Psychologiczne podstawy edukacji (5)

 

 

Co to jest stres? 

• stan ogólnej mobilizacji sił organizmu, będący reakcją na 

działanie silnych bodźców fizycznych lub psychicznych, 

mogący – przy dłuższym trwaniu – doprowadzić do zaburzeń 

w funkcjonowaniu organizmu, wyczerpania i chorób 

psychosomatycznych (Słownik wyrazów obcych PWN)

• zespół specyficznych i niespecyficznych reakcji organizmu na 

zdarzenia bodźcowe, które zakłócają jego równowagę i 

wystawiają na próbę lub przekraczają jego zdolności 

radzenia sobie (Zimbardo, 1999) 

 

 

Co to jest stresor? 

• czynnik fizyczny lub psychiczny powodujący stres (Słownik 

wyrazów obcych PWN) 

• wewnętrzne lub zewnętrzne zdarzenie lub bodziec, który 

wymaga od organizmu jakiegoś rodzaju reakcji 

przystosowawczej (wywołuje stres) (Zimbardo, 1999) 

 

 

Czy byłoby nam lepiej bez 

stresu? 

Stres jest nieuniknioną częścią życia, wiąże się z rozwojem, 
rozwiązywaniem problemów życiowych, wyzwaniami – 
organizm musi je rozwiązać żeby przetrwać i lepiej 
funkcjonować. 

 

 

Jakie są źródła stresu? 

• naturalne zmiany życiowe (pozytywne i negatywne)
• drobne kłopoty życiowe, drobne frustracje
• zdarzenia katastrofalne (traumatyczne)
• chroniczne stresory społeczne

 

 

Dlaczego różnie reagujemy na 

stres? 

Wpływ stresorów zależy nie tylko od ich obiektywnych cech.
To, ile stresu doświadczamy zależy od charakteru i natężenia 
pewnej kombinacji zmiennych:

• parametrów stresora
• sposobu, w jaki interpretujemy jego znaczenie
• środków pozwalających radzić sobie ze stresem, jakie mamy 

do dyspozycji

• wielkości i charakteru ogólnego napięcia wywołanego u 

danej jednostki

 

 

Model stresu 

STRESOR

Typ
 Środowiskowe
 Psychologiczne
 Społeczne

Wymiary
 Intensywność
 Czas trwania
 Częstość
 Przewidywalność

STRESOR

Typ
 Środowiskowe
 Psychologiczne
 Społeczne

Wymiary
 Intensywność
 Czas trwania
 Częstość
 Przewidywalność

ŚRODKI ZARADCZE

Fizyczne
 Pieniądze
 Opieka lekarska

Osobiste
 Umiejętności
 Styl radzenia 
 sobie

Społeczne
 Sieci wsparcia
 Profesjonalna 
 pomoc

ŚRODKI ZARADCZE

Fizyczne
 Pieniądze
 Opieka lekarska

Osobiste
 Umiejętności
 Styl radzenia 
 sobie

Społeczne
 Sieci wsparcia
 Profesjonalna 
 pomoc

OSOBA

Cechy fizjologiczne
 Zdrowie fizyczne
 Słabości 
 konstytucjonalne

Cechy psychiczne
 Zdrowie psychiczne
 Temperament
 Pojęcie własnej osoby,  
 poczucie własnej  
 efektywności, samoocena

Cechy kulturowe
 Kulturowe definicje, 
 znaczenia
 Oczekiwany styl 
 reagowania

OSOBA

Cechy fizjologiczne
 Zdrowie fizyczne
 Słabości 
 konstytucjonalne

Cechy psychiczne
 Zdrowie psychiczne
 Temperament
 Pojęcie własnej osoby,  
 poczucie własnej  
 efektywności, samoocena

Cechy kulturowe
 Kulturowe definicje, 
 znaczenia
 Oczekiwany styl 
 reagowania

Fizjologiczne

Fizjologiczne

Behawioralne

Behawioralne

Emocjonalne

Emocjonalne

Poznawcze

Poznawcze

O

c

e

n

a

 

p

o

z

n

a

w

c

z

a

O

c

e

n

a

 

p

o

z

n

a

w

c

z

a

Możliwe reakcje

 

 

Jak reagujemy na stres? 

