FILOZOFIA ANTYCZNA
NIEWYCZERPANE ŹRÓDŁO KULTURU
EUROPEJSKIEJ
FILOZOFIA ANTYCZNA
NIEWYCZERPANE ŹRÓDŁO KULTURU
EUROPEJSKIEJ
LITERATURA
1.
Ajdukiewicz K., Zagadnienia i kierunki filozofii,
Warszawa 1983
2.
Copleston F., Historia filozofii, (kolejne tom)
Warszawa 2001
3.
Diogens Laertios, Żywoty i poglądy słynnych
filozofów, Warszawa, 1982
4.
Gilson E., Duch filozofii średniowiecznej
5.
Jonas H., Religia Gnozy, 1994
6.
Kuksewicz Z., Zarys filozofii średniowiecznej,
Warszawa, 1973
7.
Reale G., Historia filozofii starożytnej, t. I-V
Lublin, 2001
WSTĘP
CO TO JEST FILOZOFIA?
Etymologia słowa „filozofia” –
umiłowanie mądrości
z gr. Φιλεω, (fileo) – miłuję, dążę
z gr. σοφια (sofia) – mądrość, wiedza
TRADYCYJNE DYSCYPLINY
FILOZOFICZNE
EPISTEMOLOGIA
ONTOLOGIA
METAFIZYKA
ETYKA
ESTETYKA
LOGIKA
TRADYCYJNE DYSCYPLINY
FILOZOFICZNE
TEORIA POZNANIA (EPISTEMOLOGIA)
z gr. επιστημη (episteme) – wiedza lub
gnoseologia z gr. γνωσις (gnosis) –
poznanie
PROBLEMATYKA EPISTEMOLOGII
badanie źródeł, granic i prawomocności
ludzkiej wiedzy (głównym zagadnieniem
teoria prawdy)
TRADYCYJNE DYSCYPLINY
FILOZOFICZNE
METAFIZYKA –
pyta o podstawę wszelakiego
istnienia (co i jak istnieje)
z gr. τα μετα τα φυσικα (ta meta ta fysika)- to co
po fizyce
PROBLEMATYKA:
refleksja ontologiczna spekulacyjna, refleksja
ontologiczna przyrodnicza, refleksja wyrastająca
z religii i rozważań etycznych
TRADYCYJNE DYSCYPLINY
FILOZOFICZNE
ONTOLOGIA
- ogólna teoria bytu
z gr. το ον (to on) – to co jest
PROBLEMATYKA ONTOLOGII
m.in. odpowiedź na pytania: „co to jest rzecz?”, „co to jest
ciało?”, „co to jest ciało?”, „co to jest relacja?”
GŁÓWNE STANOWISKA
monistyczne, pluralistyczne, dualistyczne, realistyczne,
spirytualistyczne, idealistyczne, materialistyczne
TRADYCYJNE DYSCYPLINY
FILOZOFICZNE
FILOZOFIA PRAKTYCZNA
ETYKA
gr. έτηος, łac. moralis – obyczaj
PROBLEMATYKA ETYKI:
zagadnienie moralnych źródeł,
kryteriów i
celów ludzkich działań
etyka opisowa – etyka normatywna
„jak jest” – „jak powinno być”
TRADYCYJNE DYSCYPLINY
FILOZOFICZNE
ESTETYKA
z gr. αιςτηετικος – dotycząca postrzegania
PROBLEMATKA:
uchwycenie i analiza wartości tkwiącej w dziele
sztuki, teoria piękna, relacja twórca-tworzywo
TRADYCYJNE DYSCYPLINY
FILOZOFICZNE
LOGIKA
z gr. logike techne – umiejętność rozumowania
lub
logos – słowo
Logika formalna
Semiotyka
-
semantyka
-
syntaktyka
-
pragmatyka
Metodologia
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
1.
Okres naturalistyczny (jońska filozofia
przyrody, pitagorejczycy, eleaci, atomiści,
pluraliści)
2.
Okres humanistyczny (sofiści, Sokrates,
szkoły cyników i cyrenaików)
3.
Okres wielkich syntez (Platon, Arystoteles)
4.
Okres wielkich szkół hellenistycznych
(epikureizm, stoicyzm, sceptycyzm)
5.
Okres eklektyczny (eklektyzm,
neosceptycyzm, neoplatonizm)
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
Tales z Milety (ok. 625 r. p.n.e -545 r.
p.n.e)
problematyka kosmologiczna, filozofia phyisis
zasada – „tym, z czego wywodzą się na
początku i w co się rozpadają na końcu
wszelakie byty” jest „rzeczywistością, która
pozostaje tak sama, choć zmienią się jej
właściwości” [Arystoteles Metafizyka]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
zasadą jest wodą
„twierdził, że woda jest zasadą (…) Zapewne
doszedł do tego wniosku na drodze obserwacji, że
pożywienie jest wilgotne i że samo ciepło powstaje z
wilgoci i dzięki niej żyje (…) Na podstawie tego oraz
faktu, że nasiona wszystkich rzeczy mają wilgotną
naturę, powziął myśl, że woda jest naturalnym
początkiem wszystkich rzeczy wilgotnych.”
[Arystoteles Metafizyka]
zasada jest wieczna i odwieczna, bogowie są
wieczni stąd świat jest pełen bogów, ponieważ
wszystko jest przeniknięte zasadą-wodą
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
Anaksymander z Miletu (ur. ok.547 r. p.n.e)
wprowadza termin arche dla określenia pierwszej
zasady
zasadą jest aperion czyli bezkres coś
nieskończonego lub nieograniczonego
aperion jest nieokreślony zarówno jakościowo i
ilościowo
pierwotny substrat o nieograniczonym potencjale
stawania się
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
aperion jest nieskończonością
„Albowiem wszystko albo jest zasadą, albo pochodzi z
zasady. Nie istniej natomiast zasada nieskończoności,
bo gdyby taka istniała, byłaby jej kresem. Co więcej,
będąc
zasadą
jest
zarazem
niestworzona
i
niezniszczalna. Wszak to, co powstaje, musi mieć swój
koniec a to co ginie swój kres. Twierdzimy wobec tego
że nieskończoność nie ma swojej zasady, lecz że ona
sama uchodzi za zasadę innych rzeczy (…). Większość
filozofów przyrody zgada się z Anaksymandrem, gdyż
twierdzi, że nieskończoność jest boska, bo jest
nieśmiertelna i niezniszczalna. [Arystoteles Fizyka]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
wszystkie rzeczy powstają z bezkresu
[nieskończoności]
przez rozdzielenie przeciwieństw: ciepłe-
zimne, suche-mokre
powstawanie i rozpad jest powiązane z
winą i niesprawiedliwością a także z
koniecznością kary za winię
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
jedno przeciwieństwo zwycięża drugie
nieskończoność jest zasada stąd
nieskończona jest ilość światów
nasz świat jest jednym z wielu
światy powstają i trwają w wyniku
równowagi sił a giną w chwili ich zachwiania
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
Anaksymenes z Miletu (ur. ok.585 r. p.n.e-528 r. p.n.e)
zasada jest powietrzem
zasada jest nieskończona i nieokreślona jest
nieskończonym powietrzem
wszystkie rzeczy powstają z powietrza albo z jego różnych
postaci
powietrze jest zasadą, gdyż wszystko żyje dopóki oddycha,
ginie gdy powietrza braknie
powietrze jest w ciągłym ruchu i ma siłę zagęszczania lub
rozrzedzania
z rozrzedzania powstał ogień, zagęszczania woda a
następnie ziemia
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
„Anaksymenes mówi, że materia, ściśnięta i
skondensowana jest zimna, a rozrzedzona i
luźna jest ciepła. Dlatego nie jest
pozbawione racji powiedzenie, że człowiek
wypuszcza z ust zarówno ciepło, jak i
zimno. Oziębia się bowiem oddech ściśnięty
i zagęszczony wargami, gdy jednak usta się
rozluźniają, wylatuje i staje się ciepły
wskutek rozrzedzenia” [Plutarch]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
Heraklit z Efezu (ur. ok. 594 r. p.n.e – 484 r.
p.n.e)
rozszerza problematykę zapoczątkowaną przez
filozofów z Miletu
wszystko jest w nieustannym ruchu
wszystko się zmienia, wszystko płynie
stawanie się jest ciągłym przechodzenie z
jednego przeciwieństwa do drugiego
żywioły są w ciągłej walec
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Jońska filozofia
przyrody
„wojna jest matką wszech rzeczy i wszystkich
królową”
wojna jest zarazem harmonią, gdyż zawsze
prowadzi do ładu, zwycięstwa jednej ze stron lub
na ich zgody i pojednania
zasadą jest ogień, gdyż jest w wiecznym ruchu,
jest życiem, które żyje śmiercią tego co spala,
jest nieustanną przemianą
ogień jest boskim atrybutem, któremu
przysługuje mądrość
naturą duszy ludzkiej jest natura zasady – ogień,
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Pitagorejczycy
Pitagoras (ok. 542r. p.n.e. – 497 r. p.n.e)
religijne korzenie filozofii pitagorejskiej (sekta
pitagorejska)
nauka środkiem do osiągnięcia życia doskonałego
tworzy wokół siebie sektę, której celem jest
samodoskonalenie jej członków
ONTOLOGIA I EPISTEMOLOGIA PITAGOREJSKA
apeironem – liczba i konstytutywne jej elementy
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Pitagorejczycy
„Tak zwani pitagorejczycy pierwsi zająwszy się naukami
matematycznymi nauki te rozwinęli, a zaprawiwszy się w
nich sądzili, że ich zasady są zasadami wszystkich rzeczy
(…); dostrzegli też w liczbach właściwości i proporcje
muzyki; (…) sadzili, że elementy liczb są elementami
wszystkich rzeczy, a całe niebo jest harmonią i liczbą”.
