O przestrzeni w dziele 

literackim

źródło:   Krzysztof Dariusz Szatrawski

Przestrzeń w dziele literackim. Kategoria poznawcza i kod kulturowy

„Zeszyty Naukowe WSP w Olsztynie” T.I, Olsztyn 1995 

 

 

Stratyfikacje przestrzenne

Stratyfikacje przestrzenne w dziele literackim, określane często 

również jako formy spacjalne (od angielskiego spatial forms in 

literature), bądź wprost jako przestrzeń to termin o bliżej nie 

sprecyzowanym zakresie znaczeniowym, odnoszący się 

zarówno do treści jak i struktury utworu. Poza tym określenia 

te obejmują swoim znaczeniem liczne elementy znaczeniowe i 

wyobrażenia, które pełnią istotną rolę zarówno w konstrukcji 

dzieła literackiego, jak i świata przezeń przedstawianego. 

Wyobrażenia przestrzenne związane są ponadto z pojęciami 

i wartościami filozoficznymi, religijnymi i kulturowymi. 

Określenie pełnego układu przestrzennych odniesień dzieła 

literackiego zakłada interdyscyplinarność badań oraz 

konieczność określenia możliwie jednoznacznej, łączącej często 

różne dziedziny terminologii. Zastosowanie jednak dowolnej 

metody analizy zjawisk przestrzennych zakłada wcześniejsze 

zajęcie stanowiska wobec kwestii teoretycznych, a zwłaszcza 

sprecyzowanie poglądów na temat społecznego, bądź 

indywidualnego charakteru kategorii spacjalnych

 

 

Przestrzeń w filozofii

Przestrzeń pojmowana jako kategoria poznawcza 

rozpatrywana była w dociekaniach filozoficznych już w 

Starożytności. W nowszych pracach dominują dwa 

poglądy na kategorię przestrzeni, z jednej strony ujmuje 

się przestrzeń jako konstrukcję intelektualną, swoiste 

uogólnienie perspektywy poznawczej, z drugiej zaś strony 

przestrzeń pojmowana jest jako wspólne dla określonej 

społeczności, kultury, czy też okresu historycznego 

wyobrażenie konstrukcji rzeczywistości naocznej. Tak 

rozgraniczone perspektywy z jakich postrzegano 

przestrzeń w dociekaniach filozoficznych obserwować 

można również w dwudziestowiecznych pracach 

filozoficznych, kulturoznawczych i humanistycznych. 

Początkowo w badaniach literackich dominował 

wywodzący się od Kanta epistemologiczny punkt 

widzenia, a w naukach społecznych, w tym 

w religioznawstwie i teorii kultury, często zwracano 

uwagę na przestrzeń jako wspólną kategorię zbiorowej 

świadomości. 

 

 

Przestrzeń w religii

Wyobrażenia przestrzenne funkcjonowały w najwcześniejszych systemach 

religijnych i filozoficznych jako jedna z podstawowych kategorii poznawczych. 

Sposób pojmowania przestrzeni często stawał się wyróżnikiem odrębności 

systemów intelektualnych, bądź kulturowych. Interesującym jest fakt, iż 

badania dotyczące struktury spacjalnej dzieła literackiego podjęto w 

stosunkowo nieodległej przeszłości, mimo że problematyka ta obecna była w 

dociekaniach filozoficznych już od czasów starożytnych. Najszerzej problem 

przestrzeni przedstawił Pitagoras i jego uczniowie. Wywodząc czystą 

przestrzeń ze stosunków liczbowych szkoła ta określiła wszystkie jej wymiary, 

nie znaleziono jednak sposobu na uzasadnienie przejścia od przestrzeni 

czystej do jej wypełnienia w rzeczywistości postrzeganej zmysłowo. 

