Rodzina jako środowisko 

wychowania

Co to jest rodzina? Dlaczego jest ważna? Na 

co zwrócić uwagę kiedy przyglądamy się jej 

w sposób bardziej systematyczny - 

naukowy? – czyli o funkcjach i przemianach 

rodziny

Definicja rodziny

Czy trzeba w ogóle definiować rodzinę? Przecież 

każdy widzi (wie) co to jest rodzina….

Definicja rodziny

Trzeba, ponieważ:
1) Występuje duża różnorodność rodzin w obrębie 

różnych kultur ludzkich

2) W ostatnim czasie następują duże zmiany form 

rodziny nawet w obrębie naszej kultury

Definicja rodziny

spróbujmy więc……

Amerykanin George Peter Murdock 

przedstawił w 1949 r. definicję rodziny, 
która ukierunkowała na długie lata 
myślenie socjologów o rodzinie. Murdock 
użył jako pierwszy określenia „rodzina 
nuklearna”.

Definicja rodziny

Rodzina nuklearna – to jednostka 

terytorialna (tzn. zlokalizowana w domu), 
składająca się z żony, męża oraz ich 
potomstwa. To grupa społeczna 
chrakteryzująca się wspólnym 
zamieszkiwaniem, współpracą 
ekonomiczną i podziałem pracy oraz 
reprodukcją.

Definicja rodziny nuklearnej – ciąg dalszy

…Obejmuje dwójkę dorosłych płci przeciwnej 

prowadzących aprobowane społecznie 
życie seksualne oraz jedno bądź więcej 
dzieci własnych lub adoptowanych.

Definicja rodziny

Taka rodzina pełni cztery podstawowe dla 

każdego społeczeństwa funkcje: 
seksualną, reprodukcyjną, ekonomiczną i 
wychowawczą.

Dlaczego nuklearna?

Naukowcy badający społeczeństwo w połowie 

XX wieku koncentrowali się na tym, że 

społeczeństwo składa się z rodzin, stanowią 

one „cegiełki” w budowli jaką jest 

społeczeństwo, lub „komórki” w organiźmie. 

Stąd często spotykana w naszym języku 

analogia – „rodzina jako podstawowa 

komórka społeczna”

Nukleus - jądro

Dlaczego rodzina jest ważna?

Talcott Parsons w swej ważnej pracy o 

rodzinie (1955 r.) wskazuje ważność 
rodziny nuklaernej dla współczesnego 
społeczeństwa. Korzyści są w postaci: 
zachowania porządku społecznego, 
wstępnego socjalizowania dzieci i 
stabilizacji ludzkich osobowości.

Dlaczego rodzina jest ważna?

Inna funkcja to „zarządzanie napięciami” – 

rodzina nuklearna zaspokaja ludzkie 
potrzeby intymne i emocjonalne, których 
żadna inna instytucja społeczeństwa 
współczesnego zaspokoić nie może.

Funkcję tę pełni kobieta (żona) – a 

mianowicie w największym stopniu 
zajmuje się sferą emocjonalną całej 
rodziny.

Dlaczego rodzina jest ważna?

Mężczyzna (mąż) to łącznik między rodziną, 

a światem zewnętrznym. W większym 
stopniu odpowiada też za sferę norm 
społecznych w procesie socjalizacji.

Dlaczego rodzina jest ważna? – czyli funkcje rodziny

Rodzina pełni dla całości społeczeństwa 

szereg ról - czy mówiąc inaczej realizuje 
pewne zadania. Socjologowie nazywają je 
funkcjami rodziny. Wspomina o niektórych 
z nich już przytaczana wcześniej definicja 
Murdocka. Ale można funkcji rodziny 
wyodrębnić więcej:

Funkcje rodziny

Jan Szczepański wymienia sześć funkcji 

rodziny:

1)

Funkcja prokreacyjna

2)

Funkcja ekonomiczna

3)

Funkcja socjalizacji i wychowania

4)

Zaspokajania potrzeb emocjonalnych

5)

Kontroli zachowań członków

6)

Nadawania pozycji społecznej

Funkcje rodziny

Tomasz Szlendak poszerza tę listę do 

10-ciu funkcji, wymieniając:

1) Funkcję reprodukcyjną
2) Funkcję socjalizacyjną
3) Funkcję opiekuńczą
4) Funkcję emocjonalną
5) Funkcję seksualną
6) Funkcję ekonomiczną
7) Funkcję stratyfikacyjną
8) Funkcję identyfikacyjną
9) Funkcję integracyjno-kontrolną
10) Funkcję rekreacyjno-towarzyską
 

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

1. Funkcja reprodukcyjna
Rodzina podtrzymuje biologiczną ciągłość 

społeczeństwa, jest bowiem najmniejszą 
grupą społeczną, która rekrutuje swych 
członków poprze rozród i przyczynia się 
tym samym do podtrzymania trwałości 
innych, szerszych od niej ludzkich 
zbiorowości.

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

2. Funkcja socjalizacyjna
Najogólniej: rodzina zapewnia ciągłość 

kultury, jest pierwszym miejscem, w 
którym jednostka zapoznaje się z 
kulturowym dziedzictwem społeczeństwa: 
językiem, wartościami, normami, 
obyczajami, standardami moralności.

Funkcja socjalizacyjna

Można też spojrzeć na tę funkcję bardziej 

szczegółowo i rozpatrywać ja w kilku 
sferach:

a)biologiczno-popędowej
b)społeczno-kulturowej
c)świadomościowo-moralnej

Funkcja socjalizacyjna

Sfera biologiczno-popędowa to opieka, 

stwarzania właściwych warunków do 
rozwoju, ochrona przed szkodliwymi 
wpływami otoczenia (jest to bliskie temu 
co w innym ujęciu można nazwać funkcją 
opiekuńczą)

Funkcja socjalizacyjna

Sfera społeczno-kulturowa to tradycja, 

transmisja wartości, przekaz 
międzypokoleniowy.

Funkcja socjalizacyjna

Sfera świadomościowo-moralna to normy 

postępowania, reguły życia społecznego, 
wzory osobowe i kulturowe.

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

3. Funkcja opiekuńcza 
Rodzina zabezpiecza dzieci w związku z ich 

niesamodzielnością oraz innych swoich 
członków w przypadkach nieradzenia sobie 
przez nich z przeciwnościami losu lub 
niemożności zaspokojenia potrzeb.

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

4. Funkcja emocjonalna
Rodzina dostarcza rodzicom oraz ich 

dzieciom emocjonalnego wsparcia, 
zaspokaja także potzrebę miłości.

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

5. Funkcja seksualna
Rodzina jest instytucją regulującą stosunki 

seksualne między ludźmi dorosłymi – 
konkretnie spełnia tę funkcję małżeństwo

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

6. Funkcja ekonomiczna
Rodzina jest instytucją zapewniającą swoim 

członkom rozmaite zasoby materialne, a 
jej członkowie mają wyznaczony 
odpowiedni zakres działań gospodarczych, 
związany z wiekiem i płcią.

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

7. Funkcja stratyfikacyjna
Rodzina wyznacza odpowiedni status 

społecznyswoim członkom i przyczynia się 
do utrwalania systemu stratyfikacyjnego w 
społeczeństwie (podziału na klasy, 
warstwy, stany, kasty), odgrywa rolę 
konserwującą społeczeństwo.

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

8. Funkcja identyfikacyjna
Rodzina określa miejsce jednostki w 

społeczeństwie, stanowi dla niej punkt startu 
życiowego, a zatem również decyduje o jej 
statusie przypisanym, o możliwościach 
jednostki i podstawowych barierach, jakie 
przypuszczalnie – z uwagi na fakt urodzenia w 
tej, a nie innej rodzinie – napotka na życiowej 
drodze. Jednostka jest identyfikowana z 
własną rodziną pochodzenia przez innych.

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

9. Funkcja integracyjno-kontrolna
Rodzina kontroluje działania jej członków 

poprzez organizację ich życia w myśl 
ustalonych w ramach danego 
społeczeństwa, a egzekwowanych przez 
domowników reguł postępowania oraz 
dyscyplinuje ich. Rolę integracyjną pełnią 
min. cykliczne święta rodzinne i ustalony 
rytm dnia (czas i miejsce posiłków).