[Arystoteles Metafizyka]
elementy liczb są pierwotnym budulcem rzeczy
podstawą jest przeciwieństwo i harmonia liczb
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Pitagorejczycy
przejście od liczby do rzeczy (od abstraktu do
konkretu)
jedynka to punkt, określony w czasie i przestani,
dwójka to linia itd..
kosmos – świat jest porządkiem, jest harmonią
ukonstytuowaną przez liczbę, liczbą i według liczb
w istocie liczby jest zakorzeniona prawda
WIARA PITAGOREJSKA
orfickie korzenie wiary pitagorejskiej
idea metempsychozy
dusza jest nieśmiertelna, istniej przed ciałem,
związek z ciałem jest wbrew naturze duszy
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Pitagorejczycy
ciało jest więzieniem dla duszy
drogą oczyszczenia dla pitagorejczyków była
nauka dla orfików obrzędy religijne
zapoczątkowali kontemplacyjny sposób życia –
życie pitagorejskie
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Eleaci
Parmenides z Elei (ok. 510r. p.n.e- 470r. p.n.e)
trzy drogi badań: droga absolutnej prawdy, droga złudnych
mniemań, czyli absolutnego fałszu, droga mniemania
możliwego do przyjęcia
droga absolutnej prawdy: byt jest i nie może nie być; nie-
byt nie jest i nie może w żaden sposób być
byt jest czystą pozytywnością a nie-byt negatywnością
DROGA ROZUMU
parmenidejska ontologiczna zasada niesprzeczności
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Eleaci
byt nie powstaje i nie ginie jest wieczny i
odwieczny
byt jest niezmienny, doskonały i kompletny
byt jest jednorodny i niepodzielny
byt nie jest zasadą Jończyków
nie podlega zmianie i przekształceniu tak jak
arche w jońskiej filozofii przyrody
jest to rewolucyjna zamiana w podejściu do
zagadnień ontologicznych
pierwszy krok w stronę metafizyki spekulacyjnej
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Eleaci
DROGA BŁĘDU
droga zmysłów, gdyż informują one nas o stałości i o
zmianie zatem o bycie i nie-bycie
zmysły są zatem źródłem błędu: mniemanie
śmiertelnych
polega
na
dopuszczeniu
równoczesnego istnienia bytu i nie-bytu oraz na
dopuszczeniu przejścia z bytu do nie-bytu i
odwrotnie
zmysły podpowiadają nam, że przeciwieństwo
jednego jest jego negacją, czyli nie-bytem a nie-bytu
przecież nie ma
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Eleaci
DROGA TRZECIA
Parmenides
nie
negował
całkowicie
prawomocności poznania empirycznego
ludzie błędnie uznali przeciwieństwa (noc-dzień,
gorące-zimne) za wykluczające się elementy byt i
nie-byt
tym czasem dobrze poinstruowane rozumem
zmysły dowodzą tego, że są to dwie części tej
samej całości tzn. bytu:
światło i noc są sobie równe i dlatego jedno i drugie
jest bytem
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Eleaci
Zenon z Elei (ok. 490 r. p.n.e – 430 r. p.n.e)
twórca metody dialektycznej
argument Zenona przeciw ruchowi
1.
argument dychotomii: ruch jest niemożliwy,
ponieważ aby ciało dotarło do jakiegoś punktu
musi najpierw osiągnąć połowę drogi, którą ma
do przebycia, zanim osiągnie tą połowę to musi
osiągnąć połowę tej połowy i tak w
nieskończoność
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Eleaci
2.
argument Achilles: w wyścigu najszybszy
biegacz (Achilles) nie dogoni nigdy
najwolniejszego (żółwia), gdyż ścigając
go musi osiągnąć najpierw punkt z
którego żółw już wyruszył
3.
argument strzały: wystrzelona strzała
jest nieruchoma, gdyż w każdym
momencie, na jaki można podzielić czas
lotu, strzała zajmuje to samo miejsce, co
nie znaczy że zajmuje identyczne miejsce
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Eleaci
4.
argument stadion: prędkość jest względna, a
tym samym ruch - to, co się porusza, nie
porusza się ani w miejscu, w którym jest, ani w
miejscu, w którym nie jest
argumenty Zenona przeciwko wielości – nie istniej
wielość bytów
1.
aby istniała wielość, musi istnieć nieskończona
wielość jednostek, stąd każdy byt musiałby być
jednocześnie
nieskończenie
wielki
i
nieskończenie mały a to sprzeczność
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Eleaci
2.
jeżeli byty są nieskończone co do wielkości to muszą
być też nieskończone co do liczby – dla Zenona to
absurd
3.
wszystko co istniej znajduje się w przestrzeni. Jeżeli
istniej przestrzeń, w której istnieją rzeczy to gdzie
istniej przestrzeń – oczywiście w innej przestrzenia
a ta w innej itd.. Stąd przestrzeń nie istnieje
4.
sprzecznym jest: zachowanie rzeczy wziętej w
wielości i wziętej pojedynczo np. wiele ziaren
rzuconych wydaje dźwięk, jedno pada bezdźwięcznie
przesuwa problematykę filozoficzną z dyskusji byt –
nie-byt na problem jedności – wielości
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Atomiści
Leukippos z Abdery (V w. p.n.e)
„atom” jako zasada wszechrzeczy
„atomy” są rozdrobnieniem parmenidejskiego
byt-jedności
na
nieskończenie
wiele
jednorodnych wielości tak aby zachować jak
najwięcej cech bytu w założeniu Eleatów
„atom” jest formą, są jakościowo jednorodne a
ilościowo i geometrycznie zróżnicowane
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Atomiści
„atom” nie ginie i nie powstaje, jest
wieczny i odwieczny
„atomów” jest nieskończenie wiele a tym
samym światów które powstają przez ich
połączenie
„atomy” są w ciągłym ruchu, tworzą
jednostki łącząc nie w wielości rzeczy a
rozdzielając się rzecz ulega rozpadowi
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Atomiści
Demokryt z Abdery (460 r. p.n.e - ?)
ETYKA DEMOKRYTEJSKA
szczęście celem życia
„szczęście i nieszczęście stale przebywają
w duszy”
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres naturalistyczny
Atomiści
„ani ciało, ani bogactwo nie czynią człowieka
szczęśliwym, lecz prawość i mądrość”
„dzielnym jest nie tylko ten, co odnosi
zwycięstwa nad swymi nieprzyjaciółmi, lecz także
ten, co triumfuje nad pożądaniami”
„dobro nie polega jeszcze na nieczynieniu zła,
lecz na tym, by go nie pragnąć”
„przed człowiekiem mądrym cała ziemi stoi
otworem; bo dla duszy wzniosłej ojczyzną jest
cały świat”
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Pluraliści
Empedokles z Agrygentu (ok. 484 r. p.n.e – 424 r.
p.n.e)
„jest niemożliwe, aby coś powstawało z tego, co zupełnie
nie istnieje; i jest rzeczą niemożliwą i niesłychaną, aby
zginęło to, co istnieje”
„powstanie” i „ginięcie” rozumiane jako wyjście z nicości i
do nicości powrót jest niemożliwe
„ginięcie” jest przemianą z jednej rzeczy istniejącej w
drugą
narodziny i śmierć są mieszaniem się i rozpadem czterech
pierwotnych substancji: ognia, wody, eteru (powietrza,
pneumy) i ziemi
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Pluraliści
Empedokles proponuje swoistą syntezę wcześniejszych
filozofii wprowadzając zasadę czterech substancji jako
pierwotnego arche
są one jakościowo niezmienne i nie ulegają
przekształceniu
wielość i różnorodność dana jest przez ich wymieszanie
pojawia się idea pluralizmu jako odpowiedź na joński
monizm – zasada jest czymś strukturalnie mnogim
odpowiedzialnym za łączenie się żywiołów są dwie siły
kosmiczne: miłość i nienawiść (przyjaźń i niezgoda) –
miłość łączy, niezgoda dzieli
świat i kosmos jest wynikiem nie dominacji miłości
(łączenia) ale efektem przewagi niezgody (podziału)
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Pluraliści
kiedy przeważą „miłość” żaden z elementów nie
oddziela się od pozostałych, tworząc tym samym
doskonałą jedność – nazwaną przez Empedoklesa
sfajrosem
kiedy absolutną przewagę ma „nienawiść” wszystkie
zasady są całkowicie rozdzielone i nic nie może
powstać
dlatego też najbardziej pożądana jest ciągła zmian
miedzy zawartością „miłości” i „nienawiści” w kosmosie
balans między siłami kosmosu jest gwarancją
przechodzenia ze stałości i jedności sfajrosa do
mnogości i różnorodności kosmosu
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Pluraliści
poznanie ludzkie jest możliwe między wymianą
zasad składających się na byt ludzki z zasadami
wchodzącymi w skład kosmosu (podobne
rozpoznaje podobne)
dusza ludzka wędruje od jednej przemiany do
kolejnej, poprzez oczyszczenie może wcielać się
w coraz doskonalsze byty
nawiązuje on w tym względzie do orficko i
pitagorejskie filozofii
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
Sofiści
sofiści sprowadzają problematykę filozoficzną z
kosmosu na ziemie, koncentrują się na człowieku i jego
potrzebach
znaczenie terminu „sofista” – pierwotnie termin ten
oznaczał mędrca, mówcę, znawcę problemu, osobę
posiadającą wiedzę
negatywne znaczenie tego słowa pojawiło się już w
starożytności, za sprawą Platona, Ksenofonta i
Arystotelesa
spowodowane było to negatywną oceną pracy sofistów:
1.