Przestrzeń i jej atrybuty przynależą do wyróżnionych przez Arystotelesa 

kategorii ontologicznych, określanych również mianem kategorii 

rozumowych. Arystotelesowskie kategorie miejsca, relacji i położenia, które 

dopiero w filozofii nowożytnej zinterpretowane zostały jako kategorie 

przestrzennne, zakładały postrzeganie przestrzeni jako cechy przynależnej 

przedmiotom. Znacząca jest zmiana perspektywy w nowożytnych naukach 

przyrodniczych i filozoficznych: to przedmioty rozmieszczone są 

w przestrzeni, której zresztą nie wypełniają szczelnie. Konsekwencją owej 

zmiany jest skonstruowanie modelu przestrzeni apriorycznej, co sprawia, że 

kategoria przestrzeni we współczesnych badaniach rozumiana jest przede 

wszystkim jako element porządkujący obraz postrzeganego świata. Stąd też w 

wielu przypadkach pełni ona rolę czynnika konstrukcyjnego, określającego 

strukturę rzeczywistości, czy nawet wartościującego opisywane zjawiska. 

 

 

Kant...

Krytyka czystego rozumu Immanuela Kanta stała się istotnym 

krokiem w ukształtowaniu filozoficznego poglądu na zjawisko 

przestrzeni. Po raz pierwszy ustalone zostały zasadnicze tezy 

określające kategorie przestrzenne. W ujęciu królewieckiego filozofa 

przestrzeń jest pojęciem apriorycznym, konstrukcją porządkującą 

elementy świata naocznego (rzeczy same w sobie) w postaci 

fenomenów, a więc formą osobistego postrzegania świata. 

W podsumowaniu rozważań o przestrzeni Kant formułuje 

dwuczłonową tezę, która określa przestrzeń jako konstrukcję 

abstrakcyjną wypełnioną konkretnymi przedstwieniami 

postrzeganymi przez zmysły: "Przestrzeń nie przedstawia żadnych 

własności jakichkolwiek rzeczy samych w sobie ani też ich samych w 

ich stosunkach między sobą, tj. nie stanowi żadnego ich określenia, 

które byłoby przywiązane do samych przedmiotów i które 

pozostawałoby, choćbyśmy nawet abstrahowali od wszelkich 

podmiotowych warunków oglądania(...) Przestrzeń nie jest więc 

niczym innym jak tylko formą wszelkich zjawisk zmysłów 

zewnętrznych, tj. podmiotowym warunkiem zmysłowości, pod którym 

jedynie naoczność zewnętrzna jest dla nas możliwa (...) O przestrzeni 

(...) możemy przeto mówić tylko ze stanowiska człowieka. Jeżeli 

pominiemy warunek podmiotowy (...), to przedstawienie przestrzeni 

nic nie znaczy". Idealistycznie pojmowana przestrzeń w dziele Kanta 

ujęta została więc jako konstrukcja nadrzędna wobec poznania 

zmysłowego, a wręcz jako funkcja intelektu. Konsekwencją tak 

określonej funkcji przestrzeni jest odrzucenie absolutnego charakteru 

przestrzeni znanej z geometrii euklidesowej

 

 

Kartezjusz...

