Funkcjonalne znaczenie
temperamentu
Znaczenie temperamentu ujawnia się
najsilniej w sytuacjach skrajnych lub
szczególnie wymagających, np.
stresujących.
Cechy temperamentu posiadają status
MODERATORA, czyli stanowią one warunek
poprzedzający pojawienie się innych
zjawisk, na które wpływają.
2
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Funkcjonalne znaczenie
temperamentu
Cechy temperamentu dotyczą przede
wszystkim energetycznych i czasowych
parametrów zachowania, dlatego
modyfikują wszystkie zjawiska związane ze
stresem, mające charakter energetyczny
lub czasowy.
Wiele cech temperamentu wiąże się
bezpośrednio z emocjami - emocje są
jednym z podstawowych składników stanu
stresu.
3
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
STRES
(definicja wg Strelaua)
Stan charakteryzujący się negatywnymi
emocjami o dużym natężeniu, któremu
towarzyszą zmiany fizjologiczne i
biochemiczne wyraźnie przekraczające poziom
charakterystyczny dla spoczynkowego
poziomu pobudzenia.
Przyczyną stanu stresu u jednostki jest brak
równowagi między wymaganiami stawianymi
jednostce, a jej możliwościami sprostania tym
wymaganiom.
Wielkość stanu stresu jest funkcją stopnia
rozbieżności między wymaganiami stawianymi
jednostce, a jej możliwością sprostania tym
wymaganiom, przy założeniu, że jednostka ma
odpowiednią motywację do poradzenia sobie z
nimi.
4
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Wymagania
Wymagania = stresory lub sytuacje
stresowe:
Nieprzewidywalne lub niekontrolowalne
wydarzenia życiowe
Kłopoty dnia codziennego
Istotne zmiany życiowe
Sytuacje o skrajnie wysokiej lub skrajnie
niskiej wartości stymulacyjnej
Uwewnętrznione wartości i wzorce
zachowania
5
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Wymagania
obiektywne: istnieją niezależnie od
percepcji jednostki (traumatyczne lub
ekstremalne zmiany życiowe: śmierć,
utrata osoby bliskiej, katastrofy, wojny)
subiektywne: wynikają ze specyficznej
dla danej jednostki oceny
6
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Możliwości radzenia sobie z
wymaganiami
Zależą od:
inteligencji
zdolności specjalnych
umiejętności
wiedzy
cech osobowości i temperamentu
cech fizycznych
liczby doświadczeń związanych z daną sytuacją
stresową
strategii radzenia sobie ze stresem
aktualnego stanu (fizycznego i psychicznego)
7
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Radzenie sobie ze stresem
Funkcja regulacyjna polegająca bądź na
utrzymywaniu odpowiedniej równowagi
między wymaganiami stawianymi
jednostce a jej możliwościami, bądź na
redukowaniu rozbieżności między
wymaganiami a możliwościami.
Kiedy proces radzenia sobie nie przebiega
sprawnie, stan stresu się nasila.
8
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Radzenie sobie ze stresem
Niewielka rozbieżność między
wymaganiami a możliwościami (o ile nie
trwa zbyt długo) może wpłynąć
pozytywnie, zwiększając skuteczność
działania lub przyśpieszając rozwój.
Powodem złego przystosowania jest stres
nadmierny.
9
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Radzenie sobie ze stresem
Nadmierny stres: niezwykle silne emocje
negatywne, którym towarzyszy wysoki
przyrost poziomu aktywacji.
Stres przewlekły: stały lub często
powtarzający się stan stresu, który nie
musi być nadmierny.
Stres nadmierny i stres przewlekły mogą
powodować zmiany w organizmie, np. lęk i
depresję, choroby psychosomatyczne i
inne problemy zdrowotne.
