Wolność w kontekście 

komunikacji społecznej

 

 

Erich Fromm

1900-1980

Erich Fromm - Urodzony w Niemczech 
amerykański filozof Żydowskiego pochodzenia,
 psycholog i psychoanalityk. 
Studiował na Uniwersytetach w Heidelbergu, Monachium
 i Berlinie. W 1933 roku wyemigrował do USA. Wykładał 
w Nowym Jorku i na Uniwersytecie w Meksyku. 

Dzieła: „Ucieczka od wolności”, „Psychoanaliza i religia”, 
„O sztuce miłości” „Kryzys psychoanalizy”, 
„Anatomia ludzkiej destrukcyjności”, „Mieć czy być?”

 

 

Ucieczka od wolności

Według Fromma wolność niesie ze sobą dwa znaczenia – 

negatywne i pozytwyne.

Negatywne – ludzie uwalniają się spod władzy 

tradycyjnych autorytetów, ale w tym samym czasie 

stają się samotni i  odizolowani. Zostają bezsilnym 

narzędziem zewnętrznych uwarunkować. W tym stanie 

człowiek jest słaby i przestraszony - podświadomie na 

nowo szuka poddania.

Pozytywne – jednostki umożliwiają sobie pełną realizację 

swojego potencjału poprzez aktywne, spontaniczne 

życie. Koncept bliższy popularnemu rozumieniu 

wolności (jako braku przymusu - sytuację, w której 

możemy dokonywać wyborów spośród wszystkich 

dostępnych opcji)

 

 

Czy wolność może stać się ciężarem, 

czmyś przed czym człowiek chce uciec?

Fromm twierdzi, że oprócz wewnętrznego 
dążenia do wolności istnieje w człowieku 
instynktowna potrzeba zależności i 
poddania – powiązania z zewnętrznym 
światem i uniknięcia odosobnienia. 
Religijny fundamentalizm, ekstremalny 
nacjonalizm, szowinistyczny patriotyzm i 
wojna, nie ważne jak bardzo degradują 
ludzkie życie, łączą jednostki w grupy i 
chronią przed izolacją.

 

 

Gdy człowiek uwalnia się spod zewnętrznej 

władzy i staje się indywidualnością, jest 

postawiony przed wyborem między 

wolnością pozytywną i negatywną. Może 

realizować siebie poprzez „wolne” życie 

rozumiane jako brak przeszkód i wolną 

wolę lub budować takie relacje ze 

światem, które na nowo niszczą jego 

wolność, ale w zamian dają mu 

bezpieczeństwo i ocalają przed izolacją 

(totalitaryzm, sekty religijne, nacjonalizm). 

Narzędziem tej ucieczki od wolności jest 

konformizm.

 

 

Wolność w dziejach ludzkości

Potrzeba kooperacji w celu zdobycia 

pożywienia i bezpieczeństwa zjednoczyła 

ludzkość w klany i społeczeństwa. W 

skutek rozwoju cywilizacji wyłoniła się 

hierarchia i pojawiły się klasy dominujące 

życie socjalne i ekonomiczne. Ich pozycja 

dopełniła się wraz z wykształceniem 

systemu feudalnego. Wasale stracili 

indywidualność i wolność, ale mimo to 

postrzegali siebie jako część naturalnego 

porządku -  mieli ziemię pod uprawę, 

jedzenie i bezpieczeństwo (suweren 

chronił ich przed militarnym 

niebezpieczeńswem)

 

 

Życie osobiste, ekonomiczne i 

socjalne wasali było zdominowane 
przez zasady i zależności wobec 
suwerenów. Fromm twierdzi, że 
mimo tego, że człowiek nie był 
wolny we współczesnym sensie 
tego słowa, przynależenie do 
społecznej hierarchii dawało 
jednostce uczucie bezpieczeństwa 
i przynależności.

 

 

Czasy Reforamcji

Protestancka reformacja i narodziny kapitalizmu 

powoli przywróciły wolność cywilizacji 

europejskiej. Była to jednak bardziej „wolność 

od czegoś” niż „wolność ku czemuś”.

W epoce renesansu feudalne struktury społeczne 

uległy rozbiciu. Klasy, które urzednio 

znajdywału się pod panowaniem utraciły 

bezpieczeństwo poprzedniego statusu.