Badania nad naturą i funkcją przestrzeni jako kategorii 

epistemologicznej i estetycznej rozpoczęto w filozofii nowożytnej, zaś 

punktem wyjścia stał się zastosowany w astronomii i fizyce model 

pustej przestrzeni kartezjańskiej i układu współrzędnych. Prace 

Kartezjusza umożliwiły Newtonowi dokonanie wielu odkryć 

matematycznych, m.in. rachunku różniczkowego oraz metody 

stycznych. Newton dostrzegał, iż "absolutna przestrzeń w swej 

własnej naturze, bez odniesienia do czegokolwiek zewnętrznego, 

pozostaje zawsze podobna i nieporuszona", całkowicie natomiast inną 

naturę przypisał przestrzeni relatywnej, która jest "pewnym 

ruchomym wymiarem albo miarą absolutnej przestrzeni, którą nasze 

zmysły określają wedle jej pozycji wobec ciał". Zainteresowanie 

Newtona modelem przestrzeni absolutnej pozwoliło mu na 

sformułowanie wniosków wykraczających poza nauki przyrodnicze, a 

nawet odwołujących się do Boga, który "trwa wiecznie i jest 

wszechobecny, i istniejąc zawsze i wszędzie, tworzy trwanie i 

przestrzeń". Kartezjański układ współrzędnych zapoczątkował 

przewrót w sposobie postrzegania kategorii przestrzennych, który 

ostatecznie dokonał się w ontologii i epistemologii Kanta. Jak 

zauważył Martin Heidegger, ustalenia Kartezjusza nie pozwalają 

"ontologicznie pojąć ani przestrzenności świata, ani najpierw 

odkrywanej przestrzenności bytu napotkanego w otoczeniu, ani 

wreszcie przestrzenności samego jestestwa", mimo to jednak jego 

zdaniem "Kartezjusz przygotował wstępne zrozumienie pewnego 

apriori, którego zawartość bardziej dogłębnie ustalił później Kant".

 

 

Kartezjusz...

Badania nad naturą i funkcją przestrzeni jako kategorii 

epistemologicznej i estetycznej rozpoczęto w filozofii nowożytnej, zaś 

punktem wyjścia stał się zastosowany w astronomii i fizyce model 

pustej przestrzeni kartezjańskiej i układu współrzędnych. Prace 

Kartezjusza umożliwiły Newtonowi dokonanie wielu odkryć 

matematycznych, m.in. rachunku różniczkowego oraz metody 

stycznych. Newton dostrzegał, iż "absolutna przestrzeń w swej 

własnej naturze, bez odniesienia do czegokolwiek zewnętrznego, 

pozostaje zawsze podobna i nieporuszona", całkowicie natomiast inną 

naturę przypisał przestrzeni relatywnej, która jest "pewnym 

ruchomym wymiarem albo miarą absolutnej przestrzeni, którą nasze 

zmysły określają wedle jej pozycji wobec ciał". Zainteresowanie 

Newtona modelem przestrzeni absolutnej pozwoliło mu na 

sformułowanie wniosków wykraczających poza nauki przyrodnicze, a 

nawet odwołujących się do Boga, który "trwa wiecznie i jest 

wszechobecny, i istniejąc zawsze i wszędzie, tworzy trwanie i 

przestrzeń". Kartezjański układ współrzędnych zapoczątkował 

przewrót w sposobie postrzegania kategorii przestrzennych, który 

ostatecznie dokonał się w ontologii i epistemologii Kanta. Jak 

zauważył Martin Heidegger, ustalenia Kartezjusza nie pozwalają 

"ontologicznie pojąć ani przestrzenności świata, ani najpierw 

odkrywanej przestrzenności bytu napotkanego w otoczeniu, ani 

wreszcie przestrzenności samego jestestwa", mimo to jednak jego 

zdaniem "Kartezjusz przygotował wstępne zrozumienie pewnego 

apriori, którego zawartość bardziej dogłębnie ustalił później Kant".

 

 

Heidegger...

Sformułowaną przez Kanta ideę przestrzeni przejęli filozofowie przełomu 

antypozytywistycznego i twórcy fenomenologii. Wilhelm Dilthey zdecydowanie odróżnił 

elementy przedstawione w dziele literackim od elementów świata rzeczywistego, twierdząc 

iż rzeczywistość w akcie twórczym podlega idealizacji, a proces literacki pociąga za sobą 

"nerwowe spotęgowanie rzeczywistości". Źródłem owej metamorfozy jest wyobraźnia poety, a 

na przestrzeń dzieła składają się zarówno obrazy zapamiętane, jak i samodzielnie 

konstruowane: "Proces idealizacji w obrazach przypomnianych i potęgowania w 

przedstawieniach dotyczących przyszłości są uwarunkowane tym, że treści przedstawieniowe 

rozciągają się i przekształcają jak gdyby w swobodnej przestrzeni. A więc wewnętrzne 

pokrewieństwo sprawia, że obraz przypomnieniowy i przestrzeń przyszłościowa 

przygotowują poecie jego przedstawienia". 