Dlaczego rodzina jest ważna? – funkcje rodziny

10. Funkcja rekreacyjno-towarzyska
Rodzina jest instytucją, która 

zagospodarowuje swoim członkom czas 
wolny, organizując rozrywkę i wypoczynek, 
a także wprowadza dzieci w świat 
powiązań towarzyskich, poprzez 
organizację, dawanie przestrzeni, 
finansowanie i kontrolę kontaktów z innymi 
ludźmi.

Przemiany rodziny

Ale wszystkie te funkcje w rozmaitym 

stopniu realizowane były/są przez rodzinę 
w zależności od okresu historycznego.

Przemiany rodziny łączą się ze zmianami 

społecznymi. Te zmiany odsuwają od 
rodziny podejmowanie decyzji oraz 
kontrolę społeczną i przenoszą je na 
jednostki i inne instytucje społeczne.

Przemiany rodziny

Wg Waite’a najważniejsze zmiany społeczne 

współcześnie odpowiedzialne za przemiany 

rodziny to:

• wzrost znaczenia gospodarki rynkowej

• zwiększanie się zarobków

• przyrost produkcji

• urbanizacja

• zmiany w strukturze edukacji

• zmiany w ideologii ukierunkowane na 

większą indywidualizację

Przemiany rodziny

A jakie są skutki tych zmian społecznych dla 

rodziny?

Max Horkheimer wymienia osiem przemian 

jakie zaszły w obrazie rodziny współczesnej 

ostatniego ćwierćwiecza

Przemiany rodziny

1) Zmniejszanie się rodziny, ewolucja od 

wielopokoleniowej, zamieszkującej razem 

do jednopokoleniowej, nuklearnej, 

częstsze decyzje o nieposiadaniu dzieci 

(model DINKS) lub odroczeniu posiadania 

potomstwa

DINKS (double income, no kids) – podwójny 

dochód bez dzieci

Przemiany rodziny

2) Późniejsze zawieranie małżeństw – 

związane z pewną hierarchizacją wartości – 

dążeniem do zdobycia wykształcenia przez 

młodych, niezależności finansowej w 

wyniku pozyskania dobrej pracy

Przemiany rodziny

3) Zmiana roli kobiety/matki – w wyniku 

rosnących tendencji do zdobywania 

wykształcenia, kwalifikacji zawodowych 

przez kobiety, a następnie profesjonalizacji 

ich karier kobiety krócej przebywają na 

urlopach wychowawczych, mają większy 

udział w utrzymaniu domu, a zatem i glos 

w sprawach decydujących o życiu 

wszystkich członków rodziny

Przemiany rodziny

4) Kryzys autorytetu ojca – związany z jego 

psychicznym wyłączeniem z życia rodziny 

spowodowanym wielogodzinną pracą, 

realizacją obowiązków zawodowych poza 

stałym miejscem zamieszkania, brakiem 

emocjonalnego kontaktu z dziećmi.

W wyniku tego pojawiają się trudności w 

przekazywaniu wzorów męskości czy 

elementów roli ojca/męża

Przemiany rodziny

5) Egalitaryzacja mechanizmów  władzy i 

kontroli związana z równym udziałem w 

utrzymaniu domu kobiety i mężczyzny, jak 

i podobne zjawisko dotyczące relacji 

rodzice- dzieci

Przemiany rodziny

6) Schyłek kultu przodków i zmniejszająca się 

rola dziadków w wychowaniu dzieci 

częściowo związana jest z kulturowymi 

zmianami dotyczącymi kierunku przekazu 

międzypokoleniowego, rosnącą orientacją na 

teraźniejszość.