Rodzaj reakcji zależy od rodzaju stresu.
Ostry stres – przemijający stan pobudzenia, z zazwyczaj 

wyraźnie zaznaczonym początkiem i końcem.

Stres chroniczny – utrzymujący się mimo upływu czasu stan 

trwałego pobudzenia, w którym wymagania są spostrzegane 
jako większe od pozostających do naszej dyspozycji 
wewnętrznych i zewnętrznych środków zaradczych.

Ostre i chroniczne stany pobudzenia przejawiają się na kilku 

poziomach, jako:

• fizjologiczne reakcje stresowe,
• psychologiczne reakcje stresowe.

 

 

Reakcje fizjologiczne 

Fizjologiczne reakcje stresowe są automatycznymi, 

przewidywalnymi, „wbudowanymi” reakcjami, nad którymi 
normalnie nie mamy świadomej kontroli.

Ostry stres – zespół „walcz lub uciekaj” (Cannon) – 

automatyczne mechanizmy niezbędne do utrzymania się 
przy życiu.

Stres chroniczny – ogólny zespół adaptacji (Selye): reakcja 

alarmowa → stadium odporności → stadium wyczerpania.

Odporność efektywna

Choroba, 
śmierć

Normalny poziom 
odporności

Reakcja alarmowa

Stadium odporności

Stadium wyczerpania

 

 

Reakcje psychologiczne 

Psychologiczne reakcje stresowe są wyuczone. Zależą od 

sposobu spostrzegania i interpretowania świata, oraz od 
naszej zdolności radzenia sobie ze stresem.

Reakcje psychologiczne dzielimy na:
• behawioralne
• poznawcze
• emocjonalne

 

 

Reakcje psychologiczne 

(kont.) 

Reakcje behawioralne zależą od poziomu stresu.
• łagodny stres – aktywizuje i nasila zachowania istotne z 

biologicznego punktu widzenia, czyni organizm bardziej czujnym 
i żwawym, następuje koncentracja energii, wyniki działania 
mogą się poprawić – przedłużające się działanie nie usuniętych 
łagodnych stresorów może spowodować reakcje 
nieprzystosowawcze;

• umiarkowany stres – na ogół zakłóca zachowanie, zwłaszcza 

wymagające koordynacji, może wystąpić agresja, objadanie się, 
reakcje stereotypowe – zarówno przystosowawcze (redukują 
napięcie), jak i nieprzystosowawcze (nieelastyczne, utrzymujące 
się również wtedy, gdy bardziej odpowiednie byłyby inne);

• silny stres – hamuje i tłumi zachowanie, może prowadzić do 

znieruchomienia, wyuczonej bezradności.

 

 

Reakcje psychologiczne 

(kont.) 

Reakcje poznawcze
• im większy stres, tym większy spadek sprawności 

intelektualnej i zakłócenie elastyczności myślenia

• uwagę skupiamy na zagrażających aspektach sytuacji i 

naszym pobudzeniu

• stres wpływa ujemnie na pamięć
• stres może zakłócać rozwiązywanie problemów, 

dokonywanie ocen i podejmowanie decyzji, zawężając zakres 
dostrzeganych możliwości oraz zastępując stereotypowym, 
sztywnym myśleniem bardziej twórcze sposoby reagowania

• istnieją dowody, że wysoki poziom stresu negatywnie 

wpływa na rozwój intelektualny dzieci

 

 

Reakcje psychologiczne 

(kont.) 

Reakcje emocjonalne
Stres jest przeważnie doświadczeniem przykrym, wywołującym 

negatywne emocje i wysiłki zmierzające do złagodzenia 
cierpienia w sposób bezpośredni lub pośredni. Pojawia się 
często rozdrażnienie, gniew, depresja. 