Subiektywność pojęcia przestrzeni, tak silnie podkreślana przez Kanta, w pracach 

neokantystów potraktowana została jako problem epistemologiczny; zaś jako elementarny 

problem teoretyczny, analizę przestrzeni podjęła fenomenologiczna estetyka oraz teoria 

literatury. Stanowisko Kanta wobec przestrzeni Martin Heidegger interpretował również jako 

problem ontologiczny wskazując na istotny element kantowskiego wywodu: "przestrzeń różni 

się od określonych poszczególnych swych części nie stopniem i bogactwem złożoności, lecz 

nieskończenie, tzn. istotowo". Rozwijając tę myśl we własnej filozofii Heidegger znacznie 

poszerza kantowską koncepcję przestrzeni podmiotowej. W swojej fundamentalnej pracy 

Sein und Zeit Heidegger zjawisko przestrzenności analizuje w trzech aspektach: 

przestrzenności tego co wewnątrz świata poręczne, przestrzenności bycia-w-świecie oraz 

przestrzenności jestestwa wobec przestrzeni. Odnosząc zjawisko przestrzenności do zjawisk 

otoczenia, Heidegger stwierdza iż "aktualny świat odkrywa przestrzenność należącej doń 

przestrzeni". Dopiero bycie-w-świecie, "od-dalenie i ukierunkowanie jako konstytutywne 

charaktery bycia-w określają przestrzenność jestestwa, zatroskane przeglądowe bycie w 

odkrytej, wewnątrzświatowej przestrzeni". Uznanie owej indywidualnej, podmiotowej 

przestrzenności, zżycie się z nią, określane przez Heideggera jako "oznaczoność" warunkuje 

istotową współotwartość przestrzeni. Egzystencjalizm Heideggera sprowadził zatem 

przestrzeń świata do postaci zespołu przestrzenności indywidualnych, stwierdzając jej 

podmiotowy, ale zarazem ponadindywidualny charakter. Pogląd podobny obejmujący jednak 

społeczeństwo rozumiane jako wspólnota kulturowo-światopoglądowa odnaleźć można 

zarówno w pracach filozofów zbliżonych do Koła Wiedeńskiego, jak i badaczy o odległych od 

neokantyzmu założeniach. 

 

 

Husserl, Ingarden, koło 

wiedeńskie

Z epistemologicznego (bliskiego idealizmowi Kanta) punktu widzenia przestrzeń utworu literackiego jest 

swoistą przestrzenią fenomenologiczną, lub jak określił to Edmund Husserl w odniesieniu do przestrzeni 

postrzeganej "przestrzenią zjawiskową". Konsekwencją tego poglądu stało się wyróżnienie "przestrzeni 

obiektywnej" oraz "przestrzeni realnej". Najszerszym jednak pojęciem, obejmującym nie tylko przestrzeń, 

ale także należące do niej przedmioty oraz ożywiający ten układ czas jest świat przeżywany (Lebenswelt), 

który określany jest jako "jedyny świat naprawdę doświadczany". Roman Ingarden, zainspirowany 

ustaleniami Husserla, wyróżnił "przestrzeń realną", "przestrzeń zorientowaną" (będącą "konstytutywną 

warstwą przejawiania się w spostrzeżeniu jedynej realnej przestrzeni"), "przestrzeń idealną" oraz 

"przestrzeń wyobrażeniową". Przestrzeń dzieła literackiego określił Ingarden mianem "przestrzeni 

przedstawionej", zastrzegając, iż pojęcie to nie pokrywa się z żadnym z wcześniej wymienionych. Zauważa 

on m.in.: "Przestrzeń przedstawiona nie da się włączyć (...) ani w realną przestrzeń, ani w różne 

spostrzeżeniowe przestrzenie zorientowane, uporządkować jako ich część (...) i to nawet wtedy, gdy 

przedmioty przedstawione są wyraźnie przedstawione jako «znajdujące się» w określonej okolicy realnej 

przestrzeni". Jedyny pozytywny związek przestrzeni przedstawionej i przestrzeni realnej wynika 

z przyjętych przez Ingardena założeń ontologicznych i epistemologicznych. Wprawdzie stwierdza on, iż "nie 

ma między nimi żadnego przestrzennego przejścia", jednak referując w jednym z kolejnych paragrafów 

pełnione przez przedmioty przedstawione funkcje określa związki zachodzące pomiędzy przedstawieniem 

literackim, a światem realnym jako odtwarzanie i reprezentowanie: "funkcja reprezentowania ma za 

podstawę funkcję odtwarzania przedmiotu przedstawionego (...). Pod tym względem różni się ona przeto 

radykalnie od funkcji przedstawiania spełnianej przez stan rzeczy. Stany rzeczy nie są bowiem wcale 

