Zgodnie z zasady kształtowania się morfologicznych struktur kostnych w wyniku 
zachowania się chrząstki nasadowej pod wpływem działających sil wykazano, że w 
miejscach poddanych wzmożonemu uciskowi następuje hamowanie rozwoju kości. 
Siły przyciągające sprzyjają w znaczeniu biologicznym tworzeniu się utkania 
kostnego, w przeciwieństwie do sił naciskających prowadzących do zaniku, 
rozpuszczania się (resorpcji) kości. 
Zasady rozwoju kości wg. P. Lesgafta:

- kość rozwija się prawidłowo i równomiernie oraz tym intensywniej, im bardziej 

czynne są otaczające ją mięśnie (przy mniej czynnych mięśniach kości są słabsze, 
węższe i cieńsze oraz dłuższe), 

- kształt kości zmienia się w rozwoju z chwilą zmniejszenia ciśnienia ze strony 

otaczających organów; kości grubieją – rosną w kierunku zmniejszonego oporu, 

- kość zmienia kształt pod wpływem ciśnienia otaczających części miękkich; ich 

rozwój jest zahamowany w kierunku zwiększonego ciśnienia zewnętrznego, 
Powyższe stwierdzenia świadczą o plastyczności tkanki kostnej i jej podatności na 
wpływy środowiskowe. 
Kształt i wielkość kości zależy zatem od wielu czynników genetycznych jak i 
środowiskowych. 

Kostnienie, czyli powstawanie kości w rozwoju osobniczym jest to proces przetwarzania 

szkieletu chrzęstnego czy też błoniastego w szkielet kostny. 

                kostnienie

       

śródchrzęstne                                            błoniaste 

Kostnienie śródchrzestne odbywa się na tzw. modelu chrzęstnym kości, w którym tkana 

chrzestna zostaje zamieniona na tkankę kostną. 

Kostnienie błoniaste odbywa się wprost na podłożu tkanki łącznej, której komórki 

zamieniają się w osteoblasty i przetwarzają tkankę łączna w kostna. W ten sposób 

powstają np. kości sklepienia czaszki, jak kości ciemieniowe, łuska kości czołowej, 

potylicznej itp. 

Do prawidłowego przebiegu procesu kostnienia potrzebna jest witamina D, której niedobór 

powoduje zaburzenia tego procesu (schorzenie to nosi nazwę krzywicy). 

proces kostnienia = uwapnienie szkieletu, mineralizacja 

Kostnienie odnosi się do ogółu procesów komórkowow-tkankowych związanych z 

formowaniem się kości. W skład tego procesu jako istotny jego element wchodzi: 

mineralizacja, uwapnienie kości polegające na odkładaniu się minerałów w kości 

Proces wzrastania jest efektem pomnażania liczby komórek żywego organizmu. 

Na wzrastanie, czyli powiększanie się ciała składają się: 

- rozrost – zwiększanie się wymiarów i masy tkanek, 

- rozplem – mnożenie się liczby komórek na drodze podziału komórek i powielania kwasów 

DNA, 

 

Rys nr 1. Schemat kostnienia kości długiej (wg. 
Bochenka i Reichera). Przekroje podłużne w różnych 

okresach rozwoju. 
a – cała kość w stadium chrzęstnym, tylko na trzonie 

utworzony ochrzęstnie mankiet kostny (czarny), 

chrząstkę oznacza powierzchnia wykropkowana, 
b – obie nasady jeszcze chrzęstne, w trzonie przez 

kostnienie śródchrzęstne powstała siateczka istoty 

kostnej gąbczastej,
c – w obu nasadach powstały śródchrzęstne punkty 

kostnienia, w trzonie - jama szpikowa; między obiema 

nasadami a trzonem pozostaje chrząstka nasadowa, 
d – punkty kostne nasad rozrosły się; chrząstka 

pozostaje tylko na powierzchni stawowej i na granicy 

trzonu i nasad; w trzonie jama szpikowa powiększa się, 

Przykładem kostnienia śródchrzęstnego może być kostnienie kości długiej, w której 

