W 3. Projektowanie badań

Dr Joanna Świątkiewicz

Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych 

i Dziennikarstwa w Poznaniu 

2

Od czego zacząć?

•

Zainteresowania

 – na początku są zainteresowania, 

idee lub oczekiwania teoretyczne (trzeba je wstępnie 
określić)

•

Ocena zasobów

 – ocena własnych zainteresowań, 

stanu wiedzy, umiejętności i dostępnych środków

•

Temat badań

 – określenie tematu badań wskazując na 

przedmiot i cel badań (przydatny przegląd literatury)

•

Zawężanie zakresu badań

 – ścisłe definiowanie 

pojęć, metod i procedur badawczych (konceptualizacja i 
operacjonalizacja)

•

Projekt badawczy / planowanie badań

 

3

Co powinien zawierać projekt?

•

Temat, przedmiot i cel badań

 – Co dokładnie chcę zbadać? 

Dlaczego jest to warte zbadania? Jaki jest 

cel moich badań

? Czy 

badania będą miały znaczenie teoretyczne i/czy praktyczne?

•

Przegląd literatury

 – Jaki jest 

stan wiedzy

 na dany temat? Co 

inni napisali na ten temat? Jakie 

teorie

 się do niego odnoszą? 

Jakie 

badania

 były już na ten temat prowadzone?  Czy i gdzie są 

jakieś „luki” w wiedzy, niezdiagnozowane obszary badawcze?

•

Obiekt badań (jednostki analizy, teren)

 – Kogo lub co 

zamierzam badać? Jaki 

dobór próby

 zastosuję w badaniach?

•

Pomiar i metody zbierania danych 

– Jakie są kluczowe 

zmienne

 w moich badaniach? Jak je zdefiniuje i zmierzę? Jakie 

metody

 zastosuję? Czy opracuję własne 

narzędzia badawcze

 czy 

skorzystam z dostępnych, opracowanych przez innych badaczy?

•

Analiza

 – Jaki rodzaj analizy przeprowadzę?, Co zamierzam 

wyjaśnić (stan rzeczy, przyczyny)?

•

Harmonogram i budżet badań

 – Jakie są ramy czasowe 

kolejnych czynności, etapów badań? Jakie będą koszty badań?

4

Projektowanie badań

Kwestie do określenia / rozstrzygnięcia:

•

określenie przedmiotu i problematyki badań,

•

ustalenie jednostki analizy,

•

przegląd literatury,

•

przyjecie określonych ram, podstaw teoretycznych 
badania,

•

sformułowanie problemów i założeń, hipotez badawczych,

•

opracowanie zestawu zmiennych i wskaźników 
empirycznych do zmiennych (określenie poziomu 
pomiaru)

•

zdecydowanie się na określony sposób doboru próby,

•

wybór odpowiedniej metody badań i związanej z nią 
techniki, opracowanie narzędzi,

•

pretesty (badania pilotażowe, wstępne),

•

oszacowanie kosztów badań właściwych (głównych i 
uzupełniających).

5

Przegląd literatury

•

Przegląd literatury (kwerenda źródeł wiedzy) na 
temat problematyki projektowanego badania 
jest konieczny i potrzebny

•

W trakcie przeglądu literatury i lektury wybranych 
pozycji należy zrobić notatki zwracając szczególna 
uwagę na:
1) założenia filozoficzno-ideologiczne (teoretyczne) 
autora,
2) rodzaj danych prezentowanych w pracy i czas, 
którego dotyczą, 
3) znaczenie, jakie autor nadaje podstawowym 
pojęciom używanym w pracy,
4) tezach, których uzasadnieniem się on zajmuje.

•

Warto rejestrować pomysły na badania, jakie 
nasuwają się nam w trakcie czytania danej pracy

6

Przedmiot badań

•

Używając zwrotu „

przedmiot badań

” mamy na 

myśli obiekty czy zjawiska, w odniesieniu do 
których chcemy prowadzić badania (np. 
kompetencje nauczycieli, zjawisko bezrobocia, 
zainteresowania poznawcze uczniów, konflikty społeczne 
itp.).