 

 

Źródła stresu w szkole

1.

Pozycja w klasie 

2.

Odrzucenie z powodu inności 

3.

Relacje z nauczycielem

•

stymulatywne – partnerstwo, życzliwe traktowanie ucznia, 

nauczyciel buduje u ucznia wiarę w siebie, podwyższa jego 

samoocenę,

•

rzeczowe – nauczyciel sprawiedliwie ocenia ucznia, poprawnie 

wypełnia swoje obowiązki, jednak nie nawiązuje bliskich, 

życzliwych kontaktów,

•

obojętne – nauczyciel nie interesuje się swoimi uczniami, ich 

wynikami, czy problemami,

•

konfliktowe – gdy uczniowie są bezustannie zagrożeni, bo 

nauczyciel narzuca im swoje wymagania, poglądy, stosuje 

surowe kary.
Relacją wyzwalającą lęk jest ta ostania. Relacje obojętne, bądź 

rzeczowe, wyzwalać mogą negatywne uczucia u ucznia.

 

 

Źródła stresu w szkole (kont.)

4.

Oceny

•

oceny  mają duży wpływ na ustalenie pozycji w klasie,

•

im lepiej się uczysz, tym lepszym kolegą dla mnie jesteś – 
to motto obowiązuje co najmniej do 10. roku życia,

•

system oceniania buduje obraz siebie każdego dziecka, 
dlatego dobre oceny wzmacniają poczucie własnej 
wartości u dziecka, a złe osłabiają,

•

szczególnie wrażliwe na oceny są dziewczynki – tworzą w 
klasach wyraźną hierarchię odzwierciedlającą wyniki w 
nauce,

•

dzieci potrafią obronić się przed negatywną opinią 
kolegów, wybierając różne strategie radzenia sobie, np. 
mogą odwracać uwagę od ocen swoim zachowaniem, 
rozrabiając na lekcjach.

 

 

Źródła stresu w szkole (kont.)

4.

Oceny (kont.)

•

po 10. roku życia oceny nie mają już aż takiego wpływu na 
relacje koleżeńskie, oraz na pozycję z tych relacji 
wynikającą,

•

gdy oceny zaczynają pełnią funkcję wyłącznie kary, mogą 
wyzwalać w dziecku negatywne emocje: lęk, wstyd lub 
gniew.

•

zła ocena traktowana jako kara, jest dla dziecka karą 
podwójną: w szkole – gdzie dziecko odczuwa wstyd i gniew, 
oraz w domu – gdzie rodzice stosują koleją karę za złą 
ocenę. Wzmaga to w dziecku poczucie lęku, powoduje, że 
dziecko zamyka się w sobie, a niekiedy staje się agresywne, 
gdyż poprzez agresję próbuje uzyskać pozycję w grupie.

 

 

Źródła stresu w szkole (kont.)

5.

Ocena społeczna

•

uczniowie stawiani są w sytuacji ekspozycji społecznej 
(odpowiedź ustna, rozwiązywanie zadań przy tablicy) – 
szczególnie narażeni są uczniowie ambitni, nieśmiali, 
zahamowani (lęk przed negatywną oceną i 
kompromitacją).

•

mechanizm błędnego koła: dzieci obawiają się porażki 

→ 

silny lęk, utrudnia im wykonanie zadania 

→ 

niepowodzenie 

wzmacnia oczekiwanie porażki 

→

 lęk przed 

skompromitowaniem się przed klasą wzrasta.

 

 

Radzenie sobie ze stresem

1.

Rola wychowania, atmosfery domu rodzinnego 

2.

Rola rozwoju osobowego 

3.

Rola rówieśników

4.

Rola nauczyciela

5.

Aktywność fizyczna  

 

 

Radzenie sobie ze stresem (kont.)