od ochrzęstnej do wnętrza trzonu wnikają naczynia krwionośne niszcząc tkankę 

chrzęstna, a z ochrzęstnej powstaje płaszcz kostny (pierwotne ognisko kostnienia), po 

czym pojawiają się w nasadach takie same ogniska (zwane wtórnymi ogniskami 

kostnienia). 
Na miejscu niszczonej tkanki chrzestnej tworzy się tkanka kostna. 
Proces ten trwa do czasu, dopóki kość nie uzyska swojej właściwej długości i 

szerokości.  

Czaszka 

W życiu płodowym kości czaszki szczególnie 

szybko rozwijają się, dostosowując się do 

dużego tempa rozwoju mózgu. 
Dla kości czaszki odmienny jest typ kostnienia – 

błoniasty.
Po urodzeniu tempo rozwoju czaszki jest 

zwolnione. 
Noworodek (od urodzenia do około 4 tygodni, 

tj. do przystosowania się organizmu dziecka do 

samodzielnego bytu, do ustąpienia objawów 

związanych z porodem) i w niecko mniejszym 

stopniu niemowlęta (do około 1 roku życia, do 

przyjęcia spionizowanej postawy ciała)  w 

stosunku do dorosłych posiadają dużą głowę, 

krótką szyję. U niemowląt wysokość głowy 

mierzona od najwyższego punktu głowy do 

podbródka stanowi czwartą część długości 

ciała. 
Charakterystyczna jest niska i względnie 

szeroka twarz z dużymi oczodołami, szerokim i 

wypukłym ku przodowi czołem, szerokim 

nosem o lekko wklęsłym i mało wystającym 

grzbiecie, z małymi szczękami. 
W okresie noworodka obwód głowy wynosi 34 

cm. Główka posiada widoczne ciemiączka i 

luźno połączone kości. 

Rys nr 2. Proporcje ciała dorosłego i 

noworodka. 

Rys nr 3. Różnice proporcji czaszki: 1,3 – noworodek, 2,4 – 

dorosły. 

Rys nr 4. Rozwój twarzy (wg. Stratza): 5 – noworodek, 6 – dziecko
dwuletnie, 7 – dziecko sześcioletnie, 8 – dziecko dwunastoletnie, 9 –
człowiek dorosły, 

U człowieka po urodzeniu wyróżnia 

się następujące ciemiączka 

(nieskostniałe spojenie łączące kości 

czaszki u noworodków i niemowląt, 

wypełnione błona łącznotkankową):
- ciemiączko przednie - 

romboidalna luka między kośćmi 

czaszki noworodka, o wymiarach od 

2x2 cm do 3x5 cm, położona w linii 

środkowej, na skrzyżowaniu szwu 

wieńcowego, szwu strzałkowego i 

szwu czołowego pomiędzy kośćmi 

czołowymi a kośćmi ciemieniowymi; 

zarasta między 9 a 18 miesiącem 

życia dziecka (wczesne 

dzieciństwo), 
- ciemiączko tylne - trójkątna luka 

między kośćmi czaszki o 

najdłuższym wymiarze ok. 1 cm, 

położona w linii środkowej, na 

skrzyżowaniu szwu strzałkowego i 

szwu węgłowego, pomiędzy kością 

potyliczną a kośćmi ciemieniowymi; 

zarasta do 4 miesiąca życia 

(noworodek), 
- ciemiączko boczne - ciemiączka 

boczne, w okolicy dołka 

skroniowego, czasem występują u 

wcześniaków; zarastają najczęściej 

jeszcze w życiu płodowym, 

Rys nr 5. Proporcje czaszki noworodka ( z widocznymi 
ciemiączkami)  i dorosłego. 