•

Przedmiot badań musi być określony z punktu 
widzenia przestrzeni i czasu

•

Parametr przestrzeni

 – informacja o miejscu 

przebywania określonej zbiorowości, 
występowania danego zjawiska

•

Parametr czasowy

 – wskazanie roku lub przedziału 

między rokiem rozpoczęcia a zakończenia badań

•

Przykładowo: Zjawisko bezrobocia w Polsce w latach 
2000-2010; Kompetencje metodyczne nauczycieli szkół 
gimnazjalnych Poznania w roku 2009.

7

Jednostki analizy

•

Jednostką analizy nazywamy te 

obiekty, które 

badacz chce scharakteryzować na podstawie 
zgromadzonych informacji

 ; to najbardziej 

elementarna część badanego zjawiska.

•

Jednostką (poziomem) analizy mogą być poszczególne 
osoby odznaczające się jakąś wspólną cechą (uczniowie 
gimnazjum), grupa społeczna (rodzina), organizacja 
(ZHP), programy (programy nauczania języka polskiego).

•

Badacz musi określić jednostki analizy z dwóch powodów:

1) błąd ekologizmu – wyprowadzenie wniosków o 
jednostkach bezpośrednio z wyników otrzymanych dla 
grup,
2) błąd indywidualizmu – wyprowadzenie wniosków o 
grupach (społeczeństwach, narodach) bezpośrednio z 
danych dotyczących zachowań jednostek.

8

Problemy i hipotezy 

badawcze

9

Problematyka badań

•

Problematyką badań nazywamy zbiór pytań 
dotyczących tych obiektów, zjawisk czy 
procesów, które znalazły się w polu 
zainteresowań danego badacza

•

Problematyki badań (tj. pytań) nie należy mylić z 
z przedmiotem badań (tj. obiektem, którego te 
pytania dotyczą)

•

Przykładowo - przedmiotem badań mogą być 
kompetencje interpersonalne nauczycieli szkół 
gimnazjalnych, a problematyką badań będą pytania w 
rodzaju: 
Jaki jest poziom kompetencji interpersonalnych 
nauczycieli szkół gimnazjalnych? W jaki sposób 
nauczyciele szkół gimnazjalnych kształtują swoje 
kompetencje interpersonalne? itp.

10

Problem badawczy

•

„to tyle, co pewne pytanie lub zespół pytań, na 
które odpowiedzi ma dostarczyć badanie” 
[S.Nowak]

•

problemy badawcze w formie pytań rozstrzygających 
zaczynają się od partykuły „Czy ...”

•

problemy badawcze w formie pytań wymagających 
dopełnienia zaczynają się od „Jaki ...”, „Ile ...”, 
„Gdzie ...”, „Dlaczego ...”, itp.

•

problemy istotnościowe - „Jakie czynniki … w 
istotnym stopniu ...?”

•

problemy zależnościowe - „Jaka istnieje zależność 
między ...?”

•

problemy diagnostyczne - „Jaki jest poziom ...?”, „Jaki 
jest aktualny stan ...?” (zawierają w sformułowaniu 
pytanie: jak jest oraz jakie są przyczyny istniejącego 
stanu rzeczy”)

11

12

Formułowanie problematyki 

badań

•

Problematyką badań można formułować w postaci 
zdań pytających („Jaki jest poziom kompetencji 
interpersonalnych nauczycieli szkół gimnazjalnych?”) 
lub w postaci równoważniki zdań („Poziom 
kompetencji interpersonalnych nauczycieli szkół 
gimnazjalnych”)

•

Ważne, żeby tak sformułowana problematyka 
badań zawierała jednoznaczną informację o tym, 
co badacza interesuje, co chciałby zbadać, poznać

•

Należy unikać posługiwania się tylko samymi 
pojęciami (np. „kompetencje interpersonalne”, 
„bezrobocie”) - obszar badań powinien być 
dokładnie sprecyzowany (np. Jaki jest poziom 
kompetencji interpersonalnych nauczycieli szkół 
gimnazjalnych Poznania?)

