MDYCYNA    JAKO    

WŁADZA

Prof. dr hab. n. hum. Mieczysław Gałuszka
Zakład Socjologii 

Hipoteza:
Medycyna posiada władzę nad życiem i 

śmiercią człowieka

Składowe władzy medycyny:
* władza przynależy systemowi 

organizacyjnemu opieki zdrowotnej:
politycy, menadżerowie zdrowia, prawnicy,

* władza przynależy korporacji zawodowej 

medyków: nauka, praktyka zawodowa,

* władza przynależy indywidualnym lekarzom 

wchodzącym w relacje z pacjentem.

Rozumienie władzy:

* struktura – organizacja, instytucje, państwo, 
system,

* kontrola – władza, wpływ, autorytet, 
legitymizacja, powiązanie,

* jakość życia – równość, wolność, porządek, postęp

DEFINICJE  WŁADZY:

* behawioralne- istota władzy polega na szczególnym 
skorelowaniu zachowań co najmniej dwóch  aktorów 
indywidualnych lub zbiorowych,

* teleologiczne-  władza widziana jest jako możliwość osiągania 
zamierzonych celów lub realizacji interesów w ramach określonego 
systemu,

* instrumentalne- za władzę uznaje się możliwość efektywnego 
stosowania środków przymusu, kar i nagród,

*strukturalne -  podstawowa zasada władzy zawiera się w 
podziale na rządzonych i rządzących, kierujących i kierowanych,

* utożsamiające władzę z wpływem – możliwość skłonienia 
jednych, by działali, myśleli i czuli tak, jak oczekują tego drudzy,

* zdolność decydowania w sytuacjach konfliktowych – 
zinstytucjonalizowany tryb podejmowania decyzji określających 
sposób podziału dóbr będących przedmiotem konfliktu.

Legitymizacja władzy = umocowanie władzy: 
Max Weber

* legalna: uprawomocniona w przepisach 
prawa- urzędnik, policjant, lekarz, rektor,

procedury: nominacja, wybory, powołanie, 

zatrudnienie, kontrakt

* tradycyjna: uzasadniona świętością 
tradycji, odwieczne, powszechnie przyjmowanie, 
usankcjonowanie trwałością- ojciec w rodzinie 
patriarchalnej, starszyzna plemienna, 
dynastyczny monarcha,

* charyzmatyczna: walory jednostki, 
przywództwo, rezonans społeczny

Peter Blau- władza rodzi się zawsze z 
nierównorzędnych, niezrównoważonych, pozbawionych 
wzajemności, asymetrycznych relacji międzyludzkich

Podajemy się władzy partnera gdy:

* nie możemy zapłacić lub zrewanżować się za otrzymywane 
od partnera dobra czy usługi,

* nie potrafimy znaleźć alternatywnego źródła tych 
potrzebnych nam dóbr czy usług ( monopol),

*nie możemy się obejść bez tych dóbr czy usług,

* nie mamy możliwości wymuszenia tych dóbr czy usług siłą, 
zdobycia ich przemocą

Ossowski - władza jest możliwością podejmowania i 
realizowania decyzji niezależnie od woli ludzi, których 
decyzja w taki czy inny sposób dotyczy

Jan ma władzę nad Piotrem zawsze i tylko wtedy, gdy 
zgodnie z normami obowiązującymi w społeczeństwie, 
do którego należą Jan i Piotr, Jan ma prawo rozkazywać 
Piotrowi, a Piotr winien jest posłuch rozkazom Jana

* co najmniej dwóch partnerów stosunku władczego (osoby, 
grupy),

* rozkaz sprawującego władzę, wyrażenie woli w stosunku do 
tego, nad kim władzę sprawuje (sankcje),

* posłuch tego, nad kim władza jest sprawowana ( wykonać 
rozkazy),

* normy społeczne, które określają, że rozkazodawca ma 
prawo wydawać rozkaz (winien posłuszeństwo rozkazom 
sprawującego władzę)

FORMY  WŁADZY  I  WPŁYWU

                        

Aspekt                       Interakcje                                    Stosunki

                                działań                                                                            społeczne                 
Aspekt
postaw

Akceptacja

               Wpływ                                       Władza

                                                              autorytet osobisty                       Legitymizowana
                                                                                                                  Autorytet urzędu

Brak                                                    Przemoc                                        Przymus
Akceptacji
         

Autorytet = władza legitymizowana, akceptowana przez innych: autorytet 
formalny, moralny, merytoryczny

Przemoc  = władza oparta na „nagiej sile”, przewadze fizycznej, bez akcji 
drugiej strony

Przymus = uprawnienie do wyegzekwowania swoich decyzji, żądań czy poleceń 
związane z pozycją społeczną wyposażoną w prerogatywy władcze-sankcje, 
strach

Wpływ = władza oparta na argumentach, perswazji, autorytecie osobistym, 
uznanych przez drugą stronę

ORGANIZACJA OPIEKI MEDYCZNEJ JAKO 

WŁADZA

Tradycyjny model zobowiązania lekarza do działanie w 

najlepiej pojętym interesie swojego pacjenta

Reforma służby zdrowia wprowadza system koordynowanej 

opieki zdrowotnej: pomiędzy lekarza a chorego wdarły 
się: „limity przyjęć”, „opłaty za usługi”, „analizy 
kosztu i zysku lub efektywność” 

Czy utrzymywanie zdrowia pacjenta i ratowanie jego 

życia przestało by celem głównym celem instytucji 
medycznych, natomiast takim celem stało się 
przetrwanie instytucji?

