teistyczny i ateistyczny

Søren Kierkegaard

Za prekursora egzystencjalizmu uważa się duńskiego 

filozofa Sorena Kierkegaarda. Charakterystyczne dla jego 

filozofii było:

1.

Zainteresowanie człowiekiem i tylko człowiekiem, 

2.

Subiektywizm – nie szukał prawd absolutnych, 

uniwersalnych, powszechnych ale mówił: „Chcę znaleźć 

prawdę, która jest prawdą dla mnie. I do czego 

przydałaby mi się prawda obiektywna, gdyby dla mnie i 

dla mojego życia nie miała żadnego znaczenie?”

3.

Uznanie za niemożliwym stworzenie filozofii 

usystematyzowanej, której przedmiotem jest byt ludzki. 

Jedyna możliwa filozofia to taka, którą nazwał 

„egzystencjalną”

Kim jest 

człowiek?

„Człowiek jest syntezą 
skończoności i nieskończoności, 
czasowości i wieczności, 
konieczności i wolności”.

Człowiek uwikłany jest w 
przeciwieństwa i konflikty, stąd 
nieuniknionym jest dla niego 
Ból i Cierpienie!

Człowiek a Bóg

Przeciwności te są następstwem istnienia 
dwóch rzeczywistości, jednej w której człowiek 
żyje, drugiej w której człowiek pragnąłby żyć, 
ale jednocześnie której nie rozumie i której się 
lęka. 

Człowiek nie może zrozumieć rzeczywistości 
boskiej, gdyż jego umysł jest przemijający, 
ułomny, Bóg za to jest wieczny i doskonały.

Lęk i drżenie

Pragnienie człowieka do uczestnictwa w 
wieczności jest ogromne, ale zbliżając się do 
tej rzeczywistości człowiek odczuwa ból, gdyż 
uświadamia sobie swoją bezsilność wobec 
potęgi wieczności.

W „lęku i drżeniu” człowiekowi objawia się 
Bóg! 

Ucieczka

Polega na zajmowaniu świadomości treściami, 
które człowiekowi pozwalają zapomnieć o 
wieczności - od niej uciec.

„Człowiek zawsze czuje się 
czymś więcej niż tym, co 
osiągnął, więc cokolwiek by 
osiągnął, w niczym nie może 
znaleźć ukojenia, zadowolenia, 
szczęścia.”

Tatarkiewicz o 

Kierkegaardzie

„Mocniej niż którykolwiek świecki myśliciel Kierkegaard 
wskazał na  udział czynnika religijnego w doczesnej 
egzystencji: bo człowiek musi optować za skończonością albo 
za wiecznością, optując zaś za skończonością wybiera nicość, 
a za wiecznością wybiera męczarnię. Sądził jednak, że kto 
optuje za skończonością, ten dla spokoju i wygody wyzbywa 
się połowy swojego istnienia, bo człowiek nie jest jednak samą 
tylko skończonością, lecz <syntezą skończoności i wieczności.”

W. Tatarkiewicz

„Najsilniejszy jest zawsze ten, kto umie złożyć dłonie do 
modlitwy.”

S. Kierkegaard

Prawdziwa egzystencja

Kierkegaard przyrównuje egzystencję ludzka do 
życia woźnicy, który trzyma lejce w dłoniach i 
albo kieruje końmi do określonego celu, albo 
trzymając lejce śpi i pozwala by konie same go 
prowadziły. Tylko w pierwszym przypadku można 
mówić o pełnej egzystencji ludzkiej, gdy człowiek 
sam dokonuje wyboru między …albo … albo … a 
dokonywanie wyborów między możliwościami 
jest stanem najbardziej przerażającym dla 
człowieka i na tym nieustannym przerażeniu w 
wyborach egzystencja ludzka polega.

Jean Paul 

Sartre

Powieściopisarz, 
dramaturg, eseista i 
filozof

„Człowiek jest skazany 
na wolność.”

Istota bytu

Istota bytu przesądza o tym, że jest on tym 
czym jest, determinuje ona go do określonego 
Istnienia – ESENCJA  stanowi o EGZYSTENCJI. 

Pogląd ten był rozpowszechniony i ogólnie 
przyjęty aż do czasów współczesnych. Został on 
zakwestionowany dopiero przez Sartre’a, 
według którego esencja wcale nie stanowi o 
egzystencji – bo nie ma w ogóle żadnej esencji!

Stałość i zmienność

Jeśli rzeczywiście byty nie posiadają żadnej esencji, 
to nie ma też w nich nic stałego, nic określonego 
raz na zawsze, nic przesądzającego ich los!