W okresie niemowlęctwa około 8-9 m-ca zarastają się obie połówki żuchwy tworząc 

jedną kość. Rozpoczyna się pierwsza dentycja (wyrzynanie się zębów mlecznych) 

obejmująca okres od 5 do 30 m-cy. Około 6 m-ca pojawiają się siekacze mleczne 

dolne, natomiast w 12 m-cu liczba zębów mlecznych wynosi 6-8. 
Obwód głowy powiększa się o 10 cm (około 44cm). Około 5-6 m-ca – wydłużenie 

twarzoczaszki. 
W okresie wczesnego dzieciństwa (do 7 roku życia, tj. do wymiany zębów 

mlecznych) pod koniec 2 roku życia rozpoczyna się zarastanie szwu czołowego. 6 rok 

życia – kostnienie połączeń głowy. W okresie tym trwa wyrzynanie się zębów 

mlecznych, zapoczątkowane w okresie niemowlęcym. Półtoraroczne dziecko powinno 

mieć 4 pierwsze trzonowce, a do końca 2 roku życia również4 kły. 
W okresie starszego dzieciństwa (od 7 roku życia do dojrzałości płciowej, tj. u 

dziewcząt do 12-15 lat, u chłopców do 16-18 lat) postępuję rozpoczęty proces 

wymiany uzębienia mlecznego na stałe (druga dentycja). Pomiędzy 16 a 18 rokiem 

życia następuje ostateczna indywidualizacja rysów twarzy. 
W okresie młodzieńczym (do osiągnięcia ostatecznej wysokości ciała, co u kobiet 

następuje w wieku 18-20 lat, u mężczyzn między 20-23 rokiem życia) pojawiają się 

trzecie trzonowce (tzw. ,,zęby mądrości”), u niektórych osób nie wyrzynają się wcale. 

Na czaszce kostnieje chrząstkozrost klinowo-potyliczny. 
W okresie wieku dorosłego (do 40 lat, tj. do wystąpienia pierwszych objawów 

starzenia się organizmu) wysokość głowy mierzona od najwyższego punktu głowy do 

podbródka stanowi ósmą część długości ciała. Zaznaczone są pierwsze objawy 

zarastania szwów czaszkowych. Starcie żujących powierzchni korony zębów. 
W okresie wieku dojrzałego (do 60 lat. tj. do zakończenia funkcji gruczołów 

płciowych u obu płci) zachodzą zmiany inwolucyjne. 
       

Obręcz barkowa

Na obręcz barkową składa się: 

- łopatka – posiadająca 2 pierwotne centra kostnienia (wyrostek  kruczy i talerz) oraz 7 

lub więcej wtórnych centrów kostnienia; jedno znajduje się na talerzu łopatki, po dwa 

na wyrostkach kruczych i barkowym, po jednym na brzegu przyśrodkowym i kącie 

dolnym,  

- obojczyk – posiadający 2 pierwotne centra wzrostu na trzonie i wtórne centrum na 

nasadzie mostkowej; jest pierwszą kością, która tworzy się około 5 tygodnia życia 

płodowego; jest również ostatnia kością, w której przyrastają nasady, około 20-25 roku 

życia przyrasta nasada mostkowa, 

  

Do 2 roku życia (okresy wczesnego 

dzieciństwa) wzrastają kości obręczy 

barkowej. 
Okres dzieciństwa starszego – 

między 13-15 rokiem życia dochodzi 

do zrośnięcia się wyrostka kruczego z 

łopatką. Kształtuje się męska budowa 

ciała – wzrasta szerokość barków.  
W okresie młodzieńczym pomiędzy 

18-20 rokiem życia dochodzi do 

zrastania brzegu bocznego i kata 

dolnego łopatki, a miedzy 23-25 

rokiem życia –zrastanie końca 

barkowego obojczyka, wyrostka 

barkowego łopatki. W okresie tym 

dochodzi do intensywnego rozwoju 

pasa barkowego.  

Rys nr 6. Wiek kostnienia obręczy barkowej. 