uznano sofistykę za mądrość pozorną, powierzchowną
2.
a ponadto uprawianą dla zysku, pieniędzy i poklasku
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
„Sofiści mówią, aby wprowadzać w błąd i piszą dla
własnego zysku, i nikomu w niczym nie pomagają
(…)” [Platon, Sofista]
„Sofistyka jest bowiem mądrością pozorną, a nie
rzeczywistą, a sofista to człowiek, który z pozornej,
a nie rzeczywistej wiedzy ciągnie zyski” [Arystoteles
O dowodach sofistycznych]
sofiści koncentrują się w swojej pracy na rozwijaniu
wiedzy praktycznej
stosują w swoich wywodach jako pierwsi metodę
indukcyjną
cele ich pracy są praktyczne a nie teoretyczne
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
na pierwszy plan wysuwają zagadnienie
wychowania i zaangażowanie pedagogiczne
jako pierwsi pobierają pieniądze za soją naukę
„Toteż taki mam zwyczaj przy odbieraniu
wynagrodzenia. Skoro ktoś u mnie ukończył
naukę, jeśli chce, płaci tyle, ile ja stale biorę.
Jeśli zaśnie, idzie do świątyni i przysięga, ile też
jego zdaniem, warta była nauka i tyle płaci”
[Platon Protagoras]
jako pierwsi wychodzą poza obszar greckiego
polis
w swoich rozważania cenili wolność ducha
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
TRZY GRUPY SOFISTÓW
1.
wielkich i sławnych mistrzów, zdaniem
Platona godnych szacunku
2.
„erystów”,
3.
„politycy-sofiści”
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
Protagoras z Abdery (ok. 480 r. p.n.e – 410 r. p.n.e.)
zasada „homo-mensur”
„człowiek jest miarą wszystkich rzeczy, istniejących, że
istnieją i nie istniejących, że nie istnieją” [Platon Teajtet]
głosząc tę zasadę Protagoras wprowadza swoistą
względność pojęciową i relatywizm: tak jak wielu ludzi tak
wiele sądów dlatego nie ma absolutnych kryteriów
odróżnienia byt od nie-bytu, prawdy od fałszu
„Tak więc Protagoras przyjmuje tylko to, co jawi się
poszczególnym jednostką i w ten sposób wprowadza
zasadę relatywizmu” [Sektus Empiryk Zarysy Pyrrońskie]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
zasada dwóch sprzecznych ze sobą sądów
o każdej rzeczy możemy orzec dwa sprzeczne ze
sobą sądy, wszystko możemy stwierdzić lub temu
zaprzeczyć
nauczanie „cnoty”
„Moje nauczanie ma na oku zręczność zarówno w
sprawach prywatnych – czyli jak najlepiej zarządzać
własnym domem, jak i w sprawach publicznych – to
znaczy jak stać się w najwyższym stopniu biegłym
w kierowaniu sprawami publicznymi, i w czynach i
w słowach” [Platon Protagoras]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
„zręczność”
jest
biegłością
w
przemawianiu
utylitaryzm Protagorasa: każdy człowiek
jest istotą odczuwającą i postrzegającą,
jest miarą prawdy i fałszu, jest miernikiem
tego co mu użyteczne. Dobrem i złem,
prawdą i fałszem jest to co odpowiednio
użyteczne i szkodliwe dla człowieka
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
Gorigiasz z Leonti (ok. 485 r. p.n.e. – 375 r. p.n.e)
wychodzi ze stanowiska skrajnego nihilizmu
nie istniej byt to znaczy nic nie istniej
gdyby coś istniało to i tak byłoby nie poznawalne
gdyby uznać że byłoby poznawalne to i tak nie można
byłoby tego przekazać
tezy te prowadzą do całkowitego zanegowania istnienia
„prawdy”
spekulacje prowadzone przez filozofów przyrody znoszą
same siebie, przy wielości tak różnych poglądów nie
sposób podać ostatecznego argument ani kryterium tzn.
byt nie istniej
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sofiści
byt jest niepoznawalny
nawet gdyby byt był poznawalny to byłby
niewyrażalny
odrzuca także poznanie zmysłowe
słowo jest nośnikiem wszystkiego co może być
użyteczne –sztuka przekonywania
„umieć na ludzi przekonująco działać słowami (…),
w sądzie na sędziów a w radzie radców, a na
zgromadzeniu publicznym publiczność i na
każdym innym zebraniu, jakie tylko bywają
zebrania obywatelskie” [Platon Gorgiasz]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sokrates
Sokrates
(ur. ok. 470 r. p.n.e – 399 r. p.n.e)
Sokrates niczego nie napisał
dowiadujemy się o jego filozofii z drugiej ręki (np.
dialogi Platona)
Etyka sokratejska
odrzucał filozofię physis
wiedza o kosmosie jest dla człowieka niedostępna
przenosi swoje zainteresowania filozoficzne z
przyrody na człowieka
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sokrates
zadaniem Sokratesa określenie istoty
człowieczeństwa
człowiekiem jest jego dusza
dusza jest naszą myślącą i działającą
świadomością, naszym rozumem
celem człowieka poznać samego siebie i
doskonalenie swojej duszy
droga ta pozwala osiągać szczęście i cnotę
cnota to wiedza, poznanie; przeciwieństwem
cnoty to ignorancja
dwie zasady sokratejskie: cnota jest wiedzą; nikt
nie grzeszy dobrowolnie – błądzi z braku wiedzy
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sokrates
Sokrates oddaje panowanie nad życiem ludzkim
rozumowi
nie można czynić dobra jeśli się nie pozna co jest dobre
poznając co jest dobre z konieczności trzeb czynić dobro
Sokrates zaleca „panuj nad sobą” jest to największe
dobro dla człowieka
autarkia – autonomia cnoty i człowieka cnotliwego:
1.
niezależność w stosunku do potrzeb i podniet fizycznych
dzięki kontroli ze strony rozumu
2.
sam rozum wystarcza do osiągnięcia szczęścia
przyjemność i dobro są tym samym
dobro jest pożytkiem
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Sokrates
Dialektyka Sokratesa
podstawą dialog (wymiana myśli)
celem tej dialektyki jest doskonalenie duszy
wyjściem stwierdzenie swojej niewiedzy:
„wiem że nic nie wiem”
w stosunku do rozmówcy przyjmuje postawę ucznia
Sokrates udaje ignoranta – ironia sokratejska
dwa momenty ironii (zbijania i akuszerski)
1.
doprowadza rozmówcę do stwierdzenia jego niewiedzy:
poprzez
wykazanie
sprzeczności
w
rozumowaniu,
wprowadzenie definicji itd.