Rola nauczyciela

Błędy nauczyciela w postępowaniu z uczniem, będące 
wynikiem nieznajomości problematyki stresu lub własnego 
zdenerwowania, mogą mieć poważne skutki doraźne (np. 
złe wyniki na egzaminie, przemęczenie) lub trwałe (np. 
szkolne nerwice, psychozy, czy próby samobójcze).

Działania podejmowane przez nauczyciela
•

zebranie informacji na temat czynników wywołujących 
stres u uczniów w danej grupie,

•

rozmowa z uczniami na temat sposobów postępowania w 
sytuacjach trudnych,

•

ćwiczenia w zakresie stosowania różnych technik 
relaksacyjnych,

 

 

Radzenie sobie ze stresem (kont.)

Działania podejmowane przez nauczyciela (kont.)
•

trening kompetencji komunikacyjnych, umiejętności pracy w 
grupie – uczniowie uczą się komunikować się ze sobą, wymieniać 
poglądy, korzystać wzajemnie ze swoich doświadczeń, 
przezwyciężać podstawowe stereotypy reakcji emocjonalnych, 
odreagowują napięcia, wspierają się i współdziałają,

•

ćwiczenia kształtujące pozytywne myślenie, gospodarowanie 
czasem, stawianie sobie sensownych i realnych celów,

•

rozwijanie i wzmacnianie poczucia własnej wartości u uczniów, 
budowanie pozytywnego obrazu samego siebie (bufor przed 
stresem).
Nauczyciel powinien posiadać konkretną wiedzę na temat 
zjawiska stresu, charakteryzować się rozwagą, taktem, 
akceptacją uczniów.

 

 

Źródła stresu u nauczycieli

•

hałas, krzyki,

•

brak przygotowania do pracy w zawodzie – koncentracja na 
umiejętnościach dydaktyczno-metodycznych z 
pominięciem sprawności interpersonalnych,

•

zmiany obyczajowe, kulturowe, cywilizacyjne – trudna 
praca z młodzieżą, 

•

„samotność” – zalety i wady,

•

brak wsparcia społecznego, brak poważania dla zawodu 
nauczyciela, krytykowanie – poddawanie w wątpliwość 
kompetencji, wyśmiewanie niemodnego ubrania, niskich 
zarobków, straszenie zwolnieniem z pracy przez 
wpływowych rodziców, zastraszanie groźbami pobicia, 
wyzwiskami w miejscach publicznych, wybijaniem szyb, itp.

•

złośliwości i agresja uczniów i rodziców,

 

 

Źródła stresu u nauczycieli (kont.)

•

przeładowane programy nauczania – trudne zarówno dla 
ucznia, jak i nauczyciela, nie nadążanie z ich realizacją – niskie 
efekty pracy,

•

konieczność dokształcania się – specjalizowania w dwóch, czy 
więcej przedmiotach ,

•

niektórzy nie lubią swojego zawodu,

•

problemy „starszych” nauczycieli.

Nauczyciel jest narażony na działanie wielu czynników 
stresogennych, powodujących powstanie zespołu wypalenia 
zawodowego. Z niepokojem obserwuje się „wypalanie” 
nauczycieli, którzy do niedawna tryskali energią i zapałem, a 
nie podołali problemom finansowym, rodzinnym, czy 
zawodowym.

 

 

Radzenie sobie ze stresem

•

dobre przygotowywanie się do wykonywania zawodu,

•

doskonalenie umiejętności zawodowych poprzez 
uczestnictwo w treningach i szkoleniach poświęconych:

−

rozwijaniu umiejętności radzenia sobie ze stresem 
(zarówno własnym, jak i uczniowskim),

−

kształceniu ogólnych umiejętności interpersonalnych i 
umiejętności rozwiązywania problemów,

−

rozwijaniu asertywności, 

−

lepszemu zrozumieniu motywów własnego i cudzego 
postępowania, a także dostrzeganiu efektów swoich 
oddziaływań → zwiększania poczucia sprawstwa