Slajd 1

W lus

lus

trze

Twardowskiego

polskie

polskie koncepcje

koncepcje

nieświadomej

psychiki przed

psychiki przed F

reu

dem

W lustrze

Twardowskie

go:

polskie

koncepcje

nieświadome

psychiki

przed

Freudem

…

a jak było u nas,

w „

Polszcze”



Ilu pisarzy rozwijało takie

idee na terenie Polski?



Czy

istnieją dowody na to, że

polska myśl psychologiczna

mogła dopracować się idei

nieświadomości przed

Freudem?



Czy istniała polska
psychologia nieświadomości
niezależna od psychoanalizy i
oparta na odmiennych
przesłankach?

W trzech znaczeniach



I. Tylko stwierdzenie/hipoteza zachodzenia

stwierdzenie/hipoteza zachodzenia

utajonej aktywności mentalnej

(umysłowej).



II. Uchwycenie zależności: przyjęcie utajonej

przyjęcie utajonej

aktywności mentalnej

– w decydujący sposób

zmienia dotychczasową koncepcję umysłu.



III. Uchwycenie zależności: przyjęcie utajonej

przyjęcie utajonej

aktywności mentalnej

– w decydujący sposób

zmienia dotychczasową koncepcję

człowieczeństwa

(i to zarówno w

aspekcie/wymiarze indywidualnym, jak i
kulturowym).

Regestr

materyi



Metodologia



Kwestie

językowe:



Świadomość



Samowiedza



Samokontrola



Nieświadomość



Antykartezjanizm



Kwestie

kulturowe

metodologia



Ramy czasowe: 1605 – 1900

1605 – 1900



Tylko prace:



Polskojęzyczne.



Oryginalne

(bez spolszczeń i tłumaczeń).



Opublikowane

(gwarancja istnienia

intelektualnej debaty).



Praca przy „otwartej kurtynie”:



analiza obszernych fragmentów oryginalnych
tekstów (w tradycji Margettsa,1953;
Ellenbergera, 1957 i Whyte’a 1960).



Interesowały mnie:



kwestie „oryginalności i pierwszeństwa”



język i terminologia



sposoby dotarcia do nieświadomości



tendencje rozwojowe i prawidłowości



natura,



struktura,



geneza i funkcja



ewentualnie: patologia i typologia
nieświadomości w polskich koncepcjach

historia

i systematyka



Samuel Linde (1814):



Słowo um iest to w Słowiańskim ięzyku
korzeń, który z siebie wypuszcza
rozliczne modyfikacye; z niego pochodzą:

rozum, umysł, umieiętność

; um iest

pierworodną w człeku władzą
rozpoznawania rzeczy, czyli macica ideów
porządnych.



Pochodne: umieć, umieiętny etc., rozum,

umieć, umieiętny etc., rozum,

rozumieć, rozumować, rozumny etc.,

bezumny, bezumność, zdumieć, zumieć,

duma, dumać, dumny

Świadomość w Polszcze



„

Świadomie”, „świedomie”

– (świadomość,

zdawanie sobie sprawy z czegoś) od XV wieku.



Dokumenty i tłumaczenia Pisma Świętego.



"Nisi gravi infirmitate gravata eadem Anna
Dolinska stare non posset et hoc sub bona al.

swiedomyiu (pro swiedomym)

et tunc eadem

Anna Debet se inscribere et recognoscere"
(1433).



Biblia Szaroszpatacka (ok. 1450):



Nye czin grzecha w swem swyadomyv

swyadomyv

(nunquam patiaris crimen scire).



Przeto wam davami na swyadomye

swyadomye

(notum

facimus).

Ksiądz Włodek,

Słownik polski dawny, Czyli

Zebranie słów dawnych

zaniedbanych Polskich z ich

tłumaczeniami



Świadomia, człowiek, albo ludzie
świadomi: ktore za świadki może kto
brać, np. przystaw świadomią, toiest,
przystaw świadków (1780).

Samuel Bogumił Linde

1812

Conscientia

Bewusst



z doświadczenia
wiadomy,
doświadczony, dobrze
wiedzący, znaiący



świadomy, wiadomy
komu



wiadomość z
doświadczenia



z doświadczeniem,
biegle

świadomość, samowiedza

samoświadomość



Wiedzenie,



Baczenie,



Sumienie,



Samoznawstwo,



Poczuwanie się,



Przekonanie
wewnętrzne,



Umienie siebie,
(s-umienie),



Samopoznanie siebie
samego,



Samo-wiedza,



Przeświadczenie o sobie,



Zmysł wewnętrzny,



Uznanie,



Podlegający uznaniu,



Przytomny,



Odbywający się za
udziałem wiedzy i woli.



Feliks Jaroński (1812):



Chociaż np. niemieckie Bewußtseyn,

Bewußtseyn,

Wentzel

nazywa Conscientia;

Conscientia;

ia iednak nie Sumieniem

Sumieniem

ale Wiedzeniem

Wiedzeniem

to nazwałem: a to dla tego,

żebym starego i powszechnego znaczenia
wyrazowi Sumienie

Sumienie

nadanego niepsuł,

któremu w niemieckiey mowie wyraz

Gewissen

od starodawnych po łacinie

Conscientia

nazywany, odpowiada.



Anioł Dowgird (1828):



Wykład wyobrażeń względnych, któreśmy
dopiero mieli, daie nam powód roztrząśnienia
tego, co Filozofowie Niemieccy teraźnieysi
nazwali Bewußtseyn,

Bewußtseyn,

a co my Polacy nazwać

możemy wiedzeniem.

wiedzeniem.



Patrycy Przeczytański (1816):



lepiey będzie, gdy rozróżnimy uwagę na
siebie od uwagi na rzecz obcą: nazywamy
więc ią namysłem

namysłem

czyli bacznością

bacznością

(Reflexio).

Baczność zatem iest uwaga na siebie.



potrzebne iest zastanowienie się nad sobą,
czyli potrzebna iest baczność którey w

iest baczność którey w

bydlętach nie widzimy



Samuel Linde (1807):



Baczenie: Baczyć - obracanie baczności czyli
attencyi na co; Od siedmiu lat dzieci iuż
zaczynaią mieć baczenie, rozeznanie dobrego

baczenie, rozeznanie dobrego

i złego

;

Rozumem a baczeniem różnimy się od

Rozumem a baczeniem różnimy się od

zwierząt

;

Jeszcze iest przy baczeniu: przy

przy

rozumie, przy sobie



Jan Śniadecki (1822):



Autor mówi o sile, dzięki
której możemy
przeświadczyć się o bycie
naszym indiwidualnym przez
akt umysłu zwrócony na to,
co się w nas dzieie,



i stwierdza:



Tę ostatnią siłę umysłową
nazywamy poczuwaniem się,

przekonaniem

wewnętrznem, umieniem

siebie

czyli

czyli sumieniem

sumieniem

(conscientia)



Józef Kremer (od 1837):



Kto świadomość siebie ma,

powie: ja wiem,

że jestem, i że ten świat w koło mnie
rozłożony nie jest mną. Człowiek tedy

Człowiek tedy

siebie świadom,

sam siebie ima, w sobie

tkwi, ma więc pewność samego siebie, i

świadomość o prawdzie własnego istnienia



Konieczne jest aby:



człowiek w samem wykonaniu spraw
zmysłowych siebie świadom był;

siebie świadom był;

aby nie był

nie był

wyparty z siebie samego, i bez ustanku był

sobie przytomny,

przebywając ciągle w

domu ducha swojego.



Gdy człowiek: siebie samego

siebie samego

uzna,

skoro ujmie własną

ujmie własną

istotę swoją,

skoro dotrze do

wiadomości siebie - to
samowiedza staje się imaniem

imaniem

jestestwa swego,

zrozumieniem swojego "Ja",

umieniem siebie,

s-umieniem



Józef Majer (1854, 1857):



Jak naczynia tak też i nerwy

rozpostarte są niemal po

całem ciele, ażeby za ich

pomocą dusza

pomocą dusza stać się mogła

stać się mogła

świadomą

o każdej jego

części.

nieświadomość



Pojawia się sporadycznie w pracach z
pierwszej połowy XIX wieku jako synonim

synonim

niewiedzy, ignorancji, braku

wykształcenia, niskiego poziomu

umysłowego.



Linde jeszcze nie odnotowuje tej
kategorii;



Rodzimy odpowiednik niemieckiego
terminu unbewusst

unbewusst

to u niego:



„

bezwiadom”

i „bezwiadomie”

„bezwiadomie”

rozumiane jako: „

„

wiadomości niemaiący”

(1807).

niewiadomy & nieświadomy



Stanisław Witwicki O szczęśliwości
doczesney. Pisma w Roku 1685 pod tytułem
Abrys szczęśliwości doczesney wydane, a
teraz Prócz odmiany w Tytule wiernie
przedrukowano:



W młodości człowiek doświadczenia niemaiąc
prędzey na hak nieszczęścia padnie, prędzey
chytrości ludzkiey da się uwichłać jako

niewiadomy.



Musieły bydź o tym sposobie pisane Xiążki (y
pewnie były z liścia składane) ale ie przez

niewiadomość

popalono (Kleczewski, 1767).

nieświadomość



Michał Wiszniewski

(1837):



Skeptycy bywają
ludzie uczeni,
głębokiej rozwagi, i
biegli w dialektyce;
bo człowiek głupi,

nieświadomy,

lub

niedołężnego
rozumu, wątpić
ciągle, to jest: być
skeptykiem nie
zdoła.

Józef

Kremer

(1837)



Wielożeństwo jest
właściwe ludom
Wschodnim, bo te

nieświadome

jeszcze

zacności istoty
człowieczej, obu płci z
sobą nie zrównały.



Jak atoli dziecię igrając,
częstokroć mimo wiedzy
swej wielką wypowie
myśl, tak też nauki
upatrując łączności
między istotą wewnętrzną
i zewnętrzną,

bezświadomie

znalazły

pełną wagi prawdę.



Teofil Szymon Borzęcki Treść logiki
popularnej poprzedzona krótkim
wykładem psychologii (1862):



Ludzka wola:



"ze złym celem, jest moralnie złą; bez
celu, jest bezwinną, nieświadomą,

bezwinną, nieświadomą,

bezwiedzową



Antoni Kosiba, O afektach, ich stosunku
do uczuć i namiętności oraz ich wpływie
na organizm człowieka, Jasło (1880):



Zdziwienie jest niejako cichem
przyznaniem się do własnej

nieświadomości

i słabych sił własnego

rozumu.

Bronisław Ferdynand

Trentowski



Termin nieświadomy

nieświadomy

pojawia

się prawie dwadzieścia lat
wcześniej, niż we Francji u
Trentowskiego zarówno w
postaci przysłówkowej,
przymiotnikowej, jak i
rzeczownikowej w Chowannie
(1842).



Służy do określania bardzo
różnych zjawisk, o czym
przekonują fragmenty wyjęte z
drugiego tomu tego dzieła:



Prawdą i wiedzą jest zaiste wszechistnienie,

ale n i e ś w i a d o m ą

n i e ś w i a d o m ą



Za odrodzenie wiosenne odpowiedzialny jest:



duch natury zmartwychpowstającej, duch

duch

nieświadomy siebie samego

, a przecież tak

krzepki.



Młody człowiek wychowany w dobrej rodzinie

hołduje pewnym wartościom, ale nie wie

dlaczego, bo:



stało się to nieświadomie za młodu drugą

jego naturą



Odradza rodzicom karę chłosty wobec

niemowlęcia (sic!) bowiem:



Rózga zapali w niem nieświadome siebie

nieświadome siebie

, lecz

przecież nieznośne uczucie niesłuszności

uczucie niesłuszności

jakiej doznaje.



Uczucie samo i w sobie wzięte, to prawdziwie

w s z e c h m o c ś l e p a



język uczuciowy chce coś wypowiedzieć, lecz

niewie, jakim sposobem; iż nawet samo siebie

orzec niezdoła; iż więc jest g o r ą c ą

g o r ą c ą

n i e ś w i a d o m o ś c i ą i ś l e p o t ą



a zatem uczucie niezna siebie

niezna siebie



Uczucia i skłonności, właśnie dlatego, że nam

nieznane, są niezwykle trwałe i odporne na

perswazję:



Pociąg i pochop

są nadzwyczaj krzepkie.

Zdaje się nam nieraz, iż uwolniliśmy się od

nich, a przecież w nas żyją i przy sposobności

budzą się natychmiast



Komuż nieznana ślepa sympatyi władza

ślepa sympatyi władza

jednocząca człowieka s człowiekiem?

Anty-kartezjanizm



Krytyka dualizmu kartezjańskiego.



Przyjęcie hipotezy umysłu w odniesieniu do

hipotezy umysłu w odniesieniu do

zwierząt

- a nawet w całej natury.



Uznawanie wspólnoty człowieka ze zwierzętami

wspólnoty człowieka ze zwierzętami

i naturą na poziomie duchowym.



Stratyfikacje i stopniowania w obrębie

psychizmu:



umysłowość ma niższe i wyższe postaci (formy),



wyróżnianie rozmaitych stopni daności

stopni daności

treści

psychicznych w doświadczeniu wewnętrznym,



istnieją różne stopnie panowania

stopnie panowania

nad własnymi

procesami psychicznymi.