PROBLEMY:

*makroalokacja ograniczonych środków 
medycznych,

* przerzucenie odpowiedzialności za braki 
środków medycznych na niższy szczebel 
decyzyjny- mikroalokacja,

* tworzenie się obszaru tzw. „dzikiej 
mikroalokacji”,

* śmierć pacjenta wynikająca z błędów w 
dystrybucji zasobów medycznych

WŁADZA KLINIKI NAD CHOROBĄ I 

ŚMIERCIĄ

Kluczowe zagadnienie funkcjonowania 
nowoczesnej kliniki:

* podział kompetencji pomiędzy 
wyspecjalizowanymi lekarzami,

* nasycenie wysoko specjalistyczną aparaturą 
medyczną,

* racjonalne strategie decyzyjne i skuteczny 
przepływ informacji

Kluczowe problemy kliniki w Polsce:

* brak środków finansowych na wykonanie 
standardowych i zakontraktowanych usług 
medycznych,

* brak rezerwy finasowej na realizację usług 
niezakontraktowanych wynikających z tzw. 
przypadków „loterii życia”,

*  zadłużenie szpitali i niewypłacalność wobec 
różnych podmiotów,

* niecheć personelu medycznego do 
restrukturyzacji i komercjalizacji szpitali.

Obszar władzy kliniki:

* sprawowanie kontroli nad środkami medycznymi, 
ich dystrybucja i alokacja,

* dostęp do informacji: wiedza medyczna, badania 
naukowe, skuteczność terapii, kompetencje,

* instytucjonalno-formalne uprawnienia: ustawy, 
prawo medyczne, kodeksy etyczne, konwencje,

* radzenie sobie w sytuacjach niepwenych: 
prawdopodobieństwo skuteczności terapii oraz 
subiektywnie oczekiwana użyteczność

Dominująca pozycja kliniki i lekarza wobec 
pacjenta:

* zasada swobody klinicznej ( clinical freedom) 
= profesjonalizm zawodowy upoważnia do 
podejmowania automatycznych decyzji zgodnie z 
wiedzą i oceną sytuacji zdrowotnej oraz 
możliwościami kliniki, bez szczegółowych 
konsultacji z chorymi,

* zasada paternalizmu klinicznego = 
ograniczenie autonomii jednostki, wymuszona 
uległość wobec władzy

Zasada swobody klinicznej ( clinical freedom) = 
profesjonalizm zawodowy upoważnia do podejmowania 
autonomicznych decyzji zgodnie z wiedzą i oceną sytuacji 
zdrowotnej oraz możliwościami kliniki, bez szczególnej 
konsultacji z chorymi.

Zasada zgody po poinformowaniu ( informed 
consent)

* zgoda formularzowa ( blankietowa) = 
nieograniczone pełnomocnictwo,

* zgoda po poinformowaniu = pacjent wyraża zgodę na 
procedury medyczne po poinformowaniu przez lekarza. 
Nie ma gwarancji czy pacjent wie na co się zgodził – różne 
przyczyny,

* zgoda świadoma = pełna dobrowolność i świadomy 
udział w procedurach medycznych, pełna autonomia 
pacjenta.

Medykalizacja życia codziennego jako 
władza wiedzy

Termin medykalizacja został spopularyzowany przez:
* I. Illich – Medical nemesis, propoagował ideę, że 

społeczeństwo staje się coraz bardziej zmedykalizowane, a 
lekarze wyrastają na nowy stan kapłański.

* M. Foucault – Narodziny kliniki

Medykalizacja to proces, w którym coraz więcej dziedzin życia 

podporządkowanych jest medycynie ( np. narodziny, śmierć)

Medykalizacja to złożony proces ingerowania medycyny w te 

obszary życia społecznego, które z medycyną nie są 
związane, oraz  traktowania naturalnych zdarzeń w pisanych 
w życiu człowieka jako problemów medycznych, 
wymagających medycznej diagnozy.

Imperializm medyczny to ekspansjonizm 
medycyny; profesjonalne dążenie, zarówno 
materialne jak i intelektualnie umotywowane, aby 
przejąć coraz więcej obszarów z życia codziennego 
jednostki. Konsekwencją jego rozprzestrzeniania 
się jest wzrost władzy lekarzy i instytucji 
medycznych.

Medykalizację można rozumieć jako kolonizowanie 
przez dyskurs medycyny innych dyskursów, np. 
mediów, biznesu, edukacji.

Dyskurs medycyny też jest kolonizowany przez inne 
dyskursy, np. wojny, marketingowy.

