Nauczanie ortografii

Opracowanie:

 Kinga Krzyżanowska

Przyczyny trudności w 

nauce ortografii

Wady i błędy wymowy

Poprawna wymowa nauczyciela ma 
istotny wpływ na naukę pisania. 
Dziecko przyswaja sobie język 
otoczenia, mówi tak, jak jego 
rówieśnicy i opiekunowie, z którymi 
przebywa. Znajdując się w szkole 
głównym wzorem do naśladowania 
staje się dla niego osoba  i język 
jakim się posługuje nauczyciel. 

Poprawne wypowiadanie słów i głosek 
przez nauczyciela sprzyja powstawaniu 
w umysle dziecka prawidłowych 
wyobrażeń słuchowych , istotnych 
zwłaszcza dla wyrazów, których 
pisownia oparta jest na zasadzie 
fonetycznej „pisz jak słyszysz”.

Czym jest poprawna 

wymowa

Za poprawna wymowę należy uznać 
wymowę, która jest zgodna z przyjęta 
normą, rozumianą jako postać 
dźwiękowa wypowiedzi języka 
ogólnopolskiego., utrwalona i 
zaakceptowana społecznie. 
Odstępstwa od przyjętej normy 
traktowane są jako błędy wymowy.

Niepoprawna wymowa

Niepoprawna wymowa może być 
spowodowana:
-Wadami w budowie narządów mowy i słuchu 
albo ich nieprawidłowym funkcjonowaniem.
- Złymi wzorami wymowy otoczenia, w którym 
wychowuje się dziecko.
-Według J.Kani wady wymowy są zjawiskiem 
patologicznym, natomiast inne 
blędy-”odstępstwem od normy na rzecz 
dialektu lub obcego języka”.

Niepoprawna wymowa

Niepoprawna wymowa  w znacznym 
stopniu utrudnia naukę ortografii oraz i 
jest źródłem błędów w pisaniu. Jeżeli 
dziecko xle wymawia wyrazy może 
również je źle zapisywac.

RERANIE

Polega na nie wymawianiu głoski r
Złe wymawianie głoski l( jako i 
niezgłoskotwórcze, np. zamiast lato-jato)
Ubezdźwięcznianie głosek dźwięcznych 
(np. zamiast b wymawiają p, zamiast d-t).
Rzadko występują wady takie jak jąkanie i 
mowa nosowa jednak te dwie ostatnie nie 
wpływają one w istotny sposób na naukę 
ortografii.

Najczęściej spotykane wady 

wymowy

SEPLENIENIE- polega na 
nieprawidłowej wymowie spółgłosek s, 
z, c, dz,  a także ś, ż, ć, dź, jest ono 
spowodowane nieprawidłową budową 
narządów  mowy albo złym ich 
ustawieniem w czasie wymawiania. 

Dialekt

Złe wzory mowy otoczenia w którym przebywa 

dziecko to kolejna przyczyna trudności w nauce 

ortografii. Może wynikać to z posługiwania się 

dialektem, który nieraz ma odrębne 

słownictwo, inna fleksje i składnie oraz różnice 

w zakresie fonetyki. Można mówić o dialekcie 

terytorialnym, gwarowym obejmującym dana 

miejscowość lub sąsiadujące miejscowości, a 

także o dialekcie środowiskowym, czyli 

społecznym. Dialekty są oparte na innych 

właściwościach artykulacyjnych.

Dialekt

Trudności w pisaniu, związane z  posługiwaniem 

się dialektem występują w różnej postaci i zależą 

od regionu. Pewne osobliwe gwary mogą  ułatwić 

poprawne opanowanie orografii
 ( np. wyrazów z, ż, rz) m Froelichowa i I 

Ledóchowska zwracają uwagę na fakt, iż 

mazurzenie, które utrudnia dzieciom rozróżnianie 

głosek sz - s, cz - c, ż - z- może jednocześnie 

ułatwić  pisanie wyrazów z rz, bowiem głoska ż 

pochodząca ze zmiękczenia r nie ulega 

mazurzeniu. Stąd obok wymowy zaba (żaba), zart 

(żart) występuje wymowa  żeka (rzeka). 

Uświadomienie uczniom różnicy w wymowie 

pomaga w poprawnym pisaniu wyrazów z ż i rz.

Dialekt środowiskowy

Innego rodzaju kłopoty w nauce pisania 

sprawiają dzieciom dialekty środowiskowe 

tzw. Żargony. Powodują one raczej błędy 

stylistyczne i gramatyczne, ale także 

wpływają na powstawianie błędów 

ortograficznych. W niektórych środowiskach 

spotyka się zniekształcenia spółgłosek 

nosowych, polegające na zastępowaniu ich 

samogłoską ustną z dodatkiem spółgłoski 

nosowej, np. noga - nogom, 
chodzą - chodzom.

Inne błędy polegają na zniekształceniu 
głosek miękkich, np. rękami-rekamy, 
czy zamienienie miękkiego li na ly,
 np. list-lyst.
 Zależność między wymową a błędami 
ortograficznymi potwierdzają badania 
przeprowadzone przez W Okonia, T 
Krajewskiego, B Rocławskiego

Znajomość sprawności artykulacyjnej i cech 

wymowy uczniów to jeden z warunków 

prawidłowego kształcenia języka mówionego 

oraz pisanego. Droga do eliminowania błędów, 

wynikających z wadliwego wypowiadania 

wyrazów, jest uczenie dzieci właściwej 

artykulacji i poprawnego posługiwania się 

językiem ogólnopolskim. Częste czytanie 

książek na lekcjach, słuchanie audycji 

radiowych, piękne opowiadanie nauczyciela, 

uczenie się na pamięć fragmentów prozy czy 

wierszy może dać dobre wyniki w szybszym 

opanowaniu języka literackiego.