Świat społeczny pokolenia dziadków -  

jednoznaczny moralnie, kreowany przez 

jednostkę, oparty na prostocie relacji 

międzyludzkich, konsekwencji myślenia i 

działania, wpływie każdego człowieka na 

własne życie – a więc nieprzystający do 

obecnego

Przemiany rodziny

7) Rozluźnienie więzi – rodzina stopniowo 

przestaje być podstawowym źródłem 

wartości i grupą odniesienia, a także ostoją 

bezpieczeństwa psychicznego, rzadziej 

dochodzi do wspólnych spotkań, debat w 

kwestiach problemowych, rodzice i dzieci 

mniej o sobie wiedzą, a zatem gorzej niż 

dawniej realizowana jest funkcja 

zaspokajania potrzeb emocjonalnych

Przemiany rodziny

8) Konwencjonalizacja formy – rodzina w 

tradycyjnym tego sowa znaczeniu traci swą 

społeczną wartość, przestaje być jedynym 

modelem współżycia między ludźmi

Przemiany rodziny

Z. Tyszka wyróżnia trzy stadia przemian 

rodziny powiązane z trzema formami 
społeczeństw: preindustrialnym, 
industrialnym i postindustrialnym.

Rodzina epoki preindustrailnej

Rodzina epoki preindustrialnej to 

tradycyjna rodzina patriarchalna 
podporządkowana władzy ojca. Posiada 
warsztat produkcyjny kierowany przez 
głowę domu – męża. Role rodzinne i 
produkcyjne pozostają ściśle powiązane, 
interes rodziny jest nadrzędny w stosunku 
do potrzeb jednostek. 

Rodzina epoki preindustrailnej

W niższych warstwach społecznych żony 

pracowały razem ze swoimi mężami, w 
wyższych – wspierają mężów w 
zarządzaniu majątkiem. 

Dzieci pracowały od najmłodszych lat na 

rzecz rodziny, opieka nad dziećmi była 
powierzchowna i często powierzano ją 
starszym córkom. 

Rodzina epoki preindustrailnej

Fundamentalną cechą porządku społecznego 

było przypisanie własności oraz 
zarządzania – mężczyźnie. Kobiecie 
zamężnej – podporządkowane mężowi 
uczestnictwo w różnych pracach.

Praca w domu i opieka nad dziećmi są 

przypisane kobiecie, posiadanie władzy i 
specjalizacji zawodowej – mężczyźnie.

Rodzina epoki industrialnej

Rodzina epoki industrialnej. Kształtuje 

się model rodziny zredukowanej do dwóch 
pokoleń (rodziców i dzieci) mieszkających 
w osobnym mieszkaniu i prowadzących 
własne gospodarstwo domowe. Najczęściej 
jest to rodzina nieprodukcyjna, w której 
zawodowo oprócz męża pracuje poza 
domem także żona.

Rodzina epoki industrialnej

Dużego znaczenia nabierają więzi osobowe. Zanika 

dystans między małżonkami oraz rodzicami i 
dziećmi. Rośnie znaczenie indywidualnych 
potrzeb, wymiany emocjonalnej i wartość 
interakcji. 

Jednocześnie rodzina staje się mniej stabilna, 

bardziej podatna na rozpad, gdyż więzi osobowe 
są mniej trwałe w porównaniu z więziami 
rzeczowymi, które poprzednio ją konstytuowały.

 

Rodzina epoki postindustrialnej

Rodzina epoki postindustrialnej 

doświadcza konsekwencji wynikających ze 
wzrostu zatrudnienia kobiet (wynikającego 
z potrzeb ekonomicznych oraz dążeń do 
samorealizacji). Zmieniają się relacje 
małżeńskie – egalitaryzm życia 
małżeńskiego i rodzinnego.

Rodzina epoki postindustrialnej

Bardziej symetryczny podział pracy – wzrost 

oczekiwań co do podejmowania przez 
kobiety pracy poza domem, większe 
włączanie się mężczyzn w życie rodziny. 
Pojawia się w związku z tym pojęcie 
małżeństwa partnerskiego.

Rodzina epoki postindustrialnej

Koniec lat 70-tych XX wieku charakteryzuje 

się gwałtownym pojawieniem się 
zamężnych kobiet na rynku pracy, a także 
ich stosunkowo szybkim powrotem do 
pracy po urodzeniu dziecka. Macierzyństwo 
stało się raczej fazą w życiu kobiety, a nie 
stylem życia.