Dyskurs jako: a/  zdarzenie komunikacyjne,  b/ 
tekst, 
c/ wypowiedź, d/ działanie społeczne uczestników.

MEDYCYNA  JAKO WŁADZA WIEDZY -  Michel 
Foucault

Medycyna to wiedza- władza, która dotyczy jednocześnie 
ciała i populacji, organizmu i procesów biologicznych i 
która zatem będzie miała skutki dyscyplinarne i 
regularyzacyjne.

Trzeba bronić społeczeństwa

Teza Foucaulta:
* Władza polityczna poprzez biowładzę  sprawuje, „władzę 
śmierci” bowiem w jej gestii leży utrzymanie życia i jego 
przedłużanie ,ale także domaganie się śmierci, pozwolenie na 
uśmiercanie, rozkazywanie zabijania.
* Biowładza interweniuje w naturalny proces umierania 
przede wszystkim aby przedłużyć życie, ponieważ koniec 
życia cielesnego jest równoznaczny z końcem władzy.
*Jednostka separuje się od władzy poprzez uczynienie śmierci 
sprawą czysto prywatną.
* Śmierć jest poza zasięgiem władzy toteż skupia się ona na 
umieraniu.

Przykłady medykalizacji według Foucaulta:

* straszenie w ramach tzw. medycyny epidemii 
( policja, ewidencja, kontrola),
* rozwój statystycznej kontroli zdrowia, narodzin, 
śmierci,
* objęcie opieką ludzi zdrowych i przygotowanie ich 
do bycia permanentnym pacjentem,
* klasyfikacja kliniczna, zbieranie danych i 
kodyfikowanie zgodnie z obowiązującymi teoriami,
* poddanie kontroli seksualności człowieka,
* szacowanie kondycji zdrowotnej pensjonariuszy 
opieki społecznej,
* medyczna kontrola procesu starzenia się ludzi,
* oddanie pełniej kontroli nad procesem umierania 
instytucjom medycznym.

Rozwinięcie pojęcia medykalizacja – ( B. S. 
Turner, The body and Society: Explorations in Social 
Theory – 1996; T. Szasz- The Medicalization of 
Everyday Life – 2007. 

* Współczesne  rozumienie choroby należy 
rozpatrywać w kontekście  postępującej sekularyzacji 
społeczeństwa, gdzie medycyna zastąpiła religię w 
roli strażnika moralności.
* W społeczeństwach przednowoczesnych zdrowie i 
moralność były powiązane. Choroba była 
jednocześnie zjawiskiem religijnym, moralnym, 
medycznym, prawnym.
* Specjalizacja na: 

religię- grzech- kościół

                                    prawo – przestępstwo – więzienia
                                    medycyna – choroba – szpitale
* Religijne i moralne normy przekształciły się w zalecenia 
lekarskie ( naukowość, neutralność).  Medycyna wkroczyła 
na terytorium zarezerwowane dla religii i prawa, określając 
co jest, a co nie jest normalne.

* Medykalizacja to kontrola; opatrzenie jakiegoś zjawiska 
etykietą choroby daje wrażenie panowania nad nim, 
jednocześnie jest narzędziem panowania nad innymi.

* Pod pretekstem dbania o zdrowie obywateli instytucje 
społeczne próbują zdobyć kontrolę nad nimi i nad ich ciałami, 
przekształcić je w produktywne narzędzia.

* Trzy sposoby kontroli:
- zwodzenie: dezinformacja,  propaganda,
- uwodzenie: nagrody o charakterze ekonomicznym,
- wymuszanie: utrzymywanie monopolu i legitymacji.

* Celem zdrowia publicznego nie jest utrzymanie w zdrowiu 
jednostki, ale utrzymanie w zdrowiu społeczeństwa poprzez 
powstrzymanie jednostek od działań, które mogą zagrażać 
innym  ( Szasz)

* Wynikiem medykalizacji jest odebranie jednostce jednego z 
podstawowych praw do bycia chorym i odrzucenia leczenia.

BIOWŁADZA W SPOŁECZEŃSTWIE  

PONOWOCZESNYM

Biomedycyna + media = projekt „nowego 

człowieka”

* rośnie ranga instytucji medycznych i biowładzy,
* strach przed śmiercią daje kulturowe 
uzasadnienia do walki z cierpieniem, starością,
* biomedycyna obiecuje człowiekowi 
nieśmiertelność, ewentualnie przedłużenie życia, 
np. transplantacja, handel narządami,
* ciało ludzkie podlega permanentnemu 
modelowaniu i przekształcaniu, np. operacje 
plastyczne.

* włączanie do organizmu biologicznego części 
sztucznych; rozruszniki pracy serca, implanty 
kręgów, staplery, silikonowe piersi,
* pełna komercjalizacja ludzkiego organizmu, np. 
sprzedaż spermy,
* kontrola systemu nerwowego, a szczególnie 
mózgu człowieka,
*pełna kontrola procesu umierania: 
instrumentalizacja śmierci.

       ***

          Uwodzeniu biowładzy ulegają społeczeństwa 
bogate.