Inne trudności w nauce 

orografii

Trudności w opanowaniu poprawnej 
pisowni wyrazów wynikają z różnych 
przyczyn, wśród których najważniejsze 
są wspomniane już wcześniej wady i 
błędy wymowy, wady wzroku i słuchu, 
słaba zdolność koncentrowania uwagi i 
zapamiętywania, a także 
fragmentyczne zaburzenia funkcji 
percepcyjno-motorycznych.

Inna grupę przyczyn stanowia przyczyny 
zewnętrzne, do których należą tzw. 
zaniedbania pedagogiczne, wynikające z 
niekorzystnych sytuacji szkolnych lub też 
złych warunków domowych. Jeżeli uczeń 
nie otrzyma dobrych wzorów liter, nie 
nauczy się poprawnego i płynnego ich 
pisania, będzie popełniał błędy graficzne. 
Mają one zły wpływ na utrwalenie się 
poprawnych zapisów.

Niekorzystnie wpływa również pospiech i 
brak systematyczności. Specyficzna 
przyczyna trudności w nauce pisania są 
fragmentaryczne zaburzenia rozwoju 
psychoruchowego. Zaburzenia te mogą 
dotyczyć funkcji analizatora wzrokowego, 
słuchowego, kinestetyczno-ruchowego, lub 
kilku tych analizatorów łącznie. Powodują 
one trudności w czytaniu i pisaniu.

Te, które odnoszą się do czytania, 
noszą nazwę dysleksji, natomiast 
trudności w pisaniu zwane są z 
dysgrafią i dysortografią.

DYSGRAFIA- jest wynikiem zaburzeń 
motoryki dziecka, wiąże się z trudnościami w 
opanowaniu samej techniki pisania. Dzieci 
dysgraficzne piszą wolniej, kreślą litery 
niekształtne o różnej wielkości i pochyleniu. 
Często mają kłopoty ze znalezieniem 
właściwego miejsca na liniaturze. Zdarza się, 
że zaczynają pisanie od końca kartki lub 
zeszytu. W czasie pisania pojawia się u 
dzieci znaczne napięcie mięśni i współ ruchy.

DYSORTOGRAFIA- to zaburzenie 
polegające na specyficznych trudnościach 
w opanowaniu umiejętności bezbłędnego 
zapisu również wyrazów o pisowni 
fonetycznej. Dzieci z trudnościami tego 
typu nie pamiętają obrazu pisanych słów, 
nie dostrzegają popełnianych błędów 
(chociaż dobrze widza przedmioty ze 
swojego otoczenia).

Dysortografia przejawia się w postaci 

różnych błędów, w zależnosci od zaburzonej 

funkcji percepcyjnej. I Tak:
-Przy wadliwej percepcji wzrokowej dziecko 

przestawia litery w wyrazie, opuszcza litery, 

sylaby, czy tez całe wyrazy.
- Przy wadliwej percepcji słuchowej ma 

trudnosci w rozróżnianiu dźwieków 

podobnych i odtwarzaniu kolejnych dzwięków 

w wyrazach, co powoduje błedny ich zapis

Dysgrafia i dysortografia to tylko pozornie 
dwa różne zaburzenia. Dysgrafia ma 
ujemny wpływ na wyniki ortografii. 
Brzydkie, niekształtne i nieczytelne pismo 
utrudnia zapamiętywanie obrazu 
graficznego wyrazów. Zarówno dysgrafia 
jak i dysortografia są to zaburzenia często 
niezależne od poziomu inteligencji, zdarzają 
się nawet u uczniów mających wyższy 
poziom inteligencji niż przeciętny.

Przyczyny tych zaburzeń nie są jeszcze w pełni 

zbadane; określono jedynie ich istotę i objawy.
Dostępna obecnie wiedza pozwala na 

podejmowanie działań w celu przezwyciężenia 

tego typu trudności. Są one uzależnione od 

charakteru oraz zakresu zaburzeń i wymagają 

zastosowania specjalnych zabiegów i środków 

dydaktycznych. Nie mogą więc być 

prowadzone w toku zwykłej nauki szkolnej, ale 

w czasie dodatkowych zajęć, opartych przede 

wszystkim na indywidualnej pracy z dzieckiem.

W czasie lekcji dzieci, które mają 
trudności w nauce pisania powinny być 
otoczone specjalna troską. Częściej 
stosowana w ich przypadku zachęta 
niż nagana, pochwała nawet za 
niewielkie osiągnięcia - mogą stać się 
czynnikiem wyzwalającym chęci do 
pokonywania trudności w pisaniu.

Zasady i metody nauczania

Cele nauczania ortografii właściwości 
psychofizyczne uczniów klas I-III 
narzucają konieczność stosowania w 
nauczaniu ortografii określonych norm-
zasad postępowania dydaktycznego. 
Oto najważniejsze z tych zasad:

Zasada systematyczności

Zasada systematyczności- wyraża się 
w planowaniu materiału nauczania 
ortografii i rytmicznym jego 
realizowaniu, stosowaniu 
systematycznej kontroli i oceny 
stopnia opanowania przez uczniów 
umiejetności poprawnego pisania.

