Prawo, system finansowy, ład
Prawo, system finansowy, ład
korporacyjny a rozwój gospodarczy.
korporacyjny a rozwój gospodarczy.
Ekonomia instytucjonalna
Dr Agnieszka Słomka-Gołębiowska
Prawo, system finansowy, ład
Prawo, system finansowy, ład
korporacyjny a rozwój gospodarczy.
korporacyjny a rozwój gospodarczy.
Ekonomia instytucjonalna
Dr Agnieszka Słomka-Gołębiowska
Rozwój finansowy a wzrost gospodarczy
Rozwój sektora finansowego sprzyja rozwojowi
gospodarki, przede wszystkim poprzez wpływ na
wzrost produktywności (World Bank, Finance for
Growth, 2001).
Teorie głównego nurtu ekonomii:
Główną siłą napędzającą długofalowy wzrost
gospodarczy są akumulacja kapitału i zmiana
technologiczna.
NEI podkreśla, że w świecie kontraktów
niekompletnych, których zawarcie i
wyegzekwowanie jest kosztowne, właściwie
funkcjonujący system finansowy może
zredukować asymetrię informacji i koszty
transakcyjne pomiędzy dostawcą a odbiorcą
kapitału.
Rozwój sektora finansowego a wzrost gospodarczy
Rozwój sektora finansowego a wzrost gospodarczy
(wyniki badań empirycznych).
(wyniki badań empirycznych).
1.
Związek pomiędzy rozwojem sektora
finansowego a poziomem PKB per capita jest
pozytywny i istotny.
Rozwój sektora bankowego (mierzony jako %
udział sumy kredytów udzielonych sektorowi
prywatnemu w PKB) ma znaczący wpływ na
rozwój gospodarczy.
Rozwój sektora finansowego a wzrost gospodarczy
Rozwój sektora finansowego a wzrost gospodarczy
(wyniki badań empirycznych).
(wyniki badań empirycznych).
2. Struktura systemu finansowego (definiowana jako
relatywna rola sektora bankowego i rynku
kapitałowego) nie jest istotna dla wzrostu
gospodarczego.
Banki i rynki kapitałowe pełnią funkcje
komplementarne, choć te drugie mają większe
znaczenie dla spółek notowanych na giełdzie.
Kraje posiadające większy i bardziej płynny rynek
kapitałowy rosną szybciej niż kraje o mniej płynnym
rynku kapitałowym.
Rozwój sektora finansowego a wzrost gospodarczy
Rozwój sektora finansowego a wzrost gospodarczy
(wyniki badań empirycznych).
(wyniki badań empirycznych).
3. Dobrze funkcjonujące rynki finansowe potrzebują
odpowiednich ram prawnych i sprawnie działających
instytucji.
4. Otwarta gospodarka i silna konkurencja przyczynia się
do rozwoju sektora finansowego bez względu na genezę
systemu prawnego obowiązującego w danym kraju, czy
jego historię kolonialną czy system polityczny.
5. Rozwój sektora finansowego, wspierając wzrost
gospodarczy, przyczynia się do długofalowego dobrobytu
społecznego poprzez wpływ na ograniczenie ubóstwa.
Korzystają z niego mniej zamożne warstwy społeczne, a to
przekłada się na wzrost ich dochodu.
Rozwój sektora finansowego a wzrost gospodarczy
Rozwój sektora finansowego a wzrost gospodarczy
(wyniki badań empirycznych).
(wyniki badań empirycznych).
6. Znaczny, utrzymujący się zakres własności państwowej
w sektorze bankowym prowadzi do zahamowania rozwoju
systemu finansowego, ponieważ jest związany z:
większą rozpiętością między stopami procentowymi
(spread),
mniejszą ilością kredytów dla sektora prywatnego,
większą koncentracją udzielanych kredytów,
mniejszą aktywnością na giełdzie papierów
wartościowych,
mniejszym zakresem finansowania przez sektor
pozabankowy,
większą niestabilnością systemu finansowego.
7. Rozwój sektora finansowego:
jest hamowany przez inflację;
zależy od zakresu i ochrony praw inwestorów
(wierzycieli, akcjonariuszy), a także od możliwości ich
egzekwowania.
System prawny, finansowy a ład
System prawny, finansowy a ład
korporacyjny
korporacyjny
Kraje, w których obowiązuje zwyczajowy system prawny,
zapewniający lepszą ochronę akcjonariuszom niż inne
systemy prawne, posiadają wysoce rozwinięty i
zróżnicowany system finansowy.
Kraje, których system prawny opiera się na prawie
stanowionym, posiadają system finansowy zdominowany
przez banki.
Poziom egzekwowania prawa jest najwyższy w krajach, w
których obowiązuje zwyczajowy system prawny, a
najniższy jest w krajach, których system prawny wywodzi
się z francuskiego prawa cywilnego.
Geneza systemu prawnego określa jakość ładu
korporacyjnego w danym kraju poprzez jej wpływ na
poziom ochrony praw inwestorów i stopień ich
egzekwowania, a w konsekwencji poziom rozwoju systemu
finansowego.
Wzrost zainteresowania ładem korporacyjnym na
Wzrost zainteresowania ładem korporacyjnym na
świecie
świecie
1.
Ogólnoświatowe nasilenie procesów
prywatyzacyjnych.
2.
Reformy systemu funduszy emerytalnych.
3.
Wzrost prywatnych oszczędności w wielu
krajach.
4.
Zwiększenie liczby wrogich przejęć.
5.
Deregulacja i integracja krajowych rynków
kapitałowych.
6.
Seria skandali korporacyjnych (Enron,
Worldcom, Parmalat)
7.
Kryzysy finansowe
Jak ład korporacyjny jest związany ze wzrostem
gospodarczym?
•
zwiększony dostęp do finansowania zewnętrznego
skutkuje większymi inwestycjami, większym wzrostem
gospodarczym i większą liczbą miejsc pracy,
•
zmniejszając koszt kapitału, zwiększa wartość spółki oraz
wielkość inwestycji, co przekłada się na wzrost
gospodarczy,
•
lepsze wyniki operacyjne spółki poprzez efektywniejszą
alokację jej zasobów i skuteczniejsze zarządzanie, co
generuje większą jej wartość,
•
dobry ład korporacyjny jest związany z ograniczeniem
ryzyka wystąpienia kryzysu finansowego.
Główne trendy w rozwoju sektora
Główne trendy w rozwoju sektora
finansowego
finansowego
Sektor finansowy rósł szybciej niż PKB w większości krajów
rozwiniętych
i
rozwijających
się,
tzn.
następowało
„pogłębianie” rynków finansowych.
105
154
57
135
147
155
167
169
174
187
192
216
290
307
392
242
186
198
106
121
134
121
102
90
12
79
110
112
178
263
82
264
175
146
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
1992
2004
Kredyt krajowy (bez zadłużenia rządu) i kapitalizacja giełdy papierów
wartościowych, (% PKB).
Źródło: IMF International Financial Statistics, World Stock Exchanges.
Giełdy papierów wartościowych stają się bardziej płynne.
Giełdy papierów wartościowych stają się bardziej płynne.
Obroty na giełdzie (% PKB).
8
5
21 18
2
16
0
4
6
6
6
16
3
45
17
10
222
29
7
20 21
73
58
8
23
57
143
9
22
89
157
90
112
2
2
3
4
7
7
8
8 11 13
17 18 22
28
44 48
52 54 56 58
66 69 71 72
76
85
99 100
120
133
221
236
242
268
15
0
50
100
150
200
250
1993
2004
Źródło: IMF International Financial Statistics, World Stock Exchanges.
W większości krajów liczba spółek notowanych na giełdach
W większości krajów liczba spółek notowanych na giełdach
rośnie
rośnie
.
.
0
5 000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
35 000
40 000
45 000
50 000
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
TOTAL NUMBER OF LISTED COMPANIES
Americas
Asia - Pacific
EAME
Total
Ogólna liczba spółek giełdowych utrzymuje się na stabilnym
poziomie od roku 2005.