Józef

Bogdan

Dziekoński

1841



Wiadomo też, jak Deskartes
wsławił gruczoł pinealny (u
podstawy mózgu) ponieważ
kilka wielkich nerwów w
bliskości jego się
rospoczyna, dla tego
powiedział, iż tam dusza
działanie swe rozpościera.
Często się jednak zdarza, iż
gruczoł ten napełniony jest
małemi kamykami, nie
wiadomo więc czy i dusza
kamienieje, czy w takim
razie wynosi się z
niewygodnego siedliska.



Jednakże podobieństwo (analogia)
pierwiastku ożywiającego zwierzęta z tym,
który rządzi człowiekiem, zdawało się nie
tylko upokarzać ród ludzki, ale nawet
niewygodną i trudną do wyjaśnienia
okolicznością; dla tego uczony Hiszpan
Antonio Pereira, wynalazł łatwy sposób
rozcięcia sprzeczki, to jest odmówił

odmówił

zwierzętom wszelkiej, jakiej bądź duszy

ogłosił je za proste machiny i automaty.

machiny i automaty.



Descartes utrzymywał tę hypotezę z całem
wysileniem swej fizyki korpuskularnej; nie
udało mu się jednak przekonać nawet swej
synowicy, która uporczywie obstawała, iż
oswojona jej makolągwa posiada czułą

makolągwa posiada czułą

tkliwość.



Jeżeli jednak duszą, nazwiemy (jak to jest w
użyciu) ten pierwiastek w istotach, sam

sam

siebie świadomy,

z którego wypływa

uczucie, żądza i wola, wtedy wszystkie,

wszystkie,

nawet bezmózgowe zwierzęta okazujące nie

omylnie ślady uczucia i woli,

a gdy tych bez

uznania samego siebie pojąć nie można,

okazują ślady niejakiejś duszy.

I w tym to

jedynie sposobie bezpośrednim z

doświadczenia wypływającym wnioskiem

jest to, że każde zwierze duszą jest

obdarzone

, jakie jednak przechody, postępy

i działania tego pierwiastku są, ściśle
oznaczyć w teraźniejszym stanie
niepodobna.

Karol Libelt 1850



Do istoty czynu, czyli dzieła, należy więc,

aby się duch nasz w nim wiedział.

Wszystkie

zatem mechaniczne prace ludzkie, w których

człowiek automatem i machinialnie odbywa

obowiązki swoje

, nie są czynami. Myślenie

człowieka, jako ducha, jest myśleniem w
pomysłach, jest p o m y s ł o w a n i e m;

myślenie człowieka, jako duszy, jest

myśleniem instynktowem, mechanicznem, w

całkowitem podobieństwie do zwierząt.



Jednak człowiek: nie zawsze potrafi
wyróżnić, czy myśli psychicznie, czy
duchowo.

Wiktor Feliks Szokalski 1861



Wśród takiego odmętu trudnoby było jasne
powziąść o umysłowości naszej wyobrażenie; i
pewnie jeszcze mało wiedzielibyśmy o niej,
gdyby człowiek był jedyną li tylko czującą i
myślącą istotą na ziemi: na szczęście

na szczęście

zwierzęta myślą także i czują, i są także

opatrzone cielesnemi przyrządami, które

duchowym ich działaniom za narzędzia służą

;

a chociaż działania te równie jak i ich
narzędzia są bez porównania mniej doskonałe
od tych, któremi nas obdarzyła przyroda,

mogą nam jednakże jako punkt do porównania

posłużyć, i nie jedną nam w człowieku

objaśnić okoliczność.

Julian

Ochorowicz



Największą w świecie
niedorzecznością, jest
odwoływanie się do

świadomości,

czyli do

poczucia wewnętrznego
w kwestyi istoty duszy.



Świadomość nasza nie
czuje ani mózgu, ani
duszy jako odrębnej od
niego i w ogóle nie może
służyć za żadne
kryterium w kwestyi
istoty rzeczy. Ci ludzie
chcą żeby lustro
odbijało się samo w
sobie!



Ważnym zarzutem przeciw

zarzutem przeciw

odrębności duszy ludzkiej od

zwierzęcej jest istnienie

najściślejszych przejść

pomiędzy najwyższemi

objawami umysłowemi

zwierząt i najniższemi w

człowieku.



Skoro dowiedzionem jest, że
zwierzęta mogą myśleć
(chociażby w najprostszej
formie), to, jeśli myślenie nie

jeśli myślenie nie

może być przymiotem ciała,

musimy przyjąć, że i u

zwierząt jest coś

niemateryjalnego, co myśli.



Co zaś jest niemateryjalne, to według
pojęć spirytualistów, nie może być
zniszczonem, a przynajmniej
przeistoczonem w ciepło, światło itp.
siły fizyczne; bo gdyby tak było, to i
dusza człowieka mogłaby być podobnie
przeistoczona, na co jednak
spirytualiści nie zgadzają się.



Zatem mamy tylko dwa punkta wyjścia:



albo uznać duszę niemateryjalną,

nieśmiertelną w zwierzętach i w

człowieku - albo też odmówić jej i

człowiekowi i zwierzętom.

Leibniz ante portas



Świadomość nie powinna występować
nagle, dając ścisłą liniją demarkacyjną
od bezwiedzy - lecz owszem rozwijać się
stopniowo w miarę wzrostu
przeciwstawności pomiędzy ja

i nie ja

nie ja

pomiędzy duchem i materyją, pomiędzy
organizmem i bryłą - pomiędzy mózgiem
a kamieniem.



A zatem świadomość powstaje przez

kombinacyją pierwiastków bezwiednych

Stratyfikacja świadomości



Feliks Jaroński

(pozornie) utożsamia

psychiczność ze świadomością:



Rozdział „Wyobrażenia Ciemne, iasne,
rozróżnione” pochodzi z jego książki O

filozofii

(1812):



Wyobrażenie, któregobyśmy nie mieli

wiedzenia, żadnemby dla nas nie było

wyobrażeniem.

Każdemu więc wyobrażeniu

musi towarzyszyć wiedzenie. A zatem w
ścisłem znaczeniu wyrazu, niemasz

niemasz

wyobrażeń zupełnie ciemnych; bo ich

niemasz bez wiedzenia.



Możemy i powinniśmy nazywać Ciemnemi

Ciemnemi

wyobrażeniami te, których mamy wprawdzie
wiedzenie, ale ich od innych nie rozróżniamy.

ich od innych nie rozróżniamy.



Odróżnia wyobrażenia jasne

jasne

i rozróżnione:

rozróżnione:



Wchodzi ktoś do mnie nigdy odemnie
niewidziany, i ia go z pierwszego weyrzenia
zaraz lubię; ale niewiem przyczyny dlaczego.



Mam tey przychylności wyobrażenie Ciemne.

Ciemne.



Rysy twarzy, kolor włosów i oczów
przypominaią mi, żem znał iemu podobnego
któregom lubił.



Mam tey przychylności wyobrażenie iasne.

iasne.



Dowiaduię się że to iest Syn Pawła moiego
przyiaciela bardzo podobny do niego.



Mam tey przychylności wyobrażenie

rozróżnione.



Jednym ze sposobów posiadania ciemnych

ciemnych

wyobrażeń

jest czucie, rozumiane, jako

najniższy stopień poznania:



Ten stopień zależy na ciemnem wiedzeniu,
że doznaiemy zmiany, że nasz stan nie
iest tenże sam co wprzódy.



Tu ieszcze nie wiemy co sobie
wyobrażamy.



Okazuie się taki stopień (u dzieci) w

pierwszych dniach ich życia, w

momentach nie zebrania przytomności,

przy zasypianiu lub ocucaniu się, w

wielkiey starości, w mdłościach i u ludzi

niewprawnych do myślenia.

Tradycja bezwiedna 1898



ludy nowe powstają i
wymierają, kultura
przeradza się wielokrotnie,
lądy zapadają się i podnoszą,
a bezwiedna tradycja, ta
„arka przymierza między
dawnemi i nowemi czasy”
żyje i odzywa się jeszcze
stłumionem echem, pod nutą
ludowych wierzeń.



tradycja bezwiedna silniejszą

jest od świadomego postępu.

Kolektywna nieświadomość



każda niedorzeczność była kiedyś swego
rodzaju dorzecznością, należała do

jakiejś

rzeczy

zaginionej, lub zapomnianej.



To nie wybryk pojedyńczej fantazji, lecz zbiór
zboczeń tysiąca fantazyj, mających jedną
wspólną, zasadniczą podstawę. Co jest tą
podstawą?



Niewątpliwie tradycja bezwiedna.

tradycja bezwiedna.



nie waham się twierdzić, że wszystkie one są

oparte na prawdziwych w s p o m n i e n i a c h

g e o l o g i c z n y c h. Są to rozumowe,

chociaż bezwiedne, zwolna przez wieki

dokonywane przeróbki, odległych, ale

rzeczywistych tradycji.

Document Outline