2.
oraz etap wydobywania wiedzy z rozmówcy poprzez
naprowadzanie
go
odpowiednio
sformułowanymi
pytaniami
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Szkoła cyników
Antystenes (przełom V-IV w. p.n.e.)
sokratyk „mniejszy”
twórca szkoły cyników
orędownik „całkowitej wolności”
cnota wystarcza do szczęścia
szczęście polega na wolności duszy od rzeczy
ideał wolności niczego-nie-potrzebować
przyjemność jest zła
przyjemność za każdym razem kiedy się jej szuka
czyni z człowieka niewolnika
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Szkoła cyników
nikt kto kocha pieniądze nie jest dobry
honor, sława, dobra opinia nie mają żadnego znaczenia
celem ostatecznym jest brak złudzeń, czyli wszystkich
mniemań, które pochodzą od społeczeństwa
w etyce zakłada ciągły wysiłek i trud którego celem
jest walka z przyjemnością i wyzwolenie z ograniczeń
polis
twórca cynizmu (etymologicznie cynik-pies)
pies – czujność, cynicy cały czas czujni w walce z
przyjemnością
Diogense (pies) z Synopy, uczeń Antystenesa
doprowadza do skrajności jego naukę, negując cały
obszar życia społecznego greckiego polis
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Szkoła cyrenaików
Arystyp z Cyreny (ok. 490 r. p.n.e – 350 r.
p.n.e)
uczeń Sokratesa
dobro ciała jest dobrem najwyższym
przyjemność jest zawsze dobrem –
hedonizm
„rzeczą chwalebną nie jest odmawiać
sobie przyjemności, lecz umieć nad nią
panować i nie być jej niewolnikiem”
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Szkoła cyrenaików
tak jak Sokrates odrzuca badania nad przyrodą
filozofować należy jedynie na tematy etyczne
„Z tego też względu niektórzy sofiści, jak Arystyp,
traktowali matematykę z pogardą, bo w innych sztukach,
mówili, nawet rzemieślniczych, takich jak ciesielstwo i
szewstwo, ocenia się wszystko jako dobre czy złe,
podczas gdy w naukach matematycznych nie uwzględnia
się dobrego i złego” [Arystoteles, Metafizyka]
poznawalne są tylko nasze subiektywne doznania
zmysłowe
subiektywnych doznań nie można intersubiektywnie
przykazać
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Szkoła cyrenaików
Hedonizm cyrenaików
Arystyp mówi:
„Siebie zaliczam (…) do rzędu ludzi, którzy pragną żyć
najłatwiej i najprzyjemniej” [Ksenofont Wspomnienie o
Sokratesie”]
przyjemne są tylko te doznania, które są tylko wywołane
przez „ruch łagodny”, przykre te które wywołuje „ruch
nagły”
zaś brak przyjemności lub cierpienie jest wynikiem
zastoju ruchu, stanem podobnym do snu
nie ma hierarchii przyjemności, każda jest wynikiem
„łagodnego ruchu” i każda jest dobra, nawet ta która
powstaje dzięki czemuś, co uznawane jest za
nieprzyzwoite
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres humanistyczny
Szkoła cyrenaików
przyjemność cielesna jest o wiele cenniejsza niż
duchowa, a cierpienie fizyczne w wiele bardziej
dotkliwe niż moralne, dlatego też przestępców każe
się karą fizyczną a nie duchową
przyjemność ma miejsce w danej chwili i w tej chwili
trwa
dlatego też należ uczyć się tą chwilę wykorzystywać
przyjemność
chwilowa
jest
ważniejsza
niż
„szczęście”, gdyż jest ono stanem nieokreślonym
życie należy wieść kierując się przyjemnością,
hamowanie pragnień jest złem ale przesada w
zaspakajaniu rządzy jest też godna pogardy
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
Platon
(427 r. p.n.e - 347 r. p.n.e)
„Mówią, że Sokrates miał sen, iż młody
łabędź siadł mu na kolanach i natychmiast
rozwinąwszy skrzydła odleciał słodko
śpiewając; i dzień później dołączył do
niego Platon, on zaś powiedział, że Platon
jest właśnie owym ptakiem” [Diogenes
Laertios, III, 5]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
najwybitniejszy uczeń Sokratesa
pisma Platona to 36 pism (w większości dialogi)
I.
Eutyfron, Obrona Sokratesa, Kriton, Fedon
II.
Kratyl, Teajtet, Sofista, Polityk
III.
Parmenides, Fileb, Uczta, Fajdros
IV.
Alkibiades I, Alkibiades II, Hipparach, Rywale
V.
Teages, Charmides, Laches, Lysis
VI.
Eutydem, Protagoras, Gorgiasz, Menon
VII.
Hipiasz
Większy,
Hipiasz
Mniejszy,
Ion,
Meneksenos
VIII.
Klejtofon, Państwo, Timajos, Kritiasz
IX.
Minos, Prawa, Epinomis, Listy
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
podejmuje
polemikę
z
filozofią
przyrody,
wykazując sprzeczność myśli Jończyków
wykazuje, że naturalistyczny składnik filozofii
przyrody jest tylko pierwszym elementem -
metafora drugiego żeglowania (nowa metoda)
dwa etapy „drugiego żeglowania”
1.
teoria idei: byt inteligibilny - świat idei
2.
płaszczyzna zasad (pierwsze i najważniejsze
zasady)- nauki niepisane
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
idea
–
idea
platońska,
pierwotny
jakościowy element niematerialny
cechy idei:
1.
inteligibilność
2.
niecielesność
3.
bytowość w sensie pełnym
4.
niezmienność
5.
samoistność
6.
jedność
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
relacja świata idei do świata zmysłowego:
•
mimesis – naśladownictwo
•
methexis – partycypacja
•
koinonia – wspólnota
•
parousia – obecność
ontologia platońska
•
byty same przez się (człowiek, koń)
•
byty znajdujące się w relacjach do innych
-
przeciwstawne (równy – nierówny)
-
współzależne (wielki - mały)
•
liczby idealne i byty matematyczne
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
platońska hierarchia bytowości
I.
byt inteligibilny i wieczny: idee, byty matematyczne
(byty w pełnym znaczeniu)
II.
byt, który powstaje, ginie, staje się (byt w znaczeniu
cząstkowym, a nie pełnym
III.
nie-byt
DEMIURG – pierwotna przyczyna metafizyczna
platońskie poznanie:
•
poznanie jest anamnezą – przypominaniem
„Trzeba bowiem, aby człowiek dochodził do wrażeń
pojęciowych,
przechodząc
od
mnogości
wrażeń
zmysłowych do jednego ujęcia myślowego. Na tym
polega przypominanie sobie tego, co kiedyś widziała
nasza dusza” [Platon, Fajdros]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
•
stopnie poznania
poziom poznania
poziom bytowania
doksa, czyli
mniemanie,
opinia
eikasia,
czyli
wyobrażeni
a
pistis,czyli
wiara
obrazy
zmysłowe
przedmioty
zmysłowe
świat
zmysłowy
episteme,
czyli wiedza
dianoia,
czyli
poznanie
pośrednie
noesis,czyli
intelekcja
przedmioty
matematyczn
e (byty
pośrednie z
nauk
niepisanych
idee i idea
Dobra
świat
inteligibilny
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
•
zwykłym ludziom dostępna jest tylko doksa
•
Mistyczno-religijno-ascetyczny
składnik
platonizmu
•
myśl Platona koresponduje z poglądami orfickim i
pitagorejskimi
•
oryginalne rozwinięcie tek myśli w świetle teorii
idei
•
centralnym zagadnieniem jest nieśmiertelność
duszy
•
wędrówka dusz
•
życie powinno koncentrować się na życiu dla duszy
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
dopóki mamy ciało jesteśmy umarli
ciało jest korzeniem zła, źródłem żądz,
które uśmiercają duszę
oczyszczanie duszy polega na wznoszeniu
się do kolejnych etapów poznania
miłość platoniczna”
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
stopnie na skali miłości
I.
miłość fizyczna
II.
miłość płodna co do duszy
III.
najwyższy stopień miłości to oślepiający
ogląd Idei Piękna – Absolutu
miłość
platońska
jest
procesem
przejścia od tego co zmysłowe do świata
idei
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
polityczny składnik platonizmu
•
teoria państwa idealnego
•
społeczeństw podzielone jest na klasy – kasty (klasa
pracujących, klasa wojowników i zarządzających,
klasa prawdziwi filozofowie)
•
na każdą kastę są nałożone ograniczenia
•
doskonałe państwo jest określane przez cnoty
kardynalne: sprawiedliwość, mądrość, męstwo i
umiarkowanie
•
każdy obywatel powinien robić tylko te rzeczy, do
których przeznaczyła go natura a tym samym prawo
•
każdy obywatel jest wychowywany zgodnie z
modelem obowiązującym w jego kaście
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez:
Platon
„mit jaskini”
symbolika „mitu jaskini”
•
symbolizuje różne poziomy ontologiczne
rzeczywistości
•
symbolizuje płaszczyzna poznania
•
symbolizuje ascetyczny i mistyczny aspekt platonizmu
•
symbolizuje platońską koncepcję polityki
„drugie żeglowanie” pozwala wprowadzić do filozofii
opozycje: cielsne-niecielesne, zmysłowe-
ponadzmysłowe, empiryczne-ponadempiryczne,
fizyczne-ponadfizyczne
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
Arystoteles ze Stagiry
(384 r. p.n.e – 322
r. p.n.e)
uczeń Platona
nauczyciel Aleksandra Wielkiego
jedna z największych postaci Akademii
założyciel „Lykeionu” nazywanego także
„Peripatos”
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
PISMA ARYSTOTELESA
I.
Dialogi
•
Eudemos
•
Zachęta do filozofii
•
O filozofii
•
O dobru
•
O ideach
II.
Traktaty logiczne (Organon)
•
Kategorie
•
Hermeneutyka
•
Analityki pierwsze
•
Analityki wtóre
•
Topiki
•
O dowodach sofistycznych
III.
Pisma fizyczne
•
Fizyka
•
O niebie
•
O powstawaniu i ginięciu
•
Meteorologia
IV.
Pisma psychologiczne
•
O duszy
•
Prava naturalia
V.