«obrazami» przedmiotów przedstawionych, lecz je tylko «odsłaniają», będąc właśnie zachodzącymi w nich 

ich stanami rzeczy, natomiast «przedstawiające», tzn. reprezentujące coś przedmioty są odtworzeniami 

tego, co jest odtwarzane dzięki zachodzącemu między nimi podobieństwu". Przytoczone definicje i 

klasyfikacje zjawisk spacjalnych wyznaczają porządek ontologiczny i epistemologiczny, u którego podstaw 

leżą założenia kantowskiego idealizmu subiektywnego, koncepcje świata jako woli i wyobrażenia 

Schopenhauera i świata jako mocy Nietzschego, nie wyczerpują one jednak dorobku filozoficznego w tej 

dziedzinie. Równocześnie z podobnych założeń wyrastały poglądy traktujące przestrzeń jako kategorię 

wspólną. Z kręgu Koła Wiedeńskiego wywodzą się poglądy Jaakko Hintikki. Na gruncie logiki filozoficznej 

fiński filozof doszedł do wniosku, iż istnienie światów alternatywnych implikuje umowny charakter świata 

uważanego za realny. Inspirację z poglądów Hintikki czerpie natomiast Umberto Eco, który analizując 

strukturę rzeczywistości przedstawionej odwołuje się do konstrukcji logicznych tego filozofa. Zwraca przy 

tym uwagę, iż zarówno struktury światów możliwych, jak i świata odniesienia uwarunkowane są kulturowo. 

Skoro "Świat możliwy jest konstruktem kulturowym", to naturalną konsekwencją jest, iż "w ramach 

konstruktywistycznego pojmowania światów możliwych także tzw. realny świat odniesienia należy pojmować 

jako konstrukt kulturowy".

 

 

Durkheim i kulturowe 

konstrukty...

Opozycją wobec subiektywnego, odnoszącego się do indywidualnej refleksji 

pojmowania przestrzeni były poglądy filozoficzne Emila Durkheima. Analizował on 

przestrzeń w znaczeniu społecznym, jako wspólną dla określonej społeczności kategorię 

rozumową, swoistą konstrukcję intelektualną będącą wypadkową indywidualnych 

kategoryzacji i (podobnie jak czas) wiążącą społeczność wspólnym układem 

odniesienia. Konstruując socjologiczny punkt widzenia problematyki przestrzennej, 

Durkheim zdecydowanie odrzucał tezy Kanta na temat przestrzeni: "nie jest ona tym 

płynnym i nieokreślonym środowiskiem, jakim wyobrażał ją sobie Kant: czysta i 

absolutnie homogeniczna nie służyłaby do niczego i byłaby nawet nieuchwytna dla 

myśli. Przedstawienie przestrzenne polega zasadniczo na pierwszej koordynacji danych 

doświadczenia zmysłowego.(...) Sama przez się nie ma ona [przestrzeń - przyp.KDS] ani 

lewicy, ani prawicy, ani góry, ani dołu, ani północy, ani południa itd. Wszystkie te 

rozróżnienia pochodzą najwyraźniej stąd, że z posazczególnymi regionami wiązane są 

rozmaite wartości uczuciowe. Ponieważ wszyscy ludzie tej samej cywilizacji 

przedstawiają sobie przestrzeń w taki sam sposób, potrzeba najwidoczniej, by te 

wartości uczuciowe i zależne od nich rozróżnienia były im równie wspólne; wynika z 

tego niemal koniecznie, że są one pochodzenia społecznego". 