Źródło: World Federation of Exchanges
Systemy finansowe zdominowane przez banki (model
kontynentalny) oraz przez rynek kapitałowy (model
anglosaski).
Kredyt krajowy (bez zadłużenia rządu) i kapitalizacja giełdy papierów
wartościowych, (% PKB) w 2004 r.
90
105
112
124
125
135
140
148
160
14
28
69
66
73
63
106
156
110
103
161
57
30
43
45
90
62
19
42
64
25
55
99
108
119
124
126
134
154
204
231
0
50
100
150
200
250
Kredyty dla sektora prywatnego
Kapitalizacja giełdy
Model
kontynentalny
Model anglosaski
Który z systemów ładu korporacyjnego
jest lepszy?
Struktura systemu finansowego nie ma znaczenia.
System finansowy zdominowany przez banki jest
bardziej odpowiedni wtedy, gdy rynki i firmy są małe,
ochrona prawa jest słaba, istnieje mała przejrzystość
oraz innowacje są rewolucyjne, a nie ewolucyjne.
Mimo że banki dominują większość systemów
finansowych na świecie, relatywna rola rynku
kapitałowego rośnie wraz ze wzrostem poziomu
gospodarczego.
Tendencja w kierunku konwergencji
Systemy finansowe ewoluują.
Nowe przepisy regulujące działania spółek
giełdowych w Niemczech (1994).
W USA oddzielenie bankowości komercyjnej i
inwestycyjnej jest stopniowo eliminowane
przez tworzenie konglomeratów finansowych
(zniesienie ustawy Glass-Steagall 1999).
Wzrost roli giełdy papierów wartościowych w systemach
opartych na sektorze bankowym.
Relacja kapitalizacji giełdy do kredytu krajowego (bez zadłużenia rządu,
Relacja kapitalizacji giełdy do kredytu krajowego (bez zadłużenia rządu,
%).
%).
Source: IMF International Financial Statistics and World Federation of Exchanges.
12,1
18,4
18,3
28,4
38,7
72,0
0
10
20
30
40
50
60
70
Austria
Niemcy
Portugalia
1992
2004
Wyniki badań empirycznych
Struktura systemu finansowego nie ma istotnego
wpływu na tempo wzrostu gospodarczego.
Kraje o podobnym poziomie rozwoju systemu
finansowego mogą rozwijać się w podobnym tempie
bez względu na to, czy ich system finansowy jest
zdominowany przez banki, czy przez system
kapitałowy.
Doświadczenia krajów Europy Środkowo-
Wschodniej.
Warunki początkowe w krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
1. Gospodarka była zdominowana przez własność państwową, a
rynek zastąpiono centralnym planowaniem (skrajna wersja
etatyzmu).
2. System finansowy był podobny we wszystkich krajach
socjalistycznych:
•
struktura monobanku w sektorze bankowym, brak niezależnych
decyzji kredytowych i zarządzania ryzykiem;
•
brak regulacji ostrożnościowych i nadzoru bankowego;
•
brak rynku pieniężnego;
•
brak giełdy papierów wartościowych;
•
bardzo ograniczony zakres instrumentów finansowych;
•
brak wewnętrznej i zewnętrznej wymienialności waluty.
3. Ten typ systemu finansowego był:
•
podobny do systemu chińskiego na początku reform;
•
charakteryzował się większą rolą państwa niż sektor bankowy w
Indiach i innych krajach rozwijających się 12 lat temu.
Warunki makroekonomiczne w krajach Europy Środkowo-
Wschodniej były zdecydowanie bardziej zróżnicowane niż
instytucjonalne, przede wszystkim w odniesieniu do:
inflacji: hiperinflacja w Polsce, dawnym Związku Radzieckim wobec
znacznie niższej inflacji w Czechosłowacji, Rumunii i na Węgrzech.
Inflacja średnioroczna w roku poprzedzającym rozpoczęcie
transformacji* (%).