Pisma przyrodnicze
•
Zoologia
•
O częściach zwierząt
•
O ruchu zwierząt
•
O
poruszaniu
się
przestrzennym zwierząt
•
O rodzeniu się zwierząt
VI.
Metafizyka
VII.
Pisma etyczne i estetyczne
•
Etyka wielka
•
Etyka Eudemejska
•
Etyka Nikomachejska
•
Polityka
•
Retoryka
•
Poetyka
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
relacja Arystotelesa do Platona
•
podejmuje krytykę teorii idei jak i etapu
„drugiego żeglowania”
•
miejsce transcendentnej idei zajmuje
immanentna forma
•
odrzuca orficki składnik platonizmu
•
Arystoteles kładzie nacisk na nauki
empiryczne
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
•
Arystoteles
tworząc
metodę
naukową
wprowadził konieczność systematyzacji wiedzy
Metafizyka Arystotelesa
•
metafizyczna
refleksja
Arystotelesa
jest
konsekwencją „drugiego żeglowania”
•
metafizyka jest nauką bezwzględnie pierwszą
•
daje możliwość czystego poznania
•
metafizyka jako badanie pierwszych przyczyn
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
•
CZTERY PRZYCZYN:
formalna,
materialna,
przyczyna
sprawcza, przyczyna celowa
I.
przyczyna formalna
II.
przyczyna materialna
III.
przyczyna sprawcza
IV.
przyczyna celowa
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
Byt według Arystotelesa:
„Byt pojmuje się różnorodnie, w relacji wszakże do
czegoś jednego, ze względu na jakaś jedną naturę, a
nie całkiem różnoznacznie.” [Arystoteles Metafizyka]
•
elementem jednoczący różnorodność bytu jest
substancja
różna ujęcia Bytu
I.
byt według różnych kategorii
II.
byt w akcie i w możności
III.
byt jako prawda i fałsz
IV.
byt jako przypadłość
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
zagadnienie substancji
•
pojęcie wieloznaczne
•
substancja jako forma (kształt)
•
połączenie materii i formy
I.
tkwi w czym innym i nie jest orzekana o czymś
innym
II.
może istnieć samoistnie
III.
jest czymś konkretnie określonym (nie w
ogólności)
IV.
jest wewnętrznie jednolita
V.
substancją jest to co jest aktem lub w akcie
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
Fizyka Arystotelesa
•
„filozofia druga”
•
przedmiotem jej badań jest rzeczywistość zmysłowa
•
metafizyka tego co zmysłowe
•
ruch istotną cechą natury
•
pojęcie miejsca, próżni i czasu są implikowane przez
pojęcie ruchu
„Zmiana miejsca elementarnych ciał naturalnych,
takich np. jak ogień i ziemia itp., wykazuje nie tylko
to, że miejsce jest czymś, ale i to, że wywiera ono
pewien wpływ” [Arystoteles, Fizyka]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
„(…) miejsce jest tym, co otacza bezpośrednio to, czego
jest miejscem, (…) nie jest rzeczą [Arystoteles Fizyka]
•
pojęcie czasu – centralny punkt fizyki Arystotelesa
„Czas nie istnieje bez zmiany; bo gdyby stan naszej
myśli w ogóle nie podlegał zmianie, albo gdybyśmy nie
doznawali tych zmian, nie odczuwalibyśmy upływu
czasu” [Arystoteles Fizyka]
•
czas nie jest ruchem ani zmianą choć oba te elementy
wchodzą w jego skład
„(…) Czas jest (…) ilością ruchu ze względu na „przed” i
„po”
[Arystoteles Fizyka]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
Psychologia Arystotelesa (koncepcja duszy)
•
zasada udzielająca życia – dusza (wyróżnia byty ożywione)
„(…) dusza musi być substancją rozumianą jako „forma ciała
naturalnego posiadającego w możności życie”, ale
substancja ta jest aktem, konsekwentnie (dusza) jest aktem
takiego ciała”
[Arystoteles O duszy]
•
Arystoteles proponuje syntezę: dusza presokratyków
(zasada fizyczna) i platoński dualizm dusza-ciało (dusza byt
idealny)
trójpodział duszy
•
dusza: wegetatywna, zmysłowo-motoryczna, rozumna
„Co się tyczy władz duszy wyżej wzmiankowanych, to jedne
jestestwa (…) posiadają je wszystkie, inne tylko niektóre z
nich, inne wreszcie jedną jedyną” [Arystoteles O duszy]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
dusza wegetatywna
dusza zmysłowa
dusza rozumna
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
ETYKA
Wszelaka sztuka i wszelakie badanie, a podobnie też
wszelakie zarówno działanie jak i postanowienie,
zdaje się zdążać do jakiego dobra i dlatego trafnie
określono dobro jako cel wszelakiego dążenia”
[Arystoteles Etyka Nikomachejska]
•
najwyższe dobro to eudaimonia – szczęście
•
prawdziwe dobro polega na rozumnej działalności
człowieka ,
•
prawdziwą wartością nie mogą być ani wartości
zewnętrzne (bogactwo) ani wartości cielesne
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
„Wśród dóbr rozróżniono trzy rodzaje, te
które nazwano dobrami zewnętrznymi,
duchowymi i cielesnymi: owóż my uważamy
dobro duchowe za dobro w najwłaściwszym
tego słowa znaczeniu i za najważniejsze”
[Arystoteles Etyka Nikomachejska]
•
szczęście polega na działaniu zgodnie z
cnotą
•
cnoty etyczne
•
złoty środek
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
cnota etyczna
•
łagodność
•
męstwo
•
wstyd
•
umiarkowanie
•
sprawiedliwość
•
hojność
•
godność
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
cnoty dianoetyczne
•
cnoty najbardziej szlachetnej części duszy – duszy
rozumnej
•
cnoty rozumu (rozsądek, mądrość)
•
dusza rozumna ma dwie części: rozum praktyczny i
rozum teoretyczny
•
rozsądek cnotą mądrości praktycznej – polega na
umiejętności poprawnego życia
•
rozsądek wskazuje na trafnie środki do osiągnięcia celu
„dzielność (cnota) bowiem sprawi, że cel jest trafnie
obrany, a rozsądek, że są nimi środki wiodące do celu
[Arystoteles Etyka Nikomachejska]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich syntez
Arystoteles
•
mądrość cnotą mądrości teoretycznej
•
mądrość dotyczy tego co jest ponad
człowiekiem
•
pokrywa się z naukami teoretycznymi
szczególnie z metafizyką
•
przyjaźń jest to poszukiwanie w drugim
pożytku, przyjemności i dobra
•
przyjaźń jest konieczna dla szczęścia
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Epikureizm
EPIKUR Z SAMOS (341 r. p.n.e – 270 r. p.n.e)
podejmuje polemikę z Platonem i Arystotelesem
zakłada w Atenach konkurencyjną szkołę –
OGRÓD
odrzuca ideę „drugiego żeglowania”
odrzuca platońską dialektykę, twierdząc, że
zmysły dostarczają prawomocnej wiedzy
wraca do physis presokratycznego
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Epikureizm
nawiązuje do atomizmu i eleatów
„sokratejski intelektualizmu”
dominująca rola etyki
•
celem jest podanie recepty na godne życie
•
tworzy nowy ethos człowieka
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Epikureizm
ETYKA EPIKURA
•
przyjemność fundamentem etyki
•
materia jest istotą człowieka – stąd dobre dla niego
musi być materialne
„Utrzymuje więc [Epikur], że nie potrzeba ani
rozumować, ani rozprawiać o tym, dlaczego
rozkoszy należy pragnąć, a bólu unikać. Jego
zdaniem, same nasze zmysłowe odczucia upewniają
nas, że ogień jest gorący, śnieg biały, a miód słodki.
(…). A czyż prócz rozkoszy i bólu zna ona i rozróżnia
jeszcze coś innego, wedle czego bądź pożądałaby,
bądź unikałaby niektórych rzeczy?”