Zasada profilaktyki

Zasada profilaktyki w nauczaniu ortografii, 

czyli zapobiegania błędom, polega na stałej 

trosce nauczyciela o poprawny zapis 

nowych i trudnych wyrazów, 

przyzwyczajaniu uczniów do zgłaszania 

swoich wątpliwości w pisaniu i wdrażania 

ich do samokontroli własnego tekstu. 

Działając zgodnie z prawem pierwszej 

reakcji dąży się do tego, aby zapis każdego 

nowego wyrazu był poprawny, aby błędna 

forma nie utrwalała się w pamięci dziecka.

Zasada integracji

Zasada integracji ortografii z innymi 
działami nauczania wskazuje na 
konieczność łączenia ćwiczeń 
ortograficznych z innymi ćwiczeniami 
językowymi. Łączna ich realizacja 
prowadzi do opanowania podstaw 
ogólnej sprawności językowej.

Zasada stopniowania 

trudnosci

Zasada stopniowania trudności odnosi 
się do racjonalnego doboru i układu 
treści poszczególnych zagadnień 
ortograficznych oraz stopniowego 
przechodzenia od przepisywania, 
pisania z pamięci, poprzez pisanie ze 
słuchu jako ćwiczenie utrwalające, aż 
do pisania ze słuchu traktowanego jako 
sprawdzian.

Zasada pogladowości

Zasada pogladowosci wymaga 
właściwego doboru i celowego 
wykorzystania środków dydaktycznych. 
Pomagają one w skupieniu uwagi, w 
utrwaleniu zapamiętywanych wyrazów, 
a także formułowaniu zasad pisowni.

Zasada aktywności

Zasada aktywności dotyczy tworzenia 
takich warunków, które zapewnią 
wszystkim uczniom aktywny i świadomy 
udział w lekcji. Zróżnicowanie ćwiczeń 
ortograficznych, w zależności od 
opanowania pisowni przez poszczególnych 
uczniów, oraz zainteresowanie ich treścią i 
sposobem wykonania ćwiczeń pomaga w 
kształtowaniu pozytywnej motywacji 
uczenia się poprawnego pisania.

Zasada kontroli i oceny 

postępów

Zasada kontroli i oceny postępów 
uczniów stosowana jest przede 
wszystkim w celu likwidowania 
niedociągnięć i braków w opanowaniu 
umiejętności ortograficznych. 
Systematyczna kontrola i ocena to 
także czynnik motywacyjny do 
zdobywania przez uczniów nawyku 
ortograficznego pisania.

Metody nauczania

Współczesne teorie dydaktyczne dalekie są 

od określenia metod nauczania. Jak wiadomo 

występują róże ich klasyfikacje, zależne od 

przyjętych kryteriów i podstaw podziału. 

Podobnie w literaturze metodycznej języka 

polskiego nie spotyka się wyraźnego 

wyróżnienia i nazwania metod nauczania 

ortografii. Jednak autorzy utożsamiają 

metody z rodzajem ćwiczeń ortograficznych, 

inni łączą je z tokiem rozumowania, 

występującym podczas analizy i uogólniania 

problemów ortograficznych.

Poziom myślenia i innych procesów 
poznawczych uczniów okresu 
wczesnoszkolnego wymaga organizowania 
na lekcjach działalności manipulacyjno-
umysłowej z materiałem językowym. 
Łączenie aktywności manipulacyjnej z 
aktywnością poznawczą i rozwijaniem 
myślenia jest działaniem najbardziej 
odpowiadającym właściwościom 
psychicznym dziecka w tym okresie

Aktywność dziecka w posługiwaniu się 
materiałem językowym wymaga 
zastosowania różnorodnych środków 
dydaktycznych, ułatwiających spostrzeganie 
i analizę zagadnień ortograficznych, 
samodzielne wykonywanie ćwiczeń, 
formułowanie prostych zasad i samokontrolę 
wykonanej  pracy. Takie sposoby nauczania 
ortotografii najogólniej można nazwać 
METODAMI DZIAŁANIA JĘZYKOWEGO

Metody działania 

językowego

- Ćwiczenia poprawnej wymowy
-  analizowanie trudności ortograficznych 

(dostrzeganie i analiza trudności)

-  wyjaśnianie pisowni wyrazów za pomocą 

przytoczenia zasady lub poszukania 

odpowiedniej formy gramatycznej

-  pamięciowe ćwiczenie zapisu wyrazów
-  praca ze słownikiem ortograficznym
-  gry i zabawy dydaktyczne
-  kontrolę własnego tekstu

Klasyfikacja i sposoby 

organizowania ćwiczeń 

ortograficznych

Kształcenie nawyku poprawnej 
pisowni odbywa się poprzez 
różnorodne ćwiczenia. W literaturze i 
praktyce pedagogicznej spotykamy 
się z wieloma kryteriami ich 
klasyfikacji i zróżnicowaną 
terminologią. 

• W celu ukazania funkcji ćwiczeń 

ortograficznych, a także ich związków 
z innymi ćwiczeniami językowymi 
można wyróżnić trzy kryteria:

1. Kryterium opracowywania zagadnień 

ortograficznych, wskazujące kolejne etapy 
pracy tj. wprowadzenie, utrwalenie i 
sprawdzenie stanowi podstawę do 
wyróżnienia następujących rodzajów 
ćwiczeń 

-

ćwiczenia wprowadzające, zwane także 
wdrażającymi 

-

ćwiczenia utrwalające 

-

Ćwiczenia sprawdzające

2. Kryterium integracji tematycznej ortografii z 

innymi działami nauki języka polskiego, które 
pozwala wyróżnić podstawowe typy ćwiczeń

- Ćwiczenia ortograficzno-artykulacyjne
- Ćwiczenia ortograficzne związane z 

czytaniem 

- Ćwiczenia ortograficzno-gramatyczne
- Ćwiczenia ortograficzno-słownikowe
- Ćwiczenia ortograficzno-stylistyczne

3. Kryterium organizacji nauki pisania, 

które daje podstawę do 
wyodrębnienia kolejnych form 
ćwiczeń w pisaniu 

- Przepisywanie 
- Pisanie z pamięci 
- Pisanie ze słuchu 

W realizacji programowych zagadnień 
ortograficznych wszystkie wymienione 
grupy ćwiczeń pozostają ze sobą w ścisłym 
związku. Na przykład ćwiczenie 
wprowadzające może mieć charakter 
ćwiczenia ortograficzno-słownikowego 
pisanego z pamięci.

  W doborze ćwiczeń do opracowania 

kolejnych zagadnień programowych 
należałoby uwzględnić: 

- Etap i  stopień trudności 

realizowanego zagadnienia

- Powiązania treściowe z innymi 

ćwiczeniami ortograficznymi

-  odpowiednią formę ćwiczeń w pisaniu
-  aktualny poziom umiejętości 

ortograficznych poszczególnych 
uczniów

Duże znaczenie ma także staranny 
dobór materiału ćwiczeniowego do 
analizy ortograficznej i precyzyjne 
redagowanie poleceń określających 
sposoby działania z tym materiałem.

Materiał ćwiczeniowy mogą stanowić 

zarówno pojedyncze wyrazy, grupy 

wyrazów czy zdania jak i teksty ciągłe, 

wybrane lub ułożone przez nauczyciela jak i 

uczniów. Podstawą gromadzenia tego 

materiału jest dostarczenie uczniom 

odpowiedniego słownictwa, które pozwoli 

dostrzec, przeanalizować pewną trudność i 

uogólnić. Materiał ćwiczeniowy powinien 

być bliski uczniom, zrozumiały i 

interesujący. Powinien uwzględniać 

zróżnicowane potrzeby językowe zespołu 

klasowego.

Poprawność wykonania ćwiczeń często 

zależne jest od poprawnego 
sformułowania poleceń. Ich treść 
podana jasno i zwięźle umożliwia 
jednoznaczne wykonanie zadań.

  Ćwiczenia ortograficzne w pracy lekcyjnej 

są podporządkowane realizacji ogólnych 

zadań z zakresu języka polskiego. Nie 

mogą one jednak stanowić tylko ich 

uzupełnienia. Starannie powiązane z 

innymi ćwiczeniami językowymi mają 

charakter pracy organizowanej 

systematycznie i planowo. W razie 

potrzeby można je realizować w ciągu 

całej godziny lekcynej.

Ćwiczenia ortograficzne muszą mieć 

wyraźnie określone cele oraz zadania, 

wskazujące na kształcenie określonych 

umiejętności. Zadania te odzwierciedlają 

tematy lekcji języka polskiego np.:
KLASAI
Nauka w pamięci wiersz pt. „Porządki w 

ogródku”. Ćwiczenia wdrażające do 

poprawnej wymowy i zapisywania 

spółgłosek na końcu wyrazu i w grupach 

spółgłoskowych.

KLASA II
Wspólne redagowanie zdań. Jak dbac o 

zdrowie ( na podstawie własnych 

spostrzeżeń i tekstu pt. „Zdrowie to skarb”). 

Ćwiczenia utrwalające poprawną wymowę i 

pisownię spółgłosek dźwięcznych.
KLASA III
Samodzielne wypowiedzi o planach i 

marzeniach wakacyjnych na podstawie 

tekstu pt „Na wakacje”. Ćwiczenia 

sprawdzające pisownię wyrazów z zanikiem 

dźwięczności.

Podział ćwiczeń ze względu na 

etapy opracowywania 

zagadnień ortograficznych

Ćwiczenia wprowadzające- organizowane są w 

celu zapoznania uczniów z nowymi 

zagadnieniami ortograficznymi. W ćwiczeniach 

tych eksponuje się tylko jedną trudność, która 

będzie przedmiotem analizy np pisownię imion 

wielką literą. Ułatwia to lepsze skupienie 

uwagi i bardziej wnikliwą obserwację. 

Analizowanie nowych trudności wiąże się ze 

sformułowaniem reguł czy zasad lub z 

pamięciowym ćwiczeniem pisowni określonej 

grupy wyrazów.

„ Reguła ortograficzna „stanowi 
uogólnienie szeregu faktów językowych 
oraz sformułowanie zasad pewnej 
regularności, jaka zachodzi w stosunku 
pisma do mowy.
W klasach I-III, gdzie nauka pisowni ma 
charakter ćwiczeń praktycznych, 
uzasadnienia odnoszą się do konkretnego 
zapisu, a treść przybiera formę najbardziej  
zrozumiałą dla uczniów. 

Nie należy wymagać od uczniów 
pamięciowego wygłoszenia zasad. 
Ważniejsze jest uświadomienie istnienia 
trudności i praktyczne opanowanie 
pisowni niż zapamiętanie treści definicji. 
O zrozumieniu zasady świadczy 
umiejętność jej stosowania. Wyjątki 
można wprowadzić wówczas gdy 
uczniowie potrafią posługiwać się zasadą.

Zapoznanie uczniów z nowym 
materiałem ortograficznym, którego 
nie objaśnia zasada, wymaga 
szczególnych zabiegów 
dydaktycznych. W materiale tym 
każdy wyraz stanowi oddzielną 
trudność. 