13

14

Hipotezy badawcze

•

Hipoteza badawcza

 (naukowa) to przypuszczenie 

wysunięte w celu objaśnienia jakiegoś zjawiska, 
którego prawdziwość lub fałszywość rozstrzygamy na 
podstawie danych zdobytych w określony sposób

•

Występuje w dwóch formach – stwierdzeń o wstępowaniu 
pozytywnego lub negatywnego związku pomiędzy cechami 
jakiegoś zjawiska (zmiennymi zależnymi i niezależnymi)

•

Hipoteza wyjściowa (ogólna) – jest formułowana w 
postaci zdania ogólnego, które określa zasadnicze 
tendencje w przejawianiu się danego zjawiska (można ją 
budować na podstawie teoretycznych osiągnięć dyscypliny)

•

Hipoteza robocza (szczegółowa) – to przypuszczenie, 
które przyjmujemy w celach realizacyjnych i jest ona 
sprawdzalna w toku zaplanowanych badań (pokrywa się 
zakresem problemowym z hipotezą wyjściową) 

15

Poprawne formułowanie 

hipotez

•

Hipoteza powinna wnosić coś nowego do dotychczasowej 
wiedzy poprzez wskazanie na niezbadany fragment 
rzeczywistości społecznej.

•

Poddawać się weryfikacji w drodze badań empirycznych.

•

Obejmować w miarę szeroki zakres obiektów (nie ograniczać 
się do tylko do pojedynczych faktów czy zjawisk).

•

Być jasno sformułowana (zastosowanie jednoznacznych pojęć 
w zdaniu, o treści zrozumiałej dla wszystkich).

•

Stanowić stwierdzenie wolne od wewnętrznej sprzeczności. 

•

Ma ona mówić o związku powtarzalnym, względnie trwałym.

Czy sformułowanie hipotez jest zawsze konieczne?

•

Można prowadzić badania bez przyjmowania jakichkolwiek 
założeń, przypuszczeń (hipotez). Z tego rodzaju podejściem 
mamy do czynienia w badaniach nowych, nieznanych zjawisk. 
 

16

Źródła inspiracji do wysunięcia 

hipotez

•

Literatura dotycząca przedmiotu badań, głównie 
zauważone luki w sposobie wyjaśniania 
przedstawionych faktów czy zjawisk.

•

Literatura koncentrująca się wokół już 
istniejących teorii (do postawienia hipotez 
potrzebna jest rzetelna wiedza na temat teorii 
odnoszącej się do podjętej w badanich problematyki)

•

Baczne przyglądanie się przedmiotowi badań, 
„wczuwanie się” w jego istotę, przejawy, 
znaczenie itp. (np. tzw. próbki zdarzeń, obserwacje 
otwarte w terenie, rozmowy, wywiady otwarte)

•

Analiza wyników tzw. zwiadu badawczego 
przeprowadzonego przez siebie bądź innych 
badaczy (badania wstępne, pilotaż, pretesty) 

18

Dobór próby badawczej

19

20

Metody doboru próby

•

Populacja

 – to określony teoretycznie zbiór 

obiektów, który jest przedmiotem badania, lub z 
którego wyłania się próbkę do badań.

•

Próbka badawcza

 – to pobrany z populacji zbiór 

obiektów (jednostek analizy) objętych badaniem

•

Dobór losowy

 – to taki dobór jednostek z populacji, 

który zapewnia wszystkim elementom populacji 
jednakową szansę dostania się do próbki badawczej.

•

Dobór nielosowy

 – to taki sposób dobierania 

obiektów z populacji do próby, którego błędu nie 
można oszacować, nie jest znane 
prawdopodobieństwo, z jakim można wnioskować o 
populacji na podstawie badań próbki. Dobór 
nielosowy nie pozwala przenosić wniosków z 
badania na populację.

21

Dobór losowy 

(schematy losowania)

•

Kroki konieczne do losowego doboru próby:

•

1) zdefiniować populację,

•

2) sporządzić spis elementów populacji,

•

3) zakodować (ponumerować) elementy populacji,

•

4) dokonać losowania obiektów z populacji do próbki.

•

Losowanie indywidualne nieograniczone

 polega na 

dobieraniu pojedynczych elementów populacji do próbki za 
pomocą liczb losowych (np. za pomocą tablic liczb losowych) 

•

Losowanie indywidualne systematyczne

 polega na 

dobieraniu kolejnych elementów populacji w oparciu o ustalony, 
stały algorytm (odstęp losowania, np. co 10 osobę z listy).

•

Losowanie warstwowe

 polega na wydzieleniu warstw 

populacji, w obrębie których dokonuje się losowania 
indywidualnego (losowanie proporcjonalne i nieproporcjonalne)

•

Inne typy losowania: grupowe, wielostopniowe (kombinacja 
schematów).

22

Dobór nielosowy 

•

Dobór kwotowy

 polega na proporcjonalnym doborze 

poszczególnych elementów populacji do próbki badawczej, tak 
aby uzyskać maksymalne podobieństwo próby do populacji pod 
względem określonych cech (np. płeć, wykształcenie, miejsce 
zamieszkania). Taki dobór nie zapewnia losowości próbki.

•

Dobór celowy

 polega na pobieraniu z populacji do próbki takich 

elementów, które spełniają kryteria zawarte w pytaniu 
badawczym. Nie ma możliwości wnioskowania o populacji.

•

Dobór teoretyczny

 polega na włączeniu do próbki obiektów na 

podstawie wskazań teorii lub ram pojęciowych badania. Kryterium 
doboru mogą być wnioski wynikające z podstaw teoretycznych, 
stosowanych w badaniach metod zbierania danych.

•

[zob: K. Rubacha, Metodologia badań nad edukacją, s. 116-127.]

Wielkość próby

B

łą

d

 z

 p

ró

b

y

Wybór celowy

Wybór losowy

Wybór celowy a wybór 

Wybór celowy a wybór 

losowy próby

losowy próby

Wielkość 

półprzedział

u ufności   

       d =

1%

2%

3%

4%

5%

6%

7%

8%

9%

10

%

Wielkość 

próby n 

przy 

współczynni

ku ufności 

= 0,95 (t= 

1,96)

9604 240

1

106

6

600 384

260 244 196 118 96

Wielkość 

próby n 

przy 

współczynni

ku ufności 

= 0,99 (t= 

2,58)

1664

1

416

0

186

0

104

0

666 430 340 205 150 166

•

n

b

  = niezbędna wielkość próby 

•

N= liczebność populacji 

•

d = dopuszczalny błąd szacunku frakcji p 

(podany w ułamku dziesiętnym (jest to 

procent)) 

•

Z

ά

 = 1,96 dla p = 0,95 

2

2

)

1

(

4

1



z

N

d

N

n

b







Faza 

badania

Błędy doboru próby

Błędy nie wynikające z doboru próby

Przygotowa

nie 

Nieprawidłowe 

zdefiniowanie 

populacji generalnej 

Wybór 

nieadekwatnego 

operatu populacji 

badawczej 

Nieprawidłowa 

selekcja i rekrutacja 

respondentów 

Nieprawidłowe określenie problemu 

badawczego 

Wybór nieadekwatnych metod i 

technik badawczych 

Wadliwa konstrukcja scenariusza 

badawczego i materiałów 

wspomagających 

Realizacja 

Wybór 

nieodpowiednich 

respondentów 

Błędy pomiaru wynikające z wyboru 

nieadekwatnych metod i technik oraz 

z wadliwej konstrukcji scenariusza 

badawczego i materiałów 

wspomagających 



Błędy pomiaru związane z 

niedostatecznym przygotowaniem i 

rolą badacza, głównie nieprawidłowe 

zadawanie pytań, sugerowanie 

odpowiedzi i/lub samodzielne ich 

podawanie 



Błędy związane z nieodpowiednim 

rejestrowaniem wypowiedzi i 

zachowań 



Błędy spowodowane przez 

respondenta, głównie pasywność, 

konformizm, podawanie fałszywych 

odpowiedzi lub ich brak 

Interpretac

ja i 

prezentacja 

wyników 

Błędy analizy i interpretacji danych 

Błędy prezentacji i oceny wyników 

badania