* (1989 dla Polski, Węgier, Słowenii, 1990 dla Czech, Słowacji, Bułgarii, Rumunii, 1991 dla krajów dawnego Zw. Radzieckiego).
ukrytej inflacji: większej w dawnym Związku Radzieckim, Bułgarii,
Rumunii i Polsce niż w dawnej Czechosłowacji i na Węgrzech.
Ukryta inflacja 1987-1990
(różnica między wzrostem płac realnych a wzrostem realnego PKB w okresie
1987-1990).
Źródło: IMF World Economic Outlook, October 2000.
Późniejsze zmiany w sektorze finansowym w krajach
Europy
Środkowo-Wschodniej
były
bardzo
zróżnicowane.
Kapitalizacji giełdy papierów wartościowych.
Kapitalizacja giełdy papierów wartościowych (% PKB).
Źródło: EBRD Transition Report 2009.
Wielkość udzielonych kredytów dla sektora prywatnego
.
.
Kredyty dla sektora prywatnego w 2006 roku
Kredyty dla sektora prywatnego w 2006 roku
(%
(%
PKB
PKB
).
).
Źródło: EBRD Transition Report 2009.
Udział należności zagrożonych i kosztów restrukturyzacji
banków.
Koszty fiskalne restrukturyzacji banków były bardzo zróżnicowane, wyższe
koszty nie były związane z poprawą działalności banków.
Koszty restrukturyzacji sektora bankowego w latach 1991-1998 (% PKB).
Źródło: Zoli, Cost and Effectiveness of Banking Sector Restructuring in Transition Economies, IMF WP/01/157,
2001.
Różnice w rozwoju systemu finansowego wynikały w mniejszym
stopniu z różnic w warunkach początkowych, a w większym
stopniu z różnic w jakości polityki gospodarczej.
OGÓLNA POLITYKA GOSPODARCZA:
• POLITYKA FISKALNA I KURSOWA
• EGZEKWOWANIE PRAWA
• OCHRONA PRAW WIERZYCIELI I
MNIEJSZOŚCIOWYCH AKCJONARIUSZY
• LIBERALIZACJA
SYSTEM
FINANSOWY
SEKTOR
PRZEDSIĘBIORST
W
WARUNKI
POCZĄTKOWE
• PRYWATYZACJA
• REGULACJE OSTROŻNOŚCIOWE I
NADZÓR BANKOWY
• RESTRUKTURYZACJA NALEŻNOŚCI
ZAGROŻONYCH
•
PRYWATYZACJA
Specyfika przemian systemu finansowego w
nowych krajach członkowskich UE.
1. Szybka wewnętrzna i zewnętrzna liberalizacja systemu finansowego,
szczególnie w porównaniu z Chinami, Indiami i tygrysami azjatyckimi. W
rezultacie, systemy finansowe nowych krajów członkowskich UE stały się
bardzo otwarte w porównaniu z większością krajów rozwijających się.
Obligacje wyemitowane na rynkach zagranicznych w 2000 roku
(% całkowitej emisji obligacji).
Źródło: BIS Papers No 11, The development of bond markets in emerging economies, BIS 2002.
2.
Relatywnie szybka prywatyzacja banków i znaczny udział
Relatywnie szybka prywatyzacja banków i znaczny udział
inwestorów zagranicznych.
inwestorów zagranicznych.
Udział banków państwowych w aktywach sektora bankowego w 2001 roku, (%).
Źródło: Raporty roczne banków centralnych oraz BIS Papers No 4, The banking industry in the emerging
market economies, BIS 2001.
Odsetek aktywów bankowych kontrolowanych przez zagranicznych inwestorów,
2001 rok.
Żródło: Raporty roczne banków
centralnych
i BIS Papers No 4, The banking industry in the emerging market economies, BIS 2001.
Wielkość aktywów banków kontrolowanych przez
Wielkość aktywów banków kontrolowanych przez
inwestorów zagranicznych (%).
inwestorów zagranicznych (%).
28
Źródło: EBRD, Transition Report 2010, BSCEE Reports and Raiffeisen Research (2010), Banking
Sector Report, Austria.
3. Szybkie wprowadzenie regulacji chroniących prawa
wierzycieli i mniejszościowych akcjonariuszy, ale znacznie
wolniejsza poprawa w zakresie ich egzekwowania.
Ocena egzekwowania umów zabezpieczonych na aktywach w 2003 roku.*
* Dane na podstawie badań ankietowych. Wskaźnik przyjmuje wartości od 0 (najgorsza ocena) do 10 (najlepsza ocena).
Źródło: EBRD New
Legal Indicator Survey, 2003.
Liberalizacja systemu finansowego w Polsce.
• styczeń 1989: - dwuszczeblowy system bankowy;
• styczeń 1990: - bezpośrednie instrumenty polityki pieniężnej zastąpione
instrumentami pośrednimi, cele banku centralnego dotyczące
wielkości udzielanych kredytów w sektorze bankowym
pozostawione;
- wprowadzenie częściowej wymienialności waluty;
- tworzenie nowych banków prywatnych z udziałem kapitału
zagranicznego
dzięki
liberalnym
przepisom
licencyjnym;
• marzec 1992: - prywatyzacja dwóch średniej wielkości banków (BIG, BRE);
• styczeń 1993: - usunięcie limitów kredytowych dla banków;
• styczeń 1993: - częściowa liberalizacja przepływów kapitałowych –
możliwość
transferowania zysków z inwestycji w obligacje
państwowe;
• wrzesień 1994:- częściowa liberalizacja przepływów kapitałowych –
możliwość
nabywania akcji i transferu uzyskanych z nich
zysków przez
nierezydentów;
• czerwiec 1995: - pełna wymienialność waluty w transakcjach bieżących;
• styczeń 1996: - częściowa liberalizacja przepływów kapitałowych – pełna
liberalizacja napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych
oraz ich odpływu do krajów OECD, pełna liberalizacja obrotu
papierami wartościowymi do wysokości 1 mln ECU
przez
rezydentów na rynkach krajów OECD;
• maj 1996:
- częściowa liberalizacja przepływów kapitałowych -
przepływy
kredytów komercyjnych;
•luty 1997:
- częściowa liberalizacja przepływów kapitałowych –
możliwość emisji 25% akcji na rynkach kapitałowych
krajów
OECD przez przedsiębiorstwa notowane na giełdzie,
pełna
swoboda rezydentów w zakresie obrotu papierami
wartościowymi
na rynkach krajów OECD;
• styczeń 1999: - pełna liberalizacja obrotu papierami wartościowymi,
jednostkami funduszy inwestycyjnych, instrumentami
zbywalnymi, roszczeniami niezabezpieczonymi (wyjątek:
obligacje
zabezpieczone hipoteką);
- liberalizacja handlu obcymi walutami;
- liberalizacja transferów kapitałowych w
ramach ubezpieczeń
na życie;
• paźdz. 2002:
- pełna liberalizacja przepływów kapitałowych do krajów
OECD.
Systemy finansowe nowych krajów członkowskich są
zintegrowane z rynkami finansowymi Unii Europejskiej.
1. Przepisy regulujące rynek finansowy są w pełni
zharmonizowane ze standardami UE. Dyrektywy bankowe
od długiego czasu stanowiły wzorzec dla regulacji krajów
kandydujących.
2. Większość banków w krajach akcesyjnych jest
kontrolowana przez zagraniczne grupy kapitałowe, głównie
z krajów członkowskich
UE-15 (Niemiec, Francji, Włoch, Holandii, Austrii, Szwecji i
Belgii).
3. Zagraniczni inwestorzy są również aktywni w innych
sektorach systemu finansowego (ubezpieczenia, fundusze
inwestycyjne).
4. Najlepsze przedsiębiorstwa krajowe mają dostęp do
zagranicznych źródeł finansowania, poprzez bezpośrednie
pożyczki od zagranicznych spółek-matek, pożyczki w
bankach zagranicznych, emisję papierów dłużnych na
zagranicznych rynkach kapitałowych.