Narodziny protestantyzmu były odpowiedzią na 

potrzeby przestraszonych mas, które musiały 

na nowo zdefiniować relacje łączące je ze 

światem.

 

 

Feudalizm zniewalał jednostkę. 

Reformacja zniosła ograniczenia i 
dała ludziom poczucie 
niepodległości, ale w tym samym 
czasie napełniła ich zwątpieniem i 
niepokojem, co poprowadziło do 
poddania się ideologii, 
kompulsywnej i irracjonalnej 
aktywności (doktryna Kalwina i 
Lutra – oddanie pracy, obsjesja 
oszczędności, asceza)

 

 

• Wypełnienie pustki po feudalnym 

porządku poprzez idee reformacji 
skutkowało narodzinami kapitalizmu. 
Nowy model stosunków społecznych i 
ekonomicznych przyczynił się do rozwoju 
wolności pozytywnej, obudził w człowieku 
aktywność i odpowiedzialność. Niestety, 
nie bez konsekwencji. Jednostka 
podporządkowała się produkcji dóbr i 
stała się niewolnikiem maszyny, którą 
sama powołała do życia. 

 

 

Psychologia Nazizmu

Dojście do władzy nazistów w Niemczech 

pokazuje potrzebę identyfikacji 
jednostki ze społeczeństwem. Strach 
przed odosobnieniem, utratą 
przynależnści, a nawet oskarżeniem o 
niewypełnienie patriotycznych 
powinności prowadzi do „oddania” 
wolności, rezygnacji z indywidualności i 
samospełnienia.

 

 

No dobra. Ale jaki to ma związek z 
komunikacją społeczną?

Ludzie rezygnują z indywidualności 

w kontaktach międzyludzkich, by 
chronić poczucie bezpieczeństwa i 
przynależności. Decydują się na 
konformizm, aby nie wypaść poza 
nawias grupy.

 

 

Arthur Schopenhauer

1788-1866

Wybitny filozof niemiecki, urodzony w 
Gdańsku. Autor koncepcji filozoficznej
 uznającej świat doświadczalny za przejaw 
ludzkiego umysłu, a wolę, pojmowaną jako
 podłoże zjawisk, za przyczynę wszelkiego 

zła i cierpienia. 

 

 

„O wolności ludzkiej woli”

Schopenhauer wyróżnił 3 typy wolności:
Wolność fizyczna – brak fizycznych 

przeszkód w działaniu.

Wolność intelektualna – wiedza o 

ludzkiej motywcji. Brak wpływu emocji 

i namiętności na zachowania.

Wolność Moralna – brak wpływu innych 

ludzi na motywy jednostki.

 

 

Według Schopenhauera ludzie mylą 

akt wolnej woli z wolnością fizyczną. 
W zamian mówi: „Możesz robić co 
chcesz, ale w każdym danym 
momencie swojego życia masz wolę 
robienia tylko jednej rzeczy i żadnej 
innej”. Według tego rozumowania 
odpowiedź na pytanie norweskiej 
akademii brzmi „nie”. 

 

 

Każda zmiana w świecie jest 

poprzedzona poprzez zmiane 

zachodzącą w innym elemencie 

systemu. W świetle tego każda 

ludzka działalność jest 

umotywowana zewnętrzną 

zależnością. Człowiek waży w 

swojej świadomości różne 

możliwości działania i wybiera tę, 

która wygrywa z innymi.

 

 

Charakter

Każdy człowiek inaczej reaguje na bodźce 

zewnętrzne. Schopenhauer nazywa to 

charakterem. Ludzki charakter ma 4 cechy:

Indywidualność – charakter każdego człowieka jest 

inny. Zachowania nie mogą być przewidziane na 

podstawie znajomości natury bodźca.

Empiryzm – można go poznać tylko przez 

doświadczenie.

Stałość – charater się nie zmienia. Zmiana 

zachowania polega na poznaniu innych dróg 

realizacji tych samych celów.

Charakter jest wrodzony – warunkuje go natura, 

nie środowsko.

 

 

Schopenhauer przekłada swoje 

wnioski na język filozofii Kanta, 
odpowiadając tym samym na 
pytanie o wolność moralną i 
odpowiedzialność. Jeżeli charakter 
decyduje o zachowaniach 
człowieka, a to co robimy zależy od 
pobudek, które do nas najsliniej 
przemawiają, to odpowiedzialność 
za każde zachowanie spada na nas.