[Cyceron]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Epikureizm
•
„łagodny ruch” - „przyjemność statyczna”
•
nieobecność bólu
•
ciało cieszy się tym co obecne (tu i teraz),
dusza cieszy się także tym co przeminęło
•
cierpienie duszy - cierpienia ciała
•
„Żadna rozkosz nie jest sama w sobie
czymś złym; atoli pewne rzeczy zdolne do jej
wywoływania przynoszą ze sobą częstokroć
więcej kłopotów niż przyjemności”
[Diogenes Laertios, Główne myśli Epikura]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Epikureizm
•
klasy przyjemności:
-
naturalne i konieczne
-
naturalne ale niekonieczne
-
nienaturalne i niekonieczne
•
asceza wobec przyjemności niezgodnych z
ludzką naturą
•
nieograniczone pragnienia i rządze – gwałt na
naturze
•
największe bogactwo i szczęście (autarkia)
polega na samowystarczalności
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Epikureizm
„Ból cielesny nie trwa bez przerwy; ból ostry trwa krótko, a
taki, który zaledwie przewyższa rozkosz cielesną, nie
utrzymuje się przez wiele dni. Co się zaś tyczy chorób
przewlekłych, to dostarczają one więcej przyjemności niż
przykrości”
[Diogenes Laertios, Główne myśli Epikura]
•
ból fizyczny jest krótki i łatwo go znieść
•
cierpienie duszy wynika tylko z błędnych przekonań człowieka
•
śmierć nie jest złem
„Staraj się oswoić z myślą, że śmierć jest dla nas niczym,
albowiem wszelakie dobro i zło wiąże się z czuciem, a śmierć
jest niczym innym, jak właśnie całkowitym pozbawieniem
czucia”
[Diogenes Laertios, List do Menoikeusa]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Epikureizm
•
szczęście jest cnotą
•
cnota jest techniką życia w sposób
przyjemny i szczęśliwy
•
„Żyj w ukryciu”
•
ethos greckiego polis
•
wszystko jest dobre co pożyteczne dla
jednostki i daje jej przyjemność
•
przyjaźń jest celem – zaczyna się od korzyści,
ale gdy się rozwinie jest dobrem samym w
sobie
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Epikureizm
„Czwórmian” leczniczy
1.
nieuzasadniony jest lęk przed bogami i światem
2.
lęk przed śmiercią jest bezpodstawny
3.
przyjemność, kiedy ją się dobrze rozumie, jest
dostępna wszystkim
4.
cierpienie trwa krótko albo jest łatwe do
zniesienia
Człowiek, który stara stosować te zasady osiąga
spokój ducha i szczęście
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Stoicyzm
Zenon z Kition (333 r.p.n.e – 262 r. p.n.e)
nawiązuje do szkół sokratyków mniejszych –
cyników
twórca szkoły stoickiej:
„stoa” z gr. portyk
odrzuca ideę „drugiego żeglowania”
idee to myśli ludzkiego umysłu
dusza nie różni się w swej naturze od ciała
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Stoicyzm
nawiązuje do nauki Heraklita
dusza jest pneumą i ogniem
„Natura jest twórczym ogniem, systematycznie
zmierzającym do tworzenia, powiewem ognistym
i twórczym”
[Diogenes Laertios]
okresy szkoły stoickiej
1.
starej szkoły – koniec IV wieku i cały wiek III
przed Chr.
2.
szkoła średnia – II i I wiek przed Chr.
3.
rzymskiej szkoły stoickiej
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Stoicyzm
podział filozofii i logosu
•
logika, fizyka, etyka – metafora sadu, jajka
logika stoików
•
zadaniem logiki jest wypracowanie kryteriów absolutnej prawdziwości i
pewności
•
wypracowali oryginalne ujęcie logiki
•
kryterium prawdy: człowiek jest jak „nie zapisana tablica” i dopiero drogą
doświadczenia nabywa wiedzę - stąd kryterium prawdy dostarczają nam
nasze zmysły, a ściśle - przedstawienia i wyobrażenia
•
przedstawienie kataleptyczne – ogląd całości – dostarcza pewności
•
podmiotowy aspekt poznania (prawdy) – przyzwolenie logosu
•
dzielą logikę na dialektykę i retorykę: dyskurs prowadzony za pomocą
argumentów i dyskurs krasomówczy:
„Retorykę nazywają stoicy umiejętnością dobrego mówienia o rzeczach
wymagających wyjaśnienia, a dialektyką – należyte rozprawianie za
pomocą pytań i odpowiedzi; dlatego też określają ją jako wiedzę o tym, co
prawdziwe i fałszywe, jak również o tym, co nie jest ani takie, ani takie”
[Diogenes Laertios]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Stoicyzm
fizyka stoików
•
rozważania nad ontologią przygotowują grunt dla
refleksji etycznej (podejście przedsokratejskie)
•
przyjmują
stanowisko
materializmu
–
monizm
panteistyczny
•
odrzucają istnienie rzeczywistości czysto duchowej
•
bytem jest to co działa i doznaje
•
byt złożeniem materii i formy – zasady biernej i czynnej
etyka stoików
•
celem życia jest osiągnięcie szczęścia
•
etyka ma zadanie określić czym jest szczęście
•
dewizą stoików ŻYĆ ZGODNIE Z NAKAZAMI NATURY
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Stoicyzm
•
rozum podstawą etyki
„A co jest najlepsze w człowieku? Rozum. Dzięki niemu to
wyprzedza człowiek zwierzęta i kroczy śladami bogów. (…) a
dobrem przeznaczonym dla człowieka jest rozum, to gdy go
udoskonalił, staje się godny pochwały i dotarł do swego
naturalnego celu”
[Seneka]
•
dobrem jest cnota, złem jest tylko wada – dobrem to co pożyteczne
(ciału lub umysłowi), złem to co szkodliwe (dla ciała i umysłu)
„Stoicy twierdzą, że spośród rzeczy istniejących jedne są dobre,
inne złe, a jeszcze inne ani dobre ani złe. Do rzeczy dobrych należą
cnoty, jak przezorność, sprawiedliwość, dzielność, powściągliwość
i inne. Złe są rzeczy im przeciwne. (…) Ani dobre, ani złe są takie,
które ani nie przynoszą korzyści, ani nie wyrządzają szkody, np.
życie, zdrowie, przyjemność, piękno, siła, bogactwo, dobra sława,
szlachetne urodzenie oraz rzeczy przeciwne.
[Diogenes Laertios]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Sceptycyzm
Pirron z Elidy (ur. 365-360 r. p.n.e – 275-270 r.
p.n.e)
twórca ruchu sceptyckiego
odrzuca zarówno metafizykę, jak i ontologię, neguje
zarówno „pierwsze”, jak i „drugie żeglowanie”
nie istnieją żadne wartości, nic nie jest ani dobre ani
piękne, ani dobre ani złe
„Żadna rzecz (…) nie jest w większym stopniu taka niż
inna”
[Diogenes Laertios]
każda rzecz jest i nie jest
nie mamy żadnego kryterium, którym możemy
dokonywać wartościowań
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Sceptycyzm
same rzeczy są nieokreślone i nieodróżnialne, dlatego też nasze
zmysły nie mogą prawomocnie informować nas o prawdzie bądź
fałszu
człowiek powinien powstrzymać się od wydawania sądów
zasada obojętności wobec rzeczy
„Nic go nie mogło wyprowadzić z równowagi; nawet
jeżeli słuchacz w środku jego przemówienia wychodził,
mowę swą doprowadzał do końca – mimo że w młodości
był bardzo czuły na aplauz (…). Gdy pewnego razu
Anaksarchos wpadł do kałuży, przeszedł obok niego i nie
pomógł mu; a gdy czyniono mu za to wyrzuty, sam
Anaksarchos pochwalił go za obojętność i zimną krew”
[Diogenes Laertios]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres wielkich szkół hellenistycznych
Sceptycyzm
zasada „afazji” – „nieorzekania” – nie polega na
całkowitym milczeniu, ale na nie wypowiadaniu
sądów o naturze i istocie rzeczy
przyjęcia „afazji” doprowadza do „ataraksji” – życia
w równowadze
„Gdy towarzysze podróży, z którymi płynął okrętem,
podczas burzy wpadli w przygnębienie, Pirron
zachował spokój i wszystkich pokrzepiał na duchu;
wskazując świnkę, która się spokojnie pożywiał,
powiedział; Patrzcie, przyjaciele, tak niewzruszony
musi być mędrzec w podobnych wypadkach”
[Diogenes Laertios]
celem najwyższym zobojętnienie - apatia
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Eklektyzm
Cyceron (ur. 106 r. p.n.e – 43 r. p.n.e)
filozof rzymski
eklektyzm – z greckiego wybierać i ponownie
łączyć, styl uprawiania filozofii zapoczątkowany
przez Filona z Laryssy
powstanie
eklektyzmu
wyczerpanie
się
intelektualne starych szkół (Akademii, Perypatu,
Ogrodu i Portyku)
przeniesienie centrum do Rzymu
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Eklektyzm
Cyceron w każdej dyskusji stosuje metodę rozpatrywania za i
przeciw
„toteż zawsze podoba mi się zwyczaj perypatyków i
Akademii rozprawiania o wszystkich rzeczach z
dwóch przeciwnych punktów widzenia i to nie tylko
dlatego, że inaczej nie można dociec, co w każdej
rzeczy jest podobne do prawdy, lecz również dlatego,
że tak najlepiej ćwiczy się wymowę”
[Cyceron]
prawda
jest
nie
osiągalna,
ale
pozostaje
zawsze
prawdopodobieństwo, które nas do niej przybliża
do prawdopodobieństwa dochodzi się nie wtedy, gdy trzyma się
dogmatycznie jednej szkoły, ale wtedy gdy pozostawia się sobie
wolność wyboru – istota eklektyzmu
eklektyzm probabilistyczny
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Eklektyzm
kryterium prawdy-
„Albowiem największe znaczenie mają w filozofii dwie
rzeczy: rozeznanie [kryterium] prawdy tudzież
najwyższe dobro; i nie może być mędrcem, kto nie
zdaje sobie sprawy bądź z tego, że istnieje początek
poznania, bądź z tego, że jest kres naszych zamierzeń,
tak iż nie wie, skąd ma wyruszyć albo dokąd podążać”
[Cyceron]
kryteria prawdy: świadectwo zmysłów (nie daje
pewności, ale jest punktem wyjścia), dopiero zdrowy
rozsądek,
powszechna
zgoda,
dostarcza
prawdopodobieństwa
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Eklektyzm
Fizyka i psychologia
•
nie interesują go zagadnienia ontologiczne
„Wszystko to jest ukryte, Lukullusie, osłonięte i otoczone
gęstymi ciemnościami, tak iż nie ma na tyle bystrego umysłu
wśród ludzi, by zdołał przeniknąć do niebios i zagłębić ziemię”
[Cyceron]
•
jednak nie neguje znaczenia refleksji ontologicznej
„Nie sądzę jednak, żeby należało przeszkodzić tym dociekaniom
badaczy przyrody. Albowiem zastanawianie się nad przyrodą i
przyglądanie się jej to niby jakiś naturalny pokarm dla naszych
dusz i naszych umysłów (…), a kiedy myślimy o sprawach
wyższych, niebieskich, nabieramy pogardy do tych naszych jako
marnych i bardzo niewiele znaczących”
[Cyceron]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Eklektyzm
•
rozpatruje problemy zawsze z punktu widzenia
etycznego i antropologicznego
•
dusza ludzka
„Początku duszy nie można odnaleźć na ziemi; w
duszach bowiem nie ma nic zmieszanego lub
złożonego, co by wyglądało na zrodzone lub utworzone
na ziemi (…) Istota i własności duszy są więc jakieś
szczególne, nie mające nic wspólnego z tymi
pospolitymi żywiołami. Przeto czymkolwiek jest to, co
czuje, ma rozum, żyje i wykazuje aktywność, musi być
niebiańskie i co za tym idzie, boskie i wieczne”
[Cyceron]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Eklektyzm
Etyka
•
działalność praktyczna jest królową
„Wobec tego przyjmujemy, że powinności wynikające
ze współżycia ludzi są bardziej zgodne z naszymi
przyrodzeniami niż powinności wypływające z dążeń
poznawczych. (…) Albowiem nasze poznawanie i
badanie natury byłoby jakieś niedokładne czy
niepełne, gdyby po nim nie następowało żadne
działanie. Działanie to zaś przejawia się głównie w
dbałości o pożytek ludzi (…).”