Kończyna górna składa się z następujących kości: 

- ramiennej – kostnieje z 8 centrów kostnienia, pierwotnych: 
trzon (około 7 tyg. życia płodowego) wtórnych: głowa, 
oba guzki, główki i bloczka nasady dalszej oraz obu kłykci, 

- promieniowej – kostnieje z 3 (4) centrów kostnienia, pierwotnego:
trzon (około 7 tygodnia życia płodowego) oraz wtórnych nasad,  

- łokciowej – kostnieje z 4 centrów kostnienia, pierwotnego:
 trzon (około 7 tygodnia życia płodowego) oraz wtórnych nasad,

Rys nr 7. Wiek kostnienia kości kończyny górnej. 

Od urodzenia do zakończenia wzrastania długość kończyny 

górnej powiększa się czterokrotnie. W okresie noworodka 

kończyny górne są dłuższe niż dolne. Ręce są krótkie, 

stanowią ¼ długości ciała, dłonie – małe. 
Wiek niemowlęcy – 1 rok życia – kostnienie guzka 

większego kości ramiennej. Ręce są nadal krótkie. 
Okres wczesnego dzieciństwa – od 2 roku życia szybko 

wzrastają kości kończyn. 3 rok życia – największe tempo 

wzrastania – ramię, następnie przedramię i ręka. U dzieci w 

wieku około 5 lat charakterystyczne jest względnie długie 

przedramię w stosunku do ramienia. 2 rok życia – kostnieje 

kłykieć kości ramiennej, 3 rok życia – nadkłykieć 

przyśrodkowy kości ramiennej, zrastanie części bocznych z 

trzonami kręgów. 3-5 rok życia – nasada bliższa kości 

promieniowej. 4 rok życia – nasada kości śródręcza i kości 

palców. 6 rok życia – kostnienie guzka większego kości 

ramiennej, nasady dalszej kości łokciowej. 
Okres starszego dzieciństwa – szybki przyrost kończyn 

górnych w tym rak. 8-9 rok życia – połączenie nadkłykcia 

bocznego kości ramiennej, bloczka kości ramiennej, wyrostka 

łokciowego kości łokciowej. 10 lat – kostnienie kości 

grochowatych i zrośnięcie zęba z trzonem kręgu obrotowego. 

11 lat – zrastają się nadkłykieć boczny i główka kości 

ramiennej. 12 rok życia – zrastają się bloczek, główka oraz 

kłykieć z trzonem kości ramiennej. 13-16 rok życia – zrasta 

się wyrostek łokciowy z nasadą bliższą. 14 -15 rok życia – 

zrasta się z kłykciem nadkłykieć przyśrodkowy kości 

ramiennej. Następuje wydłużenie kończyn w stosunku do 

tułowia.       

W ciągu całego rozwoju długość kończyny górnej zwiększa się cztery razy. 
Charakterystyczne dla kończyny górnej jest to, że tempo wzrastania poszczególnych jej 
kości na długość utrzymuje się w następującej kolejności: kość ramienna, promieniowa i 
łokciowa, następnie kości ręki. 

Okres wieku młodzieńczego – 
zakończenie procesów rozwojowych 
kości (zespolenie się całkowite nasad z 
trzonami kości długich. 18-20 rok życia 
– zrośnięcie główki i wyrostka 
rylcowatego z trzonem kości łokciowej. 
17-19 lat – połączenie głowy z trzonem 
kości promiennej oraz połączenie 
nasad z trzonami kości śródręcza i 
palców. 18-20 – zrośnięcie głowy z 
trzonem kości ramiennej. 20-22 lat – 
zrasta się z trzonem nasada dalsza 
kości promieniowej.
Okres wieku dorosłego – kończyny 
stanowią niemal połowę wysokości 
ciała. 23-25 lat – zrastanie nasady 
dalszej kości promieniowej. Do 35 roku 
życia zwiększa się grubość istoty zbitej 
trzonów kości długich po czym 
stopniowo ulegają zmniejszeniu, 
poszerzają się jamy szpikowe.  

                 Rys nr 8. Wiek kostnienia kości ręki.