczna
Współczesne kierunki w
nurcie liberalnym:
Monetaryzm
Nowa ekonomia klasyczna
Szkołą neoaustriacka
Ekonomia podaży
Teoria wyboru publicznego
Monetaryzm
M. Friedman
Głównym zadaniem polityki
gospodarczej jest walka z inflacją w
długim okresie za pomocą narzędzi
polityki monetarnej
Nowa ekonomia klasyczna
R. Lucas, R. Barro
Hipoteza racjonalnych oczekiwań –
zgodnie z którą podmioty gospodarcze,
analizując prowadzoną przez państwo
politykę gospodarczą przy
wykorzystaniu wszystkich dostępnych
informacji, potrafią poprawnie
prognozować i nie dają się oszukać
Nowa ekonomia klasyczna
c.d.
teoremat nieefektywności państwa – to
pogląd, zgodnie z którym państwo
prowadzące politykę gospodarczą nie jest
w stanie skutecznie oddziaływać na
koniunkturę gospodarczą, gdyż wszelkie
zmiany są antycypowane i neutralizowane
Minimalną rolę państwa sprowadza się do
tworzenia stabilnych i czytelnych reguł
polityki fiskalnej, monetarnej i walutowej
Szkoła neoaustriacka
F. Hayek
Akcentuje ochronę własności prywatnej
i konkurencji
Najlepszym mechanizmem alokacji
zasobów i źródłem informacji jest wolny
rynek
Ekonomia podaży
A. Laffer, G. Gilder
Polityka gospodarcza powinna
koncentrować się na stymulowaniu
podażowej strony gospodarki poprzez
redukcję podatków dla pobudzenia
inwestycji, obniżkę podatków od
dochodów osobistych oraz ograniczenie
sektora publicznego
Teoria wyboru
publicznego
K. Arrow, J. Buchanan, G. Tullock
Teoria ta bada związki pomiędzy sferą
ekonomii i sferą polityki
Ingerencja państwa jest uzasadniona jedynie
w sytuacji, gdy istnieją jednoznaczne dowody,
że rozwiązania rynkowe są mniej efektywne
Politycy są traktowani jako przedsiębiorcy
maksymalizujący swoje własne korzyści
Teoria biurokracji i politycznego cyklu
koniunkturalnego
Polityka propodażowa
Oparta jest na dorobku koncepcji
monetarystycznych oraz ekonomii podaży
Jej istotą jest przypisywanie większej roli
procesom restrukturyzacji i zmiany podaży;
Główne motywy integrujące zwolenników
koncepcji propodażowej:
-
odejście od poglądów Keynesa
-
nacisk na zmiany podaży globalnej
-
opowiedzenie się za znacznymi obniżkami
podatków
Model interwencjonizmu
J.M. Keynes
Założenia modelu dotyczą wad gospodarki rynkowej:
1.
Niezdolności gospodarki rynkowej do realizowania
pełnego zatrudnienia
2.
Występowania dowolnego i niesprawiedliwego podziału
dochodów
Interwencja państwa (głównie przy wykorzystaniu polityki
fiskalnej – wydatków budżetowych finansowanych w
deficytu budżetowego) ma służyć stabilizacji gospodarki i
walce z bezrobociem poprzez:
1.
roboty publiczne
2.
redystrybucję dochodów
3.
umiarkowany protekcjonizm
Polityka propopytowa
Jej istotą jest dążenie do utrzymania
stabilnego wzrostu łącznego popytu
jako głównej siły rozwoju
gospodarczego
Dwa modele
współczesnego państwa
Model
alpejsko-reński
-
solidne podstawy gospodarcze
-
duży zakres bezpieczeństwa socjalnego
-
większa niż w innych modelach sprawiedliwość
społeczna
Model
neoamerykański
(anglosaski)
-
podstawę tworzy kapitał finansowy na rynkach
kapitałowych
-
przedsiębiorczość
-
dążenie do szybkiego wzbogacenia się jednostek
Jerzy Kleer „Perspektywy na
świecie”. Nowe Życie Gospodarcze
nr 10, 2004, s. 20
Teza
I
Sektor publiczny nie jest alternatywą
dla sektora prywatnego – stanowi
warunek dobrego funkcjonowania
gospodarki narodowej. Pojawienie
się nowych funkcji w działalności
sektora publicznego nie musi (i nie
powinno) ograniczać zadań, funkcji
zakresu sektora prywatnego.
Teza II
Koszt sektora publicznego podlega
przemianom wraz ze zmianami
zachodzącymi w społeczeństwie i
gospodarce. Przejście gospodarki i
społeczeństwa na wyższy poziom rozwoju
społeczno-ekonomicznego powoduje
pojawienie się nowych, uprzednio nie
znanych zadań, jakie sektor publiczny ma
do spełnienia. Może to równocześnie
oznaczać zanikanie pewnych tradycyjnych
funkcji sektora publicznego.
Teza III
Sektor publiczny jest najważniejszą
instytucją w realizacji celów
społeczno-gospodarczych państwa.
Ponieważ cele te ulegają różnym
modyfikacjom – sektor publiczny
również podlega przemianom.
Teza IV
Nie ma ogólnych, niezmiennych
zasad determinujących rozmiary
sektora publicznego.
Teza V
Sektor publiczny jest jedynym
dostarczycielem czystych
(ogólnych) dóbr publicznych.
Sektor prywatny w pewnych
szczególnych przypadkach może
jednak go wspierać.
Teza VI
Sektor publiczny jest
najważniejszym dostawcą
mieszanych dóbr publicznych,
których liczba i zakres wzrastają
wraz z rozwojem społecznym i
gospodarczym. (To, jakie dobra i w
jakim zakresie stają się mieszanymi,
zależne jest w dominującym stopniu
od polityki państwa)
Teza VII
Wraz z postępującą globalizacją
pojawiają się globalne dobra
publiczne, w których podaży
współuczestniczy krajowy sektor
publiczny.
Teza VIII
Sektor publiczny w układach lokalnych:
samorząd lokalny musi być dobrem
publicznym (jeśli ma pełnić
przysługujące mu zadanie)
samorząd lokalny realizuje część zadań
państwa, uwzględniając potrzeby i
specyfikę lokalną
samorząd lokalny zapewnia podaż
specyficznych, lokalnych dóbr
publicznych
Teza IX
W zależności od modelu gospodarki
rynkowej sektor publiczny może
być mniejszy lub większy (o
funkcjach społecznych
ograniczonych lub rozszerzonych)
Teza X
Kształt i zakres sektora publicznego
w dużym stopniu jest
uwarunkowany historią państwa
oraz narodu - w znacznie większej
mierze aniżeli sektor prywatny, w
którym przeważają uniwersalne
zasady rynkowe.
Teza XI
„W okresach głębokich
przekształceń społecznych i
ekonomicznych sektor publiczny
ma charakter specyficzny w
większym stopniu aniżeli pozostała
gospodarka. Zachowuje, bowiem
istotne elementy ciągłości
społecznej i ekonomicznej”