Ćwiczenia utrwalające

Mają na celu opanowanie 
umiejętności i automatyzacje 
poprawnego pisania wyrazów w 
zakresie wprowadzonych zagadnień 
ortograficznych.
Wyróżnia się ćwiczenia organizowane 
systematycznie i okolicznościowe.

Systematyczne utrwalanie

To planowe, wielokrotne ćwiczenie pisowni 
poznanych wyrazów, lecz w zmieniających 
się układach i sytuacjach, z zastosowaniem 
innych środków dydaktycznych. Wiązanie 
nowych doświadczeń ze zdobytymi 
uprzednio jest najlepszą formą utrwalenia. 
Sprzyja to ujawnieniu braków, porządkuje 
elementarną wiedzę, ułatwia tworzenie 
trwałych skojarzeń i przekształcenie 
umiejętności w nawyk.

Utrwalanie okolicznościowe 

Nie oznacza ono ćwiczeń 
przypadkowych. Ćwiczenia te 
organizowane są najczęściej w 
powiązaniu z innymi ćwiczeniami 
językowymi. Mogą one dotyczyć 
zwracania uwagi na istnienie 
określonej trudności ortograficznej 
objaśniania zapisu wyrazów i 
samokontroli pracy uczniów.

Ćwiczenia sprawdzające

Uświadamiają nauczycielowi i uczniom 

aktualny poziom poprawności ortograficznej.
Ćwiczenia te powinny obejmować wyłącznie 

utrwalony materiał ortograficzny. W przypadku 

użycia wyrazów nowych, należy wyjaśnić ich 

pisownie lub podać poprawny zapis.
Ćwiczenia sprawdzające trzeba organizować w 

różnorodny i ciekawy sposób. Oprócz 

tradycyjnych dyktand warto zastosować gry i 

zabawy dydaktyczne.

Podział ćwiczeń ze względu na 

integracje tematyczną ortografii z 

innymi ćwiczeniami językowymi

Ćwiczenia ortograficzno-artykulacyjne polegają 

na analizowaniu materiału ortograficznego z 

równoczesnym korygowaniem i ćwiczeniem 

poprawnej wymowy uczniów. 
Nauka ortografii wpływa na rozwój sprawności 

artykulacyjnej. Powiązanie nauki pisowni z 

wymową istnieje przed wszystkim w trakcie 

omawiania tych zagadnień ortograficznych, 

których analiza wymaga elementarnej wiedzy 

fonetycznej.

Ćwiczenia

 

ortograficzne związane z 

czytaniem

Są to ćwiczenia często stosowane w 
klasach I-III. Na tym etapie kształcenia 
związek czytania z pisaniem jest bardzo 
ścisły. Uczniowie równocześnie doskonalą 
umiejętności czytania i bezbłędnego 
pisania. Teksty przeznaczone do ćwiczeń 
czytają kilkakrotnie: przed napisaniem, w 
czasie pisania i po napisaniu, w celu 
poprawienia własnej pracy.

Czytane teksty są wzorem pisowni 
dla uczniów. W ćwiczeniach 
ortograficznych wykorzystuję się dwa 
rodzaje tekstów:

- Teksty do ćwiczeń 
- Teksty literackie, np. omawiane 

czytanki, wiersze itp.

Teksty ćwiczeń ortograficznych ukazują 
różne trudności i służą do kojarzenia i 
utrwalania określonego obrazu wyrazów. 
Celowe zatem wydaje się analityczne 
czytanie tych tekstów. Polega ono nie tylko 
na poprawnym wypowiadaniu tekstu czy 
jego rozumieniu, ale także na zwracaniu 
uwagi na sposób zapisu poszczególnych 
wyrazów. To czytanie ukierunkowane jest 
na zapamiętywanie pisowni.

Teksty omawiane czytanek i wierszy w nauce 
pisowni wykorzystywane są wybiórczo, 
najczęściej do organizowania ćwiczeń:

- Profilaktycznych, wyjaśniających pisownię 

wyrazów trudnych czy nowych, związanych z 
tekstem

- Utrwalających analizowane trudności (np. 

wyszukiwanie i zapis określonej grupy 
wyrazów lub wybranych fragmentów tekstu)

Teksty o silnym zabarwieniu 
uczuciowym czy zawierające dużo 
nowych i trudnych pojęć nie nadają 
się do ćwiczeń ortograficznych nie 
można również czytaniem 
analitycznym hamować doskonalenia 
techniki czytania. Należy zwracać 
uwagę na wdrażanie dzieci w 
opanowanie zasad interpunkcji.

Ćwiczenia ortograficzno gramatyczne

 

Ze względu na wyraźne związki treściowe 
gramatyki z ortografią ułatwiają 
uzasadnianie pisowni i formułowanie 
prostych zasad. W realizacji tych ćwiczeń 
główne zadanie nauczyciela sprowadza się 
do:

- Ustalenia zapisu wyrazów na podstawie ich 

formy gramatycznej oraz znaczenia 

- Gramatycznego uzasadnienia pisowni i 

sformułowania zasady.

Do analizy i wyjaśniania pisowni można 

wykorzystać następujące zagadnienia 

gramatyczne:

- Wyróżnianie samogłosek i spółgłosek – 

umożliwia zrozumienie zasady pisowni 

spółgłosek miękkich, spółgłosek 

dźwięcznych, rz po spółgłoskach

- Tożsamość różnych form wyrazu – służy do 

objaśniania pisowni wyrazów ze 

spółgłoskami dźwięcznymi, a także wyrazów 

z ó, rz, ż, h niewymiennymi i wymiennymi

- Grupowanie wyrazów należących do tej 

samej rodziny- pomaga w opanowaniu 

pisowni wyrazów z ó i rz wymiennmi i 

niewymiennymi, pisowni spółgłosek 

dźwięcznych oraz wyrazów z ą i ę.

-  odmiana wyrazów przez liczby, osoby, 

czasy- utrwala pisownię czasowników typu: 

siedzę, wzięła, stanął.

-  rozpoznawanie rzeczownika, przymiotnika, 

czasownika i przysłówka- ułatwia zapis 

przeczenia nie przed tymi częściami mowy 

oraz przyimka z rzeczownikiem.

- Określanie rodzaju zdań- wdraża do 

prawidłowego stosowania interpunkcji.
Istotą ćwiczeń ortograficzno-słownikowych jest 
kojarzenie znaczenia wyrazów z poprawnym 
zapisem. Równoczesne poznawanie strony 
znaczeniowej i ortograficznej słownictwa 
umożliwia także poprawną jego wymowę i 
pomaga w utrwaleniu poprawnego zapisu, 
zwłaszcza tych form, których pisownię należy 
zapamiętać.

Najczęściej organizowane ćwiczenia 

ortograficzno-słownikowe

- Grupowanie wyrazów zawierających 

określoną trudność ortograficzną według 

ich znaczenia np. jaskółka, królik, kogut, 

żółw, kózka, kura, krówka.

-  zastępowanie podanych wyrazów i 

związków frazeologicznych innymi np. 
odważni harcerze - dzielni harcerze
korale jarzębin – owoce jarzębiny

- Dobieranie wyrazów o znaczeniu 

przeciwstawnym np. 
odważny – tchórzliwy , krótszy - dłuższy

- Dobieranie do podanego wyrazu wyrazów 

pokrewnych np. 
król, królewicz, królewna, królestwo.

-  układanie słowniczków tematycznych np.  

święto górnika, górniczy trud, korzyści z 

węgla.

- uzupełnianie tekstu opuszczonymi wyrazami
-  układanie zdań z podanym słownictwem
-  gromadzenie oraz dobór odpowiedniego 

słownictwa potrzebnego do określonych form 

wypowiedzi.

Ćwiczenia ortograficzno- stylistyczne

Polegają na utrwaleniu pisowni 

określonego materiału ortograficznego w 

związku z redagowaniem różnych form 

wypowiedzi
Do często stosowanych ćwiczeń 

ortograficzno-stylistycznych należą:

- ćwiczenie pisowni wyrazów i związków 

frazeologicznych, które będą zastosowane 

w danej formie wypowiedzi

-  doskonalenie umiejętności samodzielnego 

korzystania ze słownika orograficznego w 

czasie pisania wypowiedzi

- Organizowanie różnego rodzaju ćwiczeń 

ortograficznych na podstawie 
zredagowanych wypowiedzi pisemnych, 
zawierających odpowiednio dobrany do 
analizy materiał ortograficzny.

-  ćwiczenia sprawdzające poprawność 

pisania poprzez samodzielne układanie 
różnych form wypowiedzi pisemnych.

Podział ćwiczeń ze względu na 

organizację nauki pisania

 

Przepisywanie jest najprostszą formą ćwiczeń 

w pisaniu polega na całościowym i wiernym 
odtwarzaniu obserwowanych wyrazów czy 
zdań.

Główne zadanie nauczyciela związane z tymi 

ćwiczeniami to wdrożenie uczniów do 

- Rozumienia treści poleceń oraz materiału 

przeznaczonego do przepisywania

- Wyraźnej i poprawnej wymowy 

odczytywanego materiału do ćwiczeń

- Dokonywanie analizy gramatycznej np. 

podziału tekstu na zdania, określenia 
ich rodzaju, wyodrębnienia wyrazów i 
ustalania ich kolejności zdaniach

- Dokonywania analizy ortograficznej, tj. 

wnikliwej obserwacji i uzasadniania 
pisowni, określania i zapamiętywania 
ich budowy głoskowo literowej

- Zapisywanie całych wyrazów, 

zespołów wyrazów lub krótkich zań z 
jednoczesnym sprawdzaniem.

Przepisywanie z pamięci 

To zapisywanie graficznego wyrazu czy 
zań i pisanie ich bez pomocy wzoru 
oraz porównywanie poprawności 
zapisu z udostępnionym później 
wzorem. Dokładna analiza i obserwacja 
wzoru oraz możliwość sprawdzenia 
zapisu i dokonania poprawek są 
głównymi elementami, które decydują 
o skuteczności tej formy pisania.

W pisaniu z pamięci wyróżnia się 

kolejne fazy

- Wyraźne i zgodne z wymową 

odczytanie materiału do pisania, 

sprawdzenie stopnia rozumienia treści 

- Analiza gramatyczna tekstu np. 

podział na zdania, określenie ich 

rodzaju, wskazywanie wyrazów i 

ustalenie ich kolejności w zdaniach.

- Analiza ortograficzna części lub całości 

tekstu przeznaczonego do pisania, tj. 
analiza i synteza wzrokowa-słuchowa 
wyrazów nowych lub trudnych, 
uzasadnianie ich pisowni

- Zapisywanie wyrazów lub zdań w 

powietrzu, na kartce, na foli

- Odczytanie lub próba powiedzenia z 

pamięci materiału prznaczonego do 
pisania

- Zasłonięcie części lub całości tekstu i 

pisanie z pamięci

- Sprawdzenie zapisanej części lub 

całego tekstu z podanym wzorem

Autodyktando

Pośrednia forma pisania między 

przepisywaniem, a pisaniem z pamięci - 

wykorzystywane jest przede wszystkim do 

utrwalenia pisowni. Polega ono na pisaniu 

z pamięci uprzednio poznanego materiału 

ortograficznego np.

- Uzupełnianiu brakującej części tekstu

-  zapisaniu wyrazów lub zdań 

przeczytanych z tablicy, czy książki

-  pisanie wyuczonych zagadek z pamięci, 

rymowanek czy wierszy lub. fragmentów 

prozy

Autodyktando

Możliwość korzystania z tekstu 
(element przepisywania) w razie 
wystąpienia wątpliwości wyrabia 
czujność i odpowiedzialność 
ortograficzną

Pisanie ze słuchu

Pisanie ze słuchu zwane dyktandem, to 

zapisywanie dyktowanych wyrazów i zdań 

bez możliwości korzystania ze wzoru. Spełnia 

ono różne funkcje w nauce orografii. 

Ćwiczenia te można wykorzystywać do 

wprowadzenia nowego materiału, jednak 

największe znaczenie mają  w dalszych 

etapach kształcenia pisowni, w utrwalaniu i 

sprawdzaniu umiejętności i nawyków 

poprawnego pisania. Na tej podstawie 

wyróżnia się dyktanda wprowadzające, 

utrwalające i sprawdzajace.

Duży wpływ na wyniki ćwiczeń w pisaniu 
ze słuchu ma umiejętność słuchania, 
rozumienia i zapamiętywania 
dyktowanego materiału po pierwszym 
przeczytaniu. Efekty pisania ze słuchu 
zależą od sprawnego ich przeprowadzenia
Szczególną rolę odgrywa technika 
dyktowania. Dyktowanie poprzedza się 
starannym odczytaniem i sprawdzeniem 
stopnia rozumienia treści.

Teks powinien być wypowiadany 

zgodnie z obowiązującą wymową. Nie 

wolno zniekształcać głosek przez 

niewyraźne lib hiperpoprawne ich 

wymawianie. Należy mówić z naturalną 

intonacją, powoli oraz tak głośno, aby 

słyszeli wszyscy uczniowie. Tekst 

dyktujemy zdaniami. Poszczególne 

zdania można powtarzać dwukrotnie 

przed i po zapisaniu przez uczniów.

Zdania rozwinięte najlepiej podzielić na 
logiczne części, a następnie podyktować 
najpierw całe zdanie, potem wydzielone jego 
części i ponownie całe zdanie. Szybkość 
dyktowania uzależniona jest od tempa pisania 
uczniów. Po wykonaniu całego ćwiczenia 
dokonuje się ostatniego czytania i 
uzupełnienia braków. Ważne jest, by 
nauczyciel podczas dyktowania pozostawał 
cały czas w tym samym i widocznym miejscu, 
by nie rozpraszać uwagi uczniów.

Dyktando wprowadzające

Polega na dyktowaniu tekstów zawierających 
tylko jedną, aktualnie omawianą trudność 
ortograficzną. Nauczyciel informuje uczniów 
o rodzaju trudności, uzasadnia i podaje 
poprawny zapis bezpośrednio przed 
dyktowaniem. W czasie pisania natomiast 
pisownie trudną wyjaśniają uczniowie. Oni 
także pod kierunkiem nauczyciela 
sprawdzają własne prace. Nauczyciel nie 
ocenia tych prac stopniem.

Dyktanda utrwalające

Stanowią pomost pomiędzy pisaniem z 

pamięci, a pisaniem ze słuchu, między 

praca pod kierunkiem nauczyciela, a 

samodzielną pracą uczniów. Mają one na 

celu opanowanie umiejętności w zakresie 

poprawnego pisania w zakresie poznanych 

reguł, zasad, i wyrazów o pisowni 

niewyjaśnionej. 
Wyróżnia się następujące formy dyktand 

utrwalających:

- dyktando z objaśnieniem

-  dyktando z wybranych reguł i form

- dyktando swobodne

-  dyktando twórcze

Najbardziej  kształcącą rolę  i powszechne 

zastosowanie, bo już w pierwszym roku nauki, 

mają dyktanda z objaśnieniem. W tej formie 

pisania dyktowanie tekstu odbywa się po 

uprzednim uzasadnieniu pisowni. Podstawę 

kształcenia umiejętności stanowi znajomość zasad 

pisowni oraz pamięć wzrokowa i słuchowa. 

Dodatkowy wpływ wywiera aktywna i świadoma 

praca uczniów. Wyodrębnia się dwa rodzaje 

dyktand z objaśnieniem:

- dyktando wzrokowe
- dyktando słuchowe

Dyktando wzrokowe

Polega na zapisaniu  dyktowanego 
tekstu po analizie wzrokowej. Teksty 
mogą być w podręcznikach lub napisane 
na tablicy, a wyrazy szczególnie trudne 
dodatkowo uwypuklone na tablicy, np. 
poprzez podkreślenie czy obrysowanie 
ramką. Po napisaniu uczniowie sami 
sprawdzają własne prace porównując je 
z tekstem-wzorem.

Dyktando słuchowe

To zapis dyktowanego tekstu poprzedzony 

analizą ortograficzną, opartą na 

spostrzeżeniach słuchowych. Dokonywanie 

analizy wyrazów i zdań powinno doskonalić 

poprawną wymowę uczniów, wyrabiać 

umiejętność uzasadniania pisowni i 

poprawnego zapisu. Podobna funkcję spełnia 

samokontrola przeprowadzona w formie 

porównania własnego tekstu ze zdaniami 

zapisywanymi pojedynczo na tablicy. Dyktanda 

z objaśnieniem wzrokowe i słuchowe powinny 

być oceniane przez nauczyciela.

Dyktando wybranych reguł i 

form

Polega ono na zapisywaniu tych fragmentów 

dyktowanego tekstu, w którym mają 

zastosowanie podane zasady lub formy 

gramatyczne. W dyktowanych tekstach 

(najczęściej w klasie II ) należy ograniczyć się do 

jednej zasady pisowni np. rz po spółgłoskach lub 

jednej formy gramatycznej np. ó w wyrazach 

liczby pojedynczej. Wykorzystanie kilku zasad czy 

form zwiększa stopień trudności w pisaniu. 

Przypominanie posługiwania się nimi tuż przed 

rozpoczęciem pisania, zmusza do świadomego 

wysiłku i koncentracji uwagi. Prace sprawdza i 

ocenia nauczyciel.

Dyktando swobodne 

(twórcze)

Stosowane jest najczęściej w klasach 
II i III, zapewnia utrwalenie 
poznanych zagadnień 
ortograficznych w powiązaniu z 
ćwiczeniami stylistycznymi. Sa dla 
uczniów łagodnym przejściem od 
ćwiczeń ortograficznych do 
swobodnego wypowiadania się na 
piśmie.

Dyktando swobodne

Polega na najbardziej wiernym zapisywaniu 

usłyszanych zdań czy urywków z czytanego 

przez nauczyciela tekstu. Istnieje możliwość 

zastępowania wyrazów innymi, lecz bez 

istotnej zmiany jego treści. Dyktowany tekst 

stanowi znaną uczniom formę wypowiedzi 

pisemnej i zawiera słownictwo utrwalające 

poznane trudności ortograficzne. Przed 

rozpoczęciem pisania słownictwo to, jak i 

cały tekst, jest przedmiotem wnikliwej 

analizy treściowej i ortograficznej. Prace 

sprawdzają uczniowie, a następnie 

nauczyciel.

Dyktando twórcze

Zwane jest także redakcyjnym, wiąże ze soba 

bardzo ściśle naukę pisowni z redagowaniem 

różnych form wypowiedzi pisemnych. Ćwiczenia 

te wymagają od uczniów pisania określonej formy 

wypowiedzi, utrwalającej wybrane zasady pisowni 

lub odpowiednie grupy wyrazów.
Układanie wypowiedzi odbywa się na podstawie 

dyktowanego przez nauczyciela tekstu lub 

zgromadzonego słownictwa. W początkowej fazie 

ćwiczeń można wykorzystać teksty dyktowane 

przez nauczyciela. Praca uczniów sprowadza się 

wówczas do zapisywania tekstu z jednoczesnym 

uzupełnieniem w nim brakujących miejsc 

określonym materiałem ortograficznym.

Dyktando twórcze

Następnie należy przechodzić do bardziej 

kształcących wariantów ćwiczenia tj. 

układania różnych form wypowiedzi na 

podstawie wspólnie zgromadzonego 

słownictwa, które sprzyja utrwaleniu 

poznanego materiału ortograficznego. 

Zredagowane wypowiedzi, ocenione 

przez nauczyciela wykorzystuje się 

również do organizowania różnych 

ćwiczeń ortograficznych.

Dyktando sprawdzające

Obejmuje tylko ten materiał, który został 

uprzednio opracowany i utrwalony. 

Celem tych ćwiczeń jest kontrola 

poziomu poprawności ortograficznej 

oraz uświadomienie im zakresu i rodzaju 

trudności. Dyktando sprawdzające nie 

może jednak stanowić wyłącznego 

sposobu sprawdzania pisowni. 

Sprawdzenie musi być wynikiem kontroli 

wszystkich prac pisemnych.

Dyktando sprawdzające

Przeprowadzenie dyktand sprawdzających 
musi być poprzedzone ćwiczeniami mających 
charakter zapobiegawczo-sprawdzających. 
Polega ono na dyktowaniu tekstu, z którym 
uczniowie zapoznali się wcześniej 
indywidualnie tzn. dokonali analizy 
ortograficznej według wskazówek 
nauczyciela.  Następnie można dyktować 
tekst bez udzielania dodatkowych wyjaśnień. 
Wyjątki stanowią wyrazy nowe, których 
pisownia wymaga uzasadnienia.

Dyktando sprawdzające

Dyktando sprawdzające ma 

następujący przebieg:

- odczytanie tekstu przez nauczyciela
-  sprawdzenie stopnia zrozumienia 

treści (postawienie pytań)

-  dyktowanie
-  czytanie sprawdzające
-  zebranie, sprawdzenie i ocena przez 

nauczyciela

Dyktando sprawdzające

Po oddaniu prac uczniowie pod 

kierunkiem nauczyciela mogą uzasadnić 

pisownie tych wyrazów, które sprawiły 

trudność. Wspólne ustalenie sposobów 

utrwalania ich poprawnego zapisu np. 

umieszczenie wyrazów w kąciku 

ortograficznym, ułożenie rebusu, 

krzyżówki, czy zagadki lub indywidualny 

wybór ćwiczeń utrwalających bardzo 

pomaga w przyswajaniu wiedzy.

Bibliografia

•  „Nauczanie ortografii w klasach I-III 

Poradnik dla nauczyciela”

•  Anna Jedut, Anna Pleskot

•  Warszawa 1991, Wydawnictwo 

Szkolne i Pedagogiczne

•  (str. 10-13, 29-31, 55-62)