[Cyceron]
•
proponuje eklektyczną syntezę różnych szkół
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
Seneka (5 w. p.n.e – 65 w. n.e.)
•
filozof i retor rzymski
•
nauczyciel i doradca Nerona
cechy neostoicyzmu
•
centralna problematyka – etyka
•
ograniczenie roli fizyki i logiki
•
skierowany na jednostkę
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
•
akcentuje związek człowieka z bóstwem
•
platonizm – życie upodobnianiem się do Boga
•
mocno nasycony religijnie
•
filozofem może być i niewolnik (Epiktet) i król
(Marek Aureliusz)
charakterystyka myśli Seneki
•
w pełni eklektyczna
„Mówiąc „mojego” nie wiążę się z nauką żadnego
z mistrzów stoickich. Ja także mam prawo do
myślenia – własnym rozumem”
[Seneka]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
•
nie odrzuca myśli Epikura
„Ja na przekór wszystkiemu trwam osobiście w tym
przekonaniu – a powiem to na przekór moim współrodakom
(stoikom) – że przykazania Epikura są w gruncie rzeczy
zarówno godziwe, jak prawe, a jeśli w nie głębiej wnikniesz
– nawet surowe”
[Seneka]
•
odchodzi od panteizmu w stronę spirytualizmu
„Czym innym jest rzeczywistości natura, jeżeli nie bogiem i
boskim rozumem, przenikającym wszechświat i jego części”
[Seneka]
•
duch ludzki – Bóg
„Bóg jest w pobliżu ciebie, jest On z tobą, jest w tobie samym”
[Seneka]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
•
utrzymuje dualizm ducha i ciała
„Pieniądz nie ma żadnego znaczenia dla ducha,(…).
Drogocenne kamienie, złoto, srebro i wielkie wyszlifowane z
marmuru kręgi stołów są to ciężkie przedmioty ziemskie,
których nie może pokochać duch czysty i świadomy swojej
natury”
[Seneka]
•
wychodzi poza stoicki materializm
•
sumienie – duchową i moralną siłą
„Wszystkie więc zmysły należy doprowadzić do stanu
odporności i równowagi. Jeśli chodzi o duszę, to trzeba ją
przyzwyczaić do codziennego rachunku sumienia”
[Seneka]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
•
największą karą są wyrzuty sumienia
„(…) dla występków biczem jest nieczyste sumienie i że
największa jego udręka polega na tym, iż gnębi je i męczy
ciągły niepokój (…)
[Seneka]
•
równość wszystkich ludzi – cnota jest dostępna wszystkim
•
egalitaryzm
„Wszelaka doskonałość duszy dostępna jest dla wszystkich i
wszyscy mamy potrzebne do tego szlachectwo. Filozofia
nie odrzuca nikogo, ani nie wybiera: przyświeca
wszystkim”
[Seneka]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
Marek Aureliusz (121 r. n.e. – 180 r. n.e.)
•
cesarz Imperium Rzymskiego
•
filozof stoicki – zafascynowany filozofią
Epikteta
•
pozostawił po sobie dzieło życia –
Rozmyślania
•
ostatnia znacząca postać ruchu stoickiego
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
przemijanie wszystkiego
„Jak wszystko zanika szybko: w świecie sami ludzie, w czasie
i wspomnienia o nich! Takie są wszystkie rzeczy pod zmysły
podpadające, a przede wszystkim to co wabi przyjemnością
lub przejmuje obawą bólu lub co z powodu pozornej swej
wielkości jest na ustach wszystkich. Jak to jest drobne i mało
ważne, i nędzne, i znikome, i trupie, to ma pojąć nasza
władza myślenia.”
[Marek Aureliusz, Rozmyślania]
nic nowego, marność wszystkiego
„(…) patrz na sprawy ludzkie zawsze jako na jednodniowe i
marne. Co wczoraj było kroplą śluzu, jutro już będzie mumią
lub prochem”
[Marek Aureliusz, Rozmyślania]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
jedna jest materia – monizm panteistyczny
człowiek jako ciało, dusza i rozum
„Z trzech części się składasz: z ciała, tchu i rozumu. Z tych
dwie pierwsze są twymi tak długo, jak długo się o nie
starać musisz, a jedynie trzecia jest twoją bezwzględnie”
[Marek Aureliusz, Rozmyślania]
ucieczka do wnętrza
„Pamiętaj, że wola staje się nieprzezwyciężona, gdy
skupiwszy się w sobie, czuje dostateczne zadowolenie z
siebie, że nie czyni czego nie chce (…) Dlatego
niezdobytą warownię przedstawia dusza wolna od
namiętności.
[Marek Aureliusz, Rozmyślania]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neostoicyzm
Ewangeliczny wymiar myśli Marka Aureliusza
„Właściwością duszy rozumnej jest również miłość
bliźniego, prawda, skromność”
„Jest właściwe człowiekowi miłować nawet tych,
którzy błądzą [znieważają]
[Marek Aureliusz, Rozmyślania]
bezwzględny materializm i pojawienie się religii
chrześcijańskie doprowadziło do zaniku myśli
stoickiej
jako
samodzielnej
formacji
intelektualnej
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neosceptycyzm
Sekstus Empiryk (druga połowa II w. n.e. –
początek III w. n.e.)
dzieło życia Zarysy pirrońskie
reprezentuje
ostatnią
fazę
rozwoju
starożytnego sceptycyzmu
przeformułowuje fenomenalizm Pirrona
wprowadzają dualistyczne ujęcie zjawisk
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neosceptycyzm
zjawisko – przedmiot
„Przez zjawiska rozumiemy obecnie rzeczy zmysłowe i dlatego
przeciwstawiamy im rzeczy umysłowe”
[Sekstus Empiryk, Zarysy pirrońskie]
przedmiot - zjawisko – rzecz zmysłowa – doznanie podmiotu
„Główną (…) zasadą sceptycyzmu jest to właśnie, że każda
wypowiedź ma swoją równorzędną wypowiedź przeciwną.
Właśnie to, jak się zdaje, przywiodło nas ostatnie do tego,
byśmy nie dogmatyzowali”
[Sekstus Empiryk, Zarysy pirrońskie]
fakt zmysłowy może zakwestionować rozumowanie
sceptyk może uznać empiryczne istnienia zjawisk
„Nie obalamy zaiste tego, co za sprawą doznawanego
wyobrażenia przywodzi nas bez udziału naszej woli do
przytwierdzenia (…), a tym właśnie są fenomeny”
[Sekstus Empiryk, Zarysy pirrońskie]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neosceptycyzm
przedmiot przedstawiony – przedmiot istniejący realnie
„(…) jeżeli rozum ujmuje przedstawienie, to ogarnia tylko skutki
przedmiotów przedstawionych, a nie zewnętrzne przedmioty
przedstawienia.”
[Sekstus Empiryk, Zarysy pirrońskie]
etyka zdrowego rozsądku
„Żyjmy tedy bez żadnych przesądów stanowieńczych [dogmatów], ale
zważając na fenomeny, wedle życiowego doświadczenia (…) . Ma zaś
owo doświadczenie życiowe cztery jak się zdaje, dziedziny: polega
na wskazówkach natury, na przymusie doznań, na przekazach
prawnych i obyczajach i wreszcie na nauczaniu kunsztów.”
[Sekstus Empiryk, Zarysy pirrońskie]
krytyka filozofii dogmatycznej
„O wszelakich tedy zwrotach sceptycznych należy pamiętać to przede
wszystkim, że nie twierdzimy bynajmniej, jakoby były bezwzględnie
prawdziwe, szczególnie kiedy mówimy, że mogą się choćby same
uchylać.”
[Sekstus Empiryk, Zarysy pirrońskie]
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neoplatonizm
Plotyn (205 r. n.e. – 270 r. n.e.)
niewiele informacji o jego życiu
dzieło życia Enneada
czerpał z filozofii Wschodu
związany z dworem cesarza Gordiana,
następnie Galiena
ceniony przez obywateli Rzymu
twórca idei miasta filozofów - Platonpolis
GŁÓWNE NURTY FILOZOFII
ANTYCZNEJ
Okres eklektyczny
Neoplatonizm
istota myśli Plotyna
„Próbuję to, co boskie w nas, wznieść do tego, co boskie we
wszechświecie”
[Porfiriusz, O życiu Plotyna]
nawiązuje do wielu przedstawicieli filozofii starożytności
główne punkty myśli Plotyna
•
świat zmysłowy – świat inteligibilny
•
materia nie istnieje samoistnie
•
triada niecielesności: Jedno, Nous, Psyche
•
emanacja triady
•
jedność całej rzeczywistości
•
wszystko wychodzi z Zasady i do Zasady wraca
GNOZA - duchowy pielgrzym
duchowy klimat epoki
•
religijna natura
•
idea zbawienia – religie zbawienia
•
transcendencja Boga
•
skrajny dualizm dziedzin bytu
pochodzenie gnostycyzmu
•
wpływy
filozofii
hellenistycznej,
babilońskiej,
egipskiej
i
irańskiej,
wczesnej
myśli
chrześcijańskiej – synkretyzm
•
gnoza – wiedza o Bogu
•
wiedza o Bogu – poznanie Boga (wiara-wiedza
pistis-gnosis)
GNOZA - główne systemy doktrynalne
SZYMON MAG
•
II-III wiek
•
ojciec wszelakiej herezji
•
Moc Boża, która jest Wielka
•
prorok, cudotwórca i czarnoksiężnik
•
historia stworzenia – historią upadku
•
żeńska rodzicielka Ennoia – Sophia - Helena
•
ginie
w
Rzymie
podczas
próby
latania
( wniebowstąpienia)
•
Szymon-Faustus (szczęśliwy)
GNOZA - główne systemy doktrynalne
Hermes Trismegistos
•
po trzykroć wielki
•
gnostycka
myśl
wolna
od
wpływu
chrześcijaństwa
•
źródło Egipt – Hermes – Toth
•
interpretator
•
zdecydowany dualizm
•
traktat Poimandres
•
Rozum absolutny
•
upadek - Ciemność
GNOZA - główne systemy doktrynalne
Mani – manicheizm
•
system irański
•
zamysł religii powszechnej
•
świadomy synkretyzm: Budda, Zaratustra, Jezus
•
dwie przeciwstawne natury: dobra i zła
•
Ciemność przykrywa Światłość – niezdolność
Światła do walki
•
zmieszanie duszy z materią
•
ascetyczna etyka
•
odrodzenie manicheizmu w średniowieczu
GNOZA – główne wierzenia
Teologia
•
Bóstwo jest absolutnie pozaświatowe
•
obca jest mu natura wszechświata
•
świat ziemski jest dziełem sił niższych (Archontów)
•
Bóg ukryty – iluminacja
Kosmologia
•
Wszechświat domeną siedmiu Archontów
•
więzienie
•
każdy Archont w swojej strefie zagradza drogę duszy –
powracającej
Antropologia
•
człowiek – ciało, dusza, duch
•
ciało i dusza – Praczłowiek
•
duch – pneuma (pierwiastek Boski)
•
pogrążona w ciele i duszy pneuma jest nieświadoma siebie
GNOZA – główne wierzenia
Eschatologia
•
uwolnić „wewnętrznego człowieka”
•
powrót do Królestwa Światłości
•
warunkiem – gnosis
•
posłanie ze świata Światłości
•
wiedza o Bogu – wiedza o Drodze
•
odrzucanie „szaty” psychicznej
•
łączenie rozproszonych pierwiastków Boskich – pneumy
Moralność
•
wrogość i pogarda wobec świata ziemskiego
•
ascetyzm – libertynizm
•
prawo nakazu i zakazu Stwórcy – formą kosmicznej tyranii
•
łamiąc zakazy Stwórcy człowiek walczy z Archontami –
nihilizm
•
pneuma – z natury zbawiona
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – klimat epoki
Średniowiecze
476 r. n.e. – 1450 r. n.e
•
etohs rycerza i świętego
•
taniec śmierci
•
filozofia służebnicą teologii
•
recepcja filozofii Arystotelesa i Platona za
pośrednictwem Arabów
•
scholastyka – mistyka
•
zakony
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – postacie -
problemy
św. Augustyn z Hippony (354 r. – 430 r.)
•
główne dzieła Wyznania i Państwo Boże
•
biskup Hippony, teolog, Ojciec Kościoła –
doktor łaski
•
idea creatio ex nihilo - kreacjonizm
•
idee wyrazem Boskiej myśli
•
poznanie – wiara i autorytet Boski
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – postacie -
problemy
•
Uwierz – abyś zrozumiał
•
objawienie – poznanie rozumowe
•
dualizm duszy i ciała
•
niematerialna rozumna dusza i wolna wola
•
wolna wola – łaska Boża
•
predestynacja
•
państwo ziemskie – państwo Boże
•
prymat Kościoła nad władzą świecką
•
prawo Boskie
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – postacie -
problemy
św. Tomasz z Akwinu (1225-1274)
•
pochodził z rodziny rycerskiej
•
dominikanin
•
święty Kościoła – doktor anielski
•
Summa
theologiae,
Summa
contra
gentiles
•
recepcja myśli Arystotelesa
•
istota – istnienie
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – postacie -
problemy
•
dwojaka natura Boga
•
teologia naturalna – teologia objawiona
•
dowody na istnienie Boga (drogi)
stosunek wiary do rozumu
•
wiara i rozum w sprzeczności (Tertulian II/III w.)
•
poddanie dogmatów wiary ocenie rozumu (Abelard
XI/XII w.)
•
nauka i religia – dwa inne przedmioty (Jan z Salisbury
XII w.)
•
prawda dwupostaciowa – naukowa i religijna (Awerroes
XII w.)
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – postacie -
problemy
stanowisko Akwinaty
•
wiara i rozum – inna droga
•
prawdy wiary i prawa nauki nie mogą być sprzeczne
•
filozofia i nauka służebnicą teologii
myśl moralna i polityczna
•
postępowanie – moralność – dobro
•
dobra ziemskie – dobra absolutne
•
wszechświat jest hierarchią bytów
•
niższe byty upodabniają się do wyższych
•
wszystkie byty kierują się ku Stwórcy
•
feudalizm – naturalny i sprawiedliwy
•
wyższość Kościoła nad społeczeństwem i państwem
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – spór o
uniwersalia
Powszechniki
realizm
nominalizm
skrajny realizm
pojęciowy
Platon
Św. Augustyn
umiarkowany realizm
pojęciowy
Arystoteles
Św. Tomasz z Akwinu
skrajny nominalizm
Roscelin (XI w.)
umiarkowany
nominalizm
(konceptualizm)
Abelard (XII w.)
Wilhelm z Ockham (XIVw.)
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – dowody na
istnienie Boga
św. Anzelm z Canterbury (1033/34 – 1109)
•
wierzę bym zrozumiał
•
twórca scholastyki
•
ontologiczny dowód na istnienie Boga
człowiek może pomyśleć najdoskonalszy byt,
który z konieczności musi istnieć – wobec
faktu posiadania idei Boga jako bytu
najdoskonalszego należy uznać, iż Bóg
istnieje
RECEPCJA FILOZOFII ANTYKU W
ŚREDNIOWIECZU – dowody na
istnienie Boga
dowody (drogi) św. Tomasza z Akwinu – na
podstawie:
•
analizy zjawisk (pierwszy poruszyciel)
•
analizy przyczynowości (pierwsza przyczyna)
•
istnienia bytu koniecznego do istnienia bytowości
•
hierarchii doskonałości
•
analizy zasady celowości
Wilhelm Ockham – istnienia Boga nie można
dowieść drogą rozumową
Jan Eckhart (XIII w. – XIV w.) – mistyka, Bóg
czystym istnieniem – wszystko co człowiek może
zasadnie powiedzieć o istnieniu Boga