A jako, że Sartre’a interesował zwłaszcza człowiek 
zasadę tą stosował przede wszystkim do bytu 
ludzkiego – nikt według żadnej idei nie zrobił 
człowieka, z góry własności jego nie przesądził, a 
JAKI CZŁOWIEK BĘDZIE ZALEŻY OD TEGO CO Z 
SIEBIE SAM UCZYNI. Może być, tym lub czymś 
innym, może być wszystkim albo niczym.

Byt dla siebie i byt w 

sobie

Człowiek jako byt świadomy siebie nazywany jest 

przez Sartre’a „bytem dla sobie”, ale człowiek 
taki jest bytem który nieustannie istnieje w 
interakcji z tym co go otacza, i jako takiego 
nazywa go Sartre „bytem w siebie”. 
To co człowieka otacza stanowi dla niego 
nieustanne zagrożenie. Dlatego człowiek cały 
swój wysiłek kieruje na ochronę siebie, swoje 
samozachowanie, nieustannie podejmuje walkę 
ze światem by przeżyć. 

Po co?

Absurd życia

„Absurdem jest, żeśmy się urodzili i 
absurdem, że umrzemy.”

Mimo tej nieustannej walki o siebie samego 
człowiek i tak skazany jest na śmierć. Wyrok 
śmierci może być wykonany wcześniej czy 
później, ale nie może być zniesiony. Walka ta 
jest walką bezsensowną, absurdalną, tak jak 
życie człowieka jest absurdem.

Trwoga 

Nieuniknione jest to, że człowiek umrze, to 
właśnie świadomość śmierci wywołuje w 
człowieku lęk, trwogę, bo jak pisze Heidegger, 
a za nim twierdzi Sartre :

„ŚMIERĆ NIE JEST PRZEJŚCIEM DO INNEGO 

ISTNIENIA – LECZ NIEODWOŁALNYM KOŃCEM 

ISTNIENIA!”

Pesymizm

Poza doczesnością nic nie istnieje. Człowiek 
otoczony jest pustką. A jeżeli tak, to jego życie 
nie ma żadnego oparcia. Pytania, które stawia, 
nie mają żadnej odpowiedzi, bo istnieje tylko 
doczesna chwila i nic co może człowiek nazwać 
wiecznością. Nie ma Boga, wiecznych wartości, 
wiecznej materii – jest tylko i wyłącznie  
człowiek i otaczająca go pustka – stąd filozofię 
Sartre’a nazywa się FILOZOFIĄ NICOŚCI.

Optymizm 

Człowiek rodzi się niczym i „będzie takim 
jakim sam siebie zrobi.” Jedynie ta absolutna 
wolność może dać człowiekowi nadzieję. 
Człowiek zawsze może być czymś więcej niż 
jest. I cała etyka Sartre’a nawołuje: 

Niech zatem będzie czymś więcej!

Istnienie człowieka jest w jego własnych 
rękach, a to jest najwyższe czego można od 
Istnienia wymagać.

Fryderyk 

Nietzsche

„Bóg umarł, niech żyje 
nadczłowiek”

Moralność

1.

Moralność niewolników

2.

Moralność Panów

Przewartościowanie 

wartości

Dotychczasowe wartości opierają się na 
fałszywej psychologii, są wbrew naturze i 
przyrodzonym instynktom, są fałszem i 
źródłem istnienia słabych ludzi.

1.

Wolność, Równość, Sprawiedliwość, Miłość 
bliźniego, litość, dobro ogółu, wartości 
duchowe

2.

Wartość życia, Wolność silnego, Nierówność

Jakie jest źródło fałszywej 

moralności?

Źródłem fałszywej moralności jest religia i Bóg, 
który nie jest prawdziwym Bogiem – Bóg 
prawdziwy umarł!

To idea Boga, zdaniem Nietschego jest symbolem 
protestu wobec życia – W Bogu ubóstwiane jest 
nic, uświęcana wola ku niczemu, a nie ku życiu. 
„Bóg jest naszym najdłuższym kłamstwem”, mówi 
Nietzsche. 
Dlatego człowiek powinien pozbyć się Boga, żeby 
móc stać się nadczłowiekiem.

nadczłowiek

Po wykluczeniu Boga ludzkość przejdzie na 
wyższy stopień cywilizacyjny. Przewidział 
narodziny nadczłowieka, który miałby 
zastąpić Boga i wypowiedzieć wojnę 
dogmatom i całej chrześcijańskiej tradycji. 
Ów superman byłby zwiastunem nowej, 
odrodzonej cywilizacji. Nietzsche stwierdził 
również, że po śmierci Boga człowiek 
stanie się najważniejszą wartością, czyli 
osiągnie pozycję mu należną.