10
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Temperament & stres
1.
rola temperamentu jako czynnika
współodpowiedzialnego za pojawienie się
stanu stresu oraz wpływ na intensywność
stresorów
2.
modyfikujący wpływ temperamentu na
umiejętność radzenia sobie ze stresem
3.
wpływ cech temperamentalnych na
wielkość kosztów psychofizjologicznych i /
lub psychologicznych stresu
11
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Ad1.
rola temperamentu jako
czynnika
współodpowiedzialnego za
pojawienie się stanu stresu
oraz za intensywność
stresorów
12
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
determinuje wartość
energetyczną (stymulacyjną)
wymagań (1)
W stanie silnego pobudzenia zmniejsza
się tolerancja jednostki na działanie
silnie stymulujących zdarzeń
życiowych (zachodzi proces
wzmacniania stymulacji).
W stanie słabego pobudzenia
jednostka gorzej toleruje zdarzenia
życiowe o małej wartości
stymulacyjnej (wskutek zjawiska
tłumienia stymulacji).
13
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
determinuje wartość
energetyczną (stymulacyjną)
wymagań (2)
14
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
determinuje optymalny poziom
aktywacji, stanowiący dla
jednostki wzorzec
funkcjonowania normalnego (1)
15
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Zabarwienie emocjonalne pełni rolę procesu
afektywno-motywacyjnego w regulacji
zapotrzebowania na stymulację.
Zarówno zbyt niski poziom aktywacji
(spowodowany niedoborem stymulacji), jak i
zbyt wysoki poziom aktywacji (spowodowany
nadmiarem stymulacji) powoduje ujemne
zabarwienie emocjonalne (uczucie przykrości),
którego wzrost prowadzi do stanu stresu.
Umiarkowany poziom aktywacji źródło
dodatnich emocji.
determinuje optymalny poziom
aktywacji, stanowiący dla
jednostki wzorzec
funkcjonowania normalnego (2)
16
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Wysoka aktywowalność x stresor o dużej
intensywności ujemne zabarwienie
emocjonalne
Niska emocjonalność x stresor o dużej
intensywności nie musi wystąpić stres,
czasem nawet występują emocje
pozytywne
cechy temperamentu związane ze
sferą emocjonalną…
17
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
… mogą wzmagać tendencję jednostki do
reagowania w sposób emocjonalny, a
zwłaszcza do przeżywania emocji
negatywnych
„Emocjonalność oznacza dyskomfort –
tendencję do łatwego i silnego
zdenerwowania”(Buss, Plomin)
Neurotyczność oznacza skłonność do
odczuwania dyskomfortu nawet wtedy, gdy
nie działa żaden stresor. Przyczyną tej
skłonności jest predyspozycja do przeżywania
negatywnych emocji.
Ad2.
modyfikujący wpływ
temperamentu na
umiejętność radzenia sobie ze
stresem
18
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Radzenie ze stresem (1)
19
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Pojęcia (dot. radzenia ze stresem - coping):
1)
proces: cała aktywność podejmowana przez
człowieka w danej sytuacji stresowej; o
złożonej strukturze, długotrwała, wpływająca
na pierwotną sytuację powodując wystąpienie
zmian zwrotnie oddziałujących na przebieg
aktywności zaradczej
2)
strategia: mniejsze jednostki aktywności,
dające się wyróżnić w procesie radzenia sobie
3)
styl: będący w dyspozycji jednostki i
charakterystyczny dla niej zbiór strategii czy
sposobów radzenia sobie, z których część
uruchamiana jest w procesie radzenia sobie z
konkretną konfrontacją stresową.
Radzenie ze stresem (2)
20
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Każda jednostka ma własny sposób
oceny sytuacji i indywidualny styl
radzenia sobie ze stresem.
Każda sytuacja wyzwala sobie
właściwe (zależne od kontekstu)
procesy radzenia sobie.
Rozwój własnego stylu radzenia sobie
ze stresem jest moderowany przez
cechy temperamentalne.
Radzenie ze stresem (3)
21
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Style radzenia sobie ze stresem wg
Endlera i Parkera:
-
Styl zorientowany na zadanie (task-
oriented coping)
-
Styl zorientowany na emocjach (emotion-
oriented coping)
-
Styl zorientowany na unikaniu (avoidance-
oriented coping):
-
styl czynności zastępcze
-
styl poszukiwanie towarzystwa
Radzenie ze stresem (4)
22
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Ekstrawersja, poszukiwanie doznań,
siła U.N., aktywność
styl radzenia zorientowany na
rozwiązanie problemu
(podejmowanie aktywnego wysiłku na
rzecz zmiany niekorzystnej relacji
jednostka – środowisko).
Radzenie ze stresem (5)
23
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Tendencja do wycofywania się,
temperament zahamowany,
neurotyczność, emocjonalność,
reaktywność emocjonalna
styl radzenia zorientowany na
emocje.
Radzenie ze stresem (6)
24
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
O stopniu zaangażowania w radzenie sobie
świadczy też stopień rozdysponowania i
zużycia zasobów, siła oraz wytrwałość, z
jaką jednostka korzysta z posiadanych
zasobów.
Temperament wpływa moderująco na
wydatkowanie wysiłku wkładanego w
radzenie sobie.
Radzenie ze stresem (7)
25
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
A. Temperament wpływa na to, ile wysiłku
jednostka wkłada w wykonanie
zadania.
Miary wysiłku: subiektywna ocena jednostki,
zaangażowanie na poziomie zachowania,
poziom aktywacji, zmiany biochemiczne.
Np. aby osiągnąć ten sam poziom
wykonania w war. silnie stresujących, osoba
o wys. poziomie lęku musi podjąć większy
wysiłek (ponieść większe koszty
psychofizjologiczne) niż osoba o niskim
poziomie lęku.
Radzenie ze stresem (8)
26
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
B. Temperament reguluje wartość
stymulacyjną warunków, w jakich
przebiega radzenie sobie, chroniąc tym
samym posiadane zasoby.
Np. czynności pomocnicze pochłaniają
dodatkowe zasoby, ale „w warunkach
wysokiego ryzyka i możliwości porażki
podejmowanie ich może pomóc w
utrzymywaniu wysokiej wydajności,
chroniąc tym samym zasoby”.
Radzenie ze stresem (9)
27
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Styl działania jest jednym z regulatorów
zapotrzebowania na stymulację.
Wysokoreaktywni: wspomagający styl
działania (CzZ<CzP)
Niskoreaktywni: prostolinijny styl działania
(CzZ>=CzP)
Ad3.
temperament jako
moderator skutków
stresu
28
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Temperamentalny czynnik
ryzyka
29
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Jest to każda cecha temperamentalna lub
konfiguracja cech, która w interakcji z
innymi czynnikami działającymi bardzo
intensywnie, w sposób ciągły lub
powtarzający się, zwiększa ryzyko
pojawienia się zaburzeń zachowania lub
patologii bądź sprzyja kształtowaniu się
osobowości nieprzystosowanej (Strelau,
1996).
TCR można zaliczyć do grupy czynników
względnego ryzyka.
Podatność na zaburzenia
kliniczne
30
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Szczególnie dotyczy tych dzieci,
które posiadają nie sprzyjającą
konfigurację cech
temperamentalnych i do tego
jeszcze narażone są na działanie
nie sprzyjających czynników
środowiskowych (Maziade, 1988)
Podatność na zaburzenia
kliniczne wynika ze
współdziałania czynników
genetycznych i
środowiskowych
31
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Interakcja genów i środowiska może
mieć trojaki charakter:
addytywny wpływ genotypu i
środowiska
genetyczna kontrola wrażliwości
jednostki na oddziaływanie środowiska
genetyczna kontrola narażenia na
wpływy środowiska
32
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Rodzaje środowisk
33
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Środowisko chroniące –
pozbawione nadmiernych lub
długotrwałych stresorów.
Środowisko predysponujące –
zawierające czynniki wywołujące
nadmierny lub długotrwały stres.
34
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
MODELE INTERAKCJI
CZYNNIKÓW
TEMPERAMENTALNYCH I
ŚRODOWISKOWYCH
(zwiększające podatność na zab.
zachowania lub zmiany
patologiczne)
I. zaburzenia zach. jako efekt
sumowania się dwóch niezależnych
czynników: temperamentu i
środowiska
35
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
I. zaburzenia zach. jako efekt
sumowania się dwóch niezależnych
czynników: temperamentu i
środowiska
36
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Osoby z TCR są bardziej podatne na
zaburzenia zachowania bez względu na
to, czy są w środowisku chroniącym, czy
nie.
Model ten podkreśla znaczenie
temperamentu jako czynnika
sprzyjającego słabemu dopasowaniu
jednostki do środowiska.
Np. psychotyczność w rozumieniu
Eysenckowskim.
II. zaburzenia zach. jako efekt
temperamentu modyfikującego
wrażliwość na oddziaływanie
środowiska
37
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
II. zaburzenia zach. jako efekt
temperamentu modyfikującego
wrażliwość na oddziaływanie
środowiska
38
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Określone cechy temperamentalne
uznane za TCR (wysoki poziom lęku,
emocjonalność, duża siła reakcji i
reaktywność) zwiększają wrażliwość
jednostki na stresujące sytuacje i tym
samym modyfikują natężenie wpływu
stresorów.
III. zaburzenia zach. jako efekt
temperamentu moderującego
kontakt jednostki ze środowiskiem
39
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
III. zaburzenia zach. jako efekt
temperamentu moderującego
kontakt jednostki ze środowiskiem
40
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Zależnie od tego, jaki jednostka ma
temperament, może ona wybierać,
poszukiwać lub sama tworzyć środowiska
sprzyjające zaburzeniom zachowania.
Cechy temperamentalne składające się na
TCR (np. wymiar poszukiwania doznań,
aktywność, skłonność do zbliżania się,
impulsywność) skłaniają jednostkę do
kontaktu ze środowiskami nadmiernie lub
przewlekle stresującymi, co prowadzić
może do rozwoju zaburzeń zachowania.
Przykłady czynników
wpływających na zaburzenia
zachowania (1)
41
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
brak zrównoważenia emocjonalnego,
introwersja
kłopoty codzienne i lęk – cecha
reaktywność
wysoka aktywowalność (przeciwieństwo
filtrowania bodźców) x długotrwałe stany
aktywacji spowodowane zmianą sytuacji
życiowej = subiektywne poczucie choroby
Przykłady czynników
wpływających na zaburzenia
zachowania (2)
42
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
poszukiwanie grozy i przygód
wzór zachowania A (związany z
aktywnością o wysokiej wartości
stymulacyjnej) + wysoka reaktywność =
prawdopodobieństwo ukształtowania się
wysokiego poziomu lęku
osoby o wysokiej emocjonalności twierdzą,
że mają kontakt z większą liczbą stresorów,
cecha ta też zwiększa
prawdopodobieństwo pojawienia się
zaburzeń zachowania
Przykłady czynników
wpływających na zaburzenia
zachowania (3)
43
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
wysoki poziom neurotyczności i
psychotyczności wchodzi w interakcję ze
stresorami, zwiększając ryzyko powstania
choroby wieńcowej
chroniczne podniecenie i tłumienie emocji
– predyktory zgonu na raka
Prawdopodobieństwo pojawienia się
zaburzeń zachowania rośnie wprost
proporcjonalnie do liczby czynników
ryzyka.
Model OSOBA-SYTUACJA
44
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Przebieg radzenia sobie zależy od
właściwości sytuacyjnych, indywidualnych
oraz interakcji między nimi.
Właściwości indywidualne – np.
temperament, styl radzenia sobie ze
stresem
Właściwości sytuacyjne – kontrolowalność
sytuacji
Kontrolowalność – w sytuacjach, w których przebieg
i/lub stan końcowy zależą od aktywności jednostki
efektywne są strategie polegające na pobieraniu i
przetwarzaniu informacji; w syt. braku kontroli
zachowania takie zwiększają obciążenie
emocjonalne.
Model OSOBA-SYTUACJA
45
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
W sytuacjach kontrolowalnych lepiej
stosować strategie „czujne”, w innych
„unikowe”.
Generalnie ludzie potrafią dostosować
zachowania zaradcze do wymagań
sytuacyjnych, stosując te bardziej
efektywne.
Warunkiem są jednak właściwości stylu
radzenia sobie: bogaty repertuar strategii i
elastyczność w ich stosowaniu.
Ocena efektywności radzenia
sobie
46
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
POZIOM ANALIZY
FUNKCJA
MOMENT
CZASOWY
Fizjologiczny: koszt
ze strony organizmu
Psychologiczny:
rodzaj przeżyć
emocjonalnych
Społeczny: ze
względu na interes
grupy
Radzenie sobie
instrumentalne:
kształtowanie relacji
będącej istotą
transakcji stresowej
Radzenie sobie z
własnymi
emocjami (np.
os.chora
nieuleczalnie nie jest
w stanie zmienić
relacji stresowej,
która dotyczy
sytuacji medycznej,
ale może
kontrolować emocje.)
Bezpośrednio po
zakończeniu
transakcji stresowej
W jakiejś
perspektywie
czasowej
Wzór zachowania A
47
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
…jako chroniczna, powtarzalna reakcja na
stres…
skuteczna na poziomie społecznym (np.
w pracy);
mieszanina pozytywnych i negatywnych
silnych emocji na poziomie
psychologicznym;
spore koszty, konsekwencje zdrowotne na
poziomie fizjologicznym
U tych osób zdrowie jest ceną za
sukces.
Zachowanie w sytuacji zagrożenia:
model dotyczący pogorszenia
obiektywnej sytuacji
48
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Zachowanie w sytuacji zagrożenia:
model dotyczący pogorszenia
obiektywnej sytuacji
49
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Człowiek o małym zakresie możliwości
(mała odporność, wytrzymałość, wysoka
reaktywność, neurotyczność) przy
jednoczesnym wyborze kosztownych
strategii zaradczych może powodować
cykliczne pogarszanie własnej sytuacji
(bezsilność, wypalenie, wyczerpanie,
przemęczenie, załamanie się)
Zachowanie w sytuacji zagrożenia:
model dotyczący polepszenia
obiektywnej sytuacji
50
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Zachowanie w sytuacji zagrożenia:
model dotyczący polepszenia
obiektywnej sytuacji
51
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Zysk na końcu cyklu pozytywnego
oznacza wzrost potencjału zaradczego:
mniej stresu, mniejsze koszty, większe
oszczędności w zasobach i korzyść w
postaci doświadczenia, kompetencji
zaradczej.
Przykładowe wyniki badań
nad funkcjonalną rolą
temperamentu (1)
52
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
Badania Tatiany Klonowicz nad stresem osób
bezrobotnych
-
konsekwencje stresu bezrobocia były tym
intensywniejsze, im wyższy był poziom
reaktywności i bardziej zewnętrzne poczucie
kontroli;
-
im wyższy poziom reaktywności, tym częstsze
doświadczanie nastroju negatywnego (i rzadziej
pozytywnego), tym wyższe poczucie alienacji,
gorsza ocena zdrowia;
-
im częściej stosowana była strategia ucieczkowa
i poszukiwania wsparcia, tym częstsze i
intensywniejsze objawy somatyczne i wyższe
poczucie alienacji oraz niższe oceny zadowolenia
z teraźniejszości.
Przykładowe wyniki badań
nad funkcjonalną rolą
temperamentu (2)
Badania Jana Strelaua i jego współpracowników nad
PTSD:
1) We wszystkich próbach (powodzianie, z różnych
obszarów Polski, górnicy) reaktywność emocjonalna
okazała się najlepszym predyktorem PTSD.
2) Wagi uzyskane dla aktywności, żwawości i
perseweratywności jako predyktorów były mniejsze lub
nieistotne.
3) W przypadku górników również najlepszym
predyktorem PTSD była reaktywność emocjonalna, 2
inne cechy temperamentu to wytrzymałość (zaraz po
katastrofie) oraz aktywność (2lata po).
4) Styl skoncentrowany na emocjach u powodzian był
dość wysoko skorelowany z objawami PTSD (0,52 i
0,54).
5) U górników PTSD korelowało z poczuciem koherencji,
ale tylko w późniejszym pomiarze.
dr Anna Siwy-Hudowska - Psychologia Różnic Indywidualnych - wykład
53