TBL – wykład VII

Co to jest 
strukturalizm?



Kierunek filozoficzny?



Światopogląd?



Propozycja metodologiczna 
     uniwersalistyczne ambicje

STRUKTURALNA  ANALIZA  BADANYCH 

PRZEDMIOTÓW

 STRUKTURALIZM ONTOLOGICZNY



 STRUKTURALIZM 

EPISTEMOLOGICZNO-
METODOLOGICZNY

GŁÓWNI PRZEDSTAWICIELE:

Lucien Goldman 

(

franc.

 

filozof 

; 

1913-1970

), Jean 

Piaget

 (

szwajcarski filozof, psycholog i pedagog; 1896-

1980

), Jan Mukařovský – 

literaturoznawca i 

estetyk 

(i inni prażanie), Claude Lévi-Strauss 

 

(

franc. antropolog 1908-2009

), Louis Althusser (

franc. 

filozof marksista- strukturalista; 1918-1990

), Jacques 

Lacan

 (

franc.

 

psychiatra i psychoanalityk; 1901-1981)



LITERATUROZNAWCY:

Francja: 

Rolland Barthes, Julia Kristeva, 

Tzvetan Todorow, Algirdas Greimas, Gérard 

Genette, Jean Riffatere;  

USA: 

Roman 

Jakobson



POJĘCIE 

STRUKTURY



CECHY WSPÓLNE 
STRUKTURALIZMÓW:



całościowość



 relacyjność

KONTEKSTY. ŹRÓDŁA



Terence Hawkes (Strukturalizm i semiotyka): strukturalizował 
już Giambattista Vico (Nauka nowa – 1725)



Najczęściej – XX w. i



Wilhelm Dilthey (pojęcie struktury psychicznej)



Sigmund Freud (opis i funkcje struktury psychicznej; 
struktura nieświadomości)



Kurt Koffka, Max Wertheimer, Wolfgang Köhler – tzw. 
psychologia postaci – gestaltyzm (Gestalt – postać – 
całość)



Émile Durkheim

(społeczeństwo – „system działających 

sił” – nieświadome struktury – jednostka)



György Lukács (znaczenie faktów – całość procesu 
psychicznego)



Roman Ingarden (organiczna budowa dzieła literackiego – 
strukturalizm niesystemowy)

Główne źródło inspiracji

NOWOCZESNE 

JĘZYKOZNAWSTWO



FERDINAND DE SAUSSURE – 
językoznawca szwajcarski 
(1857-1913): 

Kurs 

językoznawstwa ogólnego 

(publ. 1916)

Opinie o roli De 
Saussure’a

Langage

Zasady postępowania:



Badania immanentne



Badania synchroniczne



Rola kodów, systemów, konwencji



KWESTIA JĘZYKA – bierne 
przyjmowanie jego struktur

Podobne tezy (niezależnie):



Ludwig Wittgenstein



Edward Sapir i Benjamin Lee 
Whorf 

(amerykańskie językoznawstwo 

strukturalne)



Jacques Lacan



Semantyka ogólna

Lacan:

Nieświadomość         język
tylko znaczące

  mowa

pragnienia

Zachowania społeczne tworzące 
kulturę

JĘZYKOPODOBNA

         sfera rzeczywistości

Np. Claude Lévi-Strauss

Dzieła (m. in.)



Smutek tropików (1955)



Antropologia strukturalna (1958)



Myśl nieoswojona (1962)



Totemizm dzisiaj (1962)

Problem!



GDZIE SĄ STRUKTURY?



Christopher Norris:

Strukturalizm                    

kantyzm

bez podmiotu 

transcendentalnego

LITERATUROZNAWSTWO 
STRUKTURALNE



Lata 30-40

. PRASKA SZKOŁA 

STRUKTURALNA



„szkoła” polska -  lata 30. (Manfred Kridl, 
Franciszek Siedlecki, Kazimierz Budzyk)

Po II wojnie – teoria komunikacji literackiej



Lata 40-60. 

USA ( Roman Jakobson, 

René Wellek, Austin Warren)



Lata 60-70. 

Dwa ośrodki strukturalno-

semiotyczne: Francja i ZSRR

SZKOŁA PRASKA



Praskie Koło Lingwistyczne 
(1926 -1948) 

m. in. Feliks Vodička, Vilém 
Mathesius, Bohuslav Havránek. 
Później – Jan Mukařovský, 
Roman Jakobson, Nikołaj 
Trubieckoj)

Tezy Praskiego Koła (1928 i 
1929):



Rozpoznania de Saussure’a  



Język – system funkcjonalny; badania nad stylami 
funkcjonalnymi



Podstawowa funkcja języka – funkcja 
komunikacyjna.



Komunikacja, informacja – język intelektualny 
(funkcja społeczna); ekspresja – język emocjonalny



Funkcja poetycka (estetyczna) – kształt wypowiedzi



Język poetycki  

język literacki



Badania synchroniczne winny być uzupełnione 
diachronicznymi; 

Jan Mukařovský: Sztuka jako 
fakt semiologiczny (1931)



Dzieło sztuki jest „ strukturą, to jest 
systemem składników estetycznie 
aktualizowanych i zorganizowanych 
w złożoną hierarchię, która jest 
zespolona przez dominację jednego 
składnika nad innymi”

DYNAMICZNY

 (quasi-czasowy) 

CHARAKTER STRUKTURY

zjawisko KUMULACJI 
SEMANTYCZNEJ

Fazy wypowiedzi

  natura języka

•Hierarchiczność

 relacji 

strukturalnych



Relacje konstytutywne

typologie

taksonomie

•

Relacje mniej istotne

Struktura:



Pojedyncze dzieło literackie



Świat przedstawiony



Twórczość jednego pisarza



Twórczość wszystkich 
reprezentantów jakiegoś prądu



Prąd literacki, artystyczny



Rodzaje literackie



itd.

Sztuka jako fakt 

semiologiczny!



Dzieło sztuki 
uporządkowana sekwencja znaków



Literatura – swoisty system znaków

-

system znaczących



Znaczenie – główny  przedmiot uwagi

Mukařovský’ego

PANSEMANTYZM

STRUKTURALIZM FRANCUSKI



Roland Barthes, Algirdas 
Greimas, Tzvetan Todorov, 
Julia Kristeva, Gérard Genette, 
Jean Riffatere, Claude 
Bremond

Michel Foucault (1926-
1984) 

Roland Barthes (1915-
1980) 

Gérard Genette – ur. 
1930

Julia Kristeva – ur. 
1941

Giles Deleuze: Po czym 
rozpoznać strukturalizm? 

[w: Drogi 

wspołczesnej filozofii…]



Rozprawa z podmiotem (autorskim)

STRUKTURA



Sens, zrozumiałość, znaczenie

właściwość SYSTEMÓW 

(Lévi-

Strauss)

PODMIOT

FUNKCJA 

TEKSTU



Autor

„czyste” reguły konstrukcji 

jego wypowiedzi – reguły 
„nagromadzone poza autorem” 
(Barthes) 

Odrzucenie relacji



Tekst przedstawienie,

sens,  rzeczywistość 
empiryczna  uprzednia
wobec języka

Odrzucenie pytania

„

co znaczy (znak, sekwencja 

znaków,
   tekst)?

”

Ważne!

JAK ONE ZNACZĄ?    

„Jakie są warunki możliwości 

wytwarzania znaczeń?” 

Strukturalno-semiotyczna 
nauka o literaturze

POETYKA

nauka o formach, czyli warunkach 

treści

  //

krytyce, bo – skupiona na treści
(Barthes: Krytyka i prawda)

POETYKA
INTERPRETACJA

(dwa przeciwstawne stanowiska)

1.

 Idea „nieograniczonej semiozy” (Ch. S. 

Peirce Umberto Eco); nieskończona 
produkcja znaczeń, figura CZYTELNIKA 

POSTSTRUKTURALIZM

2.

 

(m. in. samokrytyka Eco)



Metoda strukturalno-semiotyczna



Naukowa podstawa aktu interpretacji



Ideał:  uniwersalna metodyka lektury

Tu m. in.: Genette, Todorov, Riffaterre 

strukturalizm polski

SZKOŁA TARTUSKA 
(Estonia)



„Radziecka” szkoła strukturalno-
semiotyczna (były ZSRR) – ośrodek 
niezależnej myśli, m. in.: 

Jurij Lotman, Boris Uspienski, 

Władimir Toporow, 
Wiaczesław Iwanow, 
Aleksander Piatigorski

Jurij Lotman (1922-1993)

Zainteresowania szkoły - 

kontynuacja myśli formalistycznej 
(linia Jakobsonowska)



Specyfika znaku literackiego i całego 
literackiego systemu semiotycznego



Teoria języka poetyckiego



Pojęcie „wtórnych systemów 
modelujących”



Specyfika znaczenia w tych 
systemach



Generatywizm

Kres strukturalizmu (najpierw 
we Francji) – schyłek lat 60.



Narratologia (Barthes, Todorov, 
Greimas, Bremond)



Poetyka generatywna

Poetyka generatywna 



 Źródła:



 generatywizm językoznawczy Noama 
Chomskiego     

B. ważna dla narratologii



Morfologia bajki  (1928) Władimira 
Proppa

[„odkryta” przez Lévi-Straussa]:
Wielość  osób działających – ograniczona 

liczba ról i działań (funkcji) oraz stałe ich 
następstwo

Władimir Propp (1895 - 
1970) 

Umowne



Role: 

bohater, przeciwnik , pomocnik, donator (osoba 

poddająca bohatera próbie), królewna albo jej ojciec , osoba 
wysyłająca, fałszywy bohater 



Funkcje:

 odejście, zakaz i naruszenie zakazu, wywiadywanie 

się przeciwnika i udzielenie mu informacji o bohaterze, podstęp 
i wspomaganie, szkodzenie (lub brak kogoś albo czegoś), 
pośredniczenie, rozpoczynające się przeciwdziałanie, wyprawa, 
pierwsza funkcja donatora i reakcja bohatera, przekazywanie 
środka magicznego, przemieszczenie przestrzenne, walka, 
naznaczenie bohatera znamieniem, zwycięstwo, likwidacja 
braku czegoś, powrót bohatera, pościg i ocalenie, nie 
rozpoznane przybycie, roszczenia fałszywego bohatera, trudne 
zadanie i wykonanie go,
rozpoznanie i zdemaskowanie, transfiguracja, ukaranie, wesele

Cele poetyki 
generatywnej:



Opis systemów jednostek i reguł 
umożliwiających 

generowanie 

wszystkich
przekazów językowych lub tylko 
przekazów literackich



Gramatyki narracyjne

BARDZO  SILNA OPOZYCJA