Społeczne aspekty wyobrażeń przestrzennych pełnią w wywodach Durkheima istotną 

rolę jako element analizy zjawiska religijności, jednak w jednakowym stopniu można je 

odnieść do pozostałych zjawisk kulturowych, w tym także literatury. Przestrzeń jako 

element strukturalny dzieła literackiego odwołuje się do pojęć i wyobrażeń 

pozaliterackich, pozostając zarazem składnikiem porządkującym konstrukcję utworu 

oraz istotne z punktu widzenia jego treści elementy rzeczywistości przedstawionej. Rolę 

tę spełniają odniesienia przestrzenne, które realizowane na wielu płaszczyznach, 

w różnych gatunkach literackich i przez różnych twórców, przyjmują niepowtarzalne 

formy oraz pełnią wielorakie funkcje, zawsze jednak zakładają zewnętrzną czytelność, a 

więc pozostają w kręgu konstruktów kulturowych. 

 

 

Markiewicz o przestrzeni...

Najczęściej przestrzeń w dziele literackim spełnia rolę nie 

przedstawianego, bądź przedstawionego w sposób pośredni układu 

odniesienia opisywanych wydarzeń, bezpośrednio przedstawione 

elementy przestrzeni pojawiają się również w opisach, jako składniki 

świata przedstawionego, często też, zwłaszcza w utworach 

poetyckich, skonkretyzowane elementy przestrzeni pełnią istotne 

funkcje semantyczne i symboliczne. Przestrzeń dzieła literackiego 

rozpatrywać można także w aspekcie przedmiotowym, jako element 

kompozycyjny. Henryk Markiewicz omawiając znaczenie przestrzeni 

w formach narracyjnych zwraca uwagę, iż "rzeczywistość 

przedstawiona stanowi (...) globalny układ znaczeniowy o cechach 

przestrzennych i wypełniony przedmiotami przestrzennymi, z drugiej 

zaś strony utwór literacki (...) wypełnia (...) pewien fragment 

przestrzeni". W rozważaniach teoretycznych Markiewicza przestrzeń 

ujmowana jest jako nadrzędny porządek świata przedstawionego, a 

zarazem jako element konstruujący formę dzieła literackiego, 

uprzywilejowany w utworach poetyckich, zaś podporządkowany 

przedstawieniom temporalnym w prozie narracyjnej. Również aspekt 

przestrzenny konstrukcji utworu, rozplanowanie tekstu na stronie 

w licznych przypadkach staje się elementem znaczącym, co w 

najszerszym zakresie miało miejsce w poezji graficznej, carmina 

figurata, wielu utworach renesansowych i barokowych, czy wreszcie 

w dwudziestowiecznych eksperymentach Mallarmégo, Apollinaire'a 

oraz w poezji konkretnej. 

 

 

Sławiński o przestrzeni...

Wieloznaczność pojęcia przestrzeni literackiej uwidacznia się w 

różnorodności stanowisk badawczych i postaw metodologicznych. Ich 

klasyfikację przeprowadził Janusz Sławiński, który wyróżnił siedem 

perspektyw badawczych dominujących w dociekaniach na temat przestrzeni 

dzieła literackiego: 1. Przestrzeń w poetyce systematycznej ujmowana jest 

jako jedna z zasad organizacji planu kompozycyjno-tematycznego. 2. W 

poetyce historycznej rozważania dotyczą schematów kompozycyjnych 

przestrzeni przedstawionej, ujęć konwencjonalnych w obrębie określonej 

kultury, epoki, prądu, czy gatunku. 3. Terenem dociekań semantycznych są 

wykrywane w systemie znaczeniowym języka wyobrażenia przestrzenne 

oraz nadbudowane systemy znaczeniowo-stylistyczne, w których pierwotne 

wyobrażenia ulegają reinterpretacji i aktualizacji. 4. Badania kulturowych 

wzorców doświadczania przestrzeni, w tym przestrzennych relacji między 

sacrum i profanum, prowadzą do ustalenia roli przedstawień przestrzennych 

w modelowaniu świata przedstawionego. 5. Badania archetypicznych 

uniwersaliów przestrzennych wiążą się z problemami stylistyki, poetyki 

historycznej, kulturologii, najczęściej stanowiąc fundament 

wyspecjalizowanych badań. 6. Rozważania o charakterze filozoficzno-

spekulatywnym dotyczące przestrzeni literackiej traktują ją jako 

odwzorowanie przestrzeni fizycznej. 7. Zasadniczo odmiennym rodzajem 

refleksji są badania nad przestrzennym uformowaniem dzieła 

literackiego, których terenem są dociekania dotyczące morfologii utworu, 

układu fabuły, przestrzeni samego przekazu. Wobec powyższej klasyfikacji 

znaczącym wydaje się fakt, iż wszystkie stanowiska badawcze dążą do 

wspólnego, nadrzędnego celu, jakim jest pełne i wszechstronne 

odwzorowanie przestrzennych elementów dzieła literackiego. 

 

 

Bachelard o przestrzeni...

Poglądy fenomenologów na ontologiczną i poznawczą 

funkcję wyobrażeń przestrzennych znalazły swą 

kontynuację w pracach różnych szkół krytycznych. 

Hermeneutyczne założenia przyświecały zarówno szkole 

genewskiej (z której wywodzi się nurt krytyki 

tematycznej) jak i szkole tartuskiej, choć były one różnie 

interpretowane i każdy z teoretyków wyprowadzał z nich 

odmienne kategoryzacje. W pracach teoretyków 

francuskich przestrzeń dominuje jako kategoria 

ontologiczna i jako element poetyki. Pod wpływem 

filozofów niemieckich, a zwłaszcza Husserla pozostawał 

jeden z najwybitniejszych badaczy twórczej wyobraźni 

Gaston Bachelard. W dociekaniach nad mechanizmem 

świadomości poety i funkcją twórczej wyobraźni stwierdził 

on podstawowe znaczenie pojętego jako funkcja 

wyobraźni twórczej obrazu w twórczości poetyckiej, oraz 

nadrzędnej w stosunku do obrazów, organizującej kolejne 

obrazy w całość przestrzeni, z zastrzeżeniem jednak, iż 

nie chodzi tu o przestrzeń rzeczywistą: 

 

 

Bachelard, fragment...

"Przy pierwszym podejściu fenomenologicznym do 

wyobraźni poetyckiej obraz pojedynczy, zdanie, obraz ten 

zawierające, wers, a czasami stanca, w której obraz 

poetycki promieniuje - stanowią przestrzenie języka, 

którymi powinna by się zająć topo-analiza. (...) Pontalis 

dodaje formułę, która zasługuje na zapamiętanie jako 

niezawodna wskazówka dla fenomenologii ekspresji: 

«Podmiot mówiący to cały podmiot.» I nie wydaje nam się 

paradoksem stwierdzenie, że podmiot mówiący zawiera 

się bez reszty w obrazie poetyckim, jeśli bowiem podmiot 

nie oddaje się bez zastrzeżeń obrazowi, nie może 

wkroczyć w przestrzeń poetycką obrazu. Obraz poetycki 

w sposób oczywisty przynosi jedno z najprostszych 

doświadczeń przeżytego języka. A jeśli zgodnie z naszą 

propozycją rozważymy ten obraz jako prapoczątek 

świadomości, przynależy on oczywiście do fenomenologii". 

 

 

Poulet o przestrzeni...

Podobne zależności filozoficzne wykazują prace krytyczne Georgesa Pouleta, 

zaliczanego do nurtu krytyki tematycznej. Nie tworząc własnej teorii 

literatury, a opierając się na osiągnięciach niemieckich fenomenologów, w 

swych dociekaniach wykorzystał on teorie literatury i przestrzeni artystycznej 

znane z prac Husserla i Ingardena. Nie analizując zjawiska od strony 

teoretycznej, przedstawił Poulet historyczną analizę zjawisk przestrzennych 

w literaturze, przy czym przestrzeń w jego pracach ujmowana jest często w 

znaczeniu metaforycznym. Wydana w 1961 roku pod tytułem "Les 

métamorphoses du cercle" praca obejmuje przemiany postrzegania 

przestrzeni w europejskiej literaturze od okresu średniowiecza po wiek XX. 

Interesującą cechą wywodu Pouleta jest przyporządkowanie przestrzeni 

stałych odniesień światopoglądowych, dotyczących religijnego, bądź 

racjonalnego postrzegania świata. Jak stwierdził badacz: "na przestrzeni 

wieków zmienia się w sposób szczególny znaczenie wielkiego symbolu środka 

i sfery". Zasadniczy kierunek tej zmiany, zdaniem Pouleta, wskazuje na stały 

proces desakralizacji przestrzeni - o ile w średniowieczu w centrum 

wszechświata znajdował się Bóg, począwszy od renesansu, aż po wiek XX, 

miejsce to coraz częściej zajmował człowiek. Równocześnie z rozszerzaniem 

się granic przestrzeni postrzeganej i rozumianej jako rzeczywistość 

materialna, zawęża się krąg przestrzeni posiadającej znaczenie religijne: 

"człowiek nie obejmuje już wzrokiem boskiej sfery, lecz wyłącznie sferę 

naukowej wiedzy. Boska «cykliczność» zastąpiona zostanie przez zwykłą 

«encyklopedię». W oczywisty sposób to odniesienie do encyklopedii jest 

nawiązaniem do obowiązującego kodu kulturowego i wyznacza przyjęty w 

określonym momencie historycznym zakres pojęciowy.

 

 

Przestrzeń w perspektywie 

krytyki tematycznej

Cechą łączącą francuskich naukowców określanych mianem "krytyki 

tematycznej" są tendencje do psychologicznej i metaforycznej analizy 

przestrzeni w badaniach literackich. Przekonanie o znaczeniu 

wszechstronnej, zakładającej wiele perspektyw badawczych, a jednocześnie 

skierowanej na poznanie człowieka i twórcy analizy dzieła pojawiło się 

znacznie wcześniej w pracach strukturalistów, lecz jako pierwszy ludzkim 

wymiarem przestrzeni i jej leksykologicznymi aspektami zajął się Georges 

Matoré w pracy L'espace humain. L'expression de l'espace dans la vie, la 

pensée et l'art contemporains. W omówieniu pracy Matoré'a Gerard Genette 

wskazuje na porządkującą rolę przestrzeni, pisząc o dwudziestowiecznej 

literaturze i pojęciu przestrzeni zauważa, iż człowiek współczesny "szuka 

ukojenia, rzutując swe myślenie w otaczające rzeczy, wykreślając płaszczyzny 

i figury, które od przestrzeni geometrów zapożyczają nieco trwałości i 

stabilności". Zauważa on również, że "jak w epoce baroku, tak i dziś 

przestrzeń jest zarazem pociągająca i niebezpieczna, przyjazna i złowroga. 

Tak określone znaczenie przestrzeni literackiej znajduje swoje 

odzwierciedlenie w strukturze dzieła. Zainspirowany pracą Georgesa Matoré 

L'Espace humain Gerard Genette dowodzi, iż przestrzeń występuje jako 

signifié, gdy w ramach zmiennego przedmiotu wypowiedzi terminologia 

przestrzenna nadaje wypowiedzi formę oraz jako signifiant, zazwyczaj w 

postaci metaforyki przestrzennej, co określa on jako "przestrzeń konotowaną, 

przyzwaną raczej niż nazwaną, mówiącą raczej niż omawianą, która ukazuje 

się przez metaforę". Francuski językoznawca stwierdza także, iż 

"niesymetryczność funkcji, jakie pełnią te dwie przestrzenie, mówiąca i 

omawiana, jest istotniejsza od wszelkich różnic treściowych". 

 

 

Bachtin o przestrzeni...

Syntetyczną, łączącą liczne wpływy filozoficzne teorię przestrzeni i czasu w 

literaturze opracował Michaił Bachtin. Powiązał on przestrzeń przedstawioną 

z procesem jej kształtowania (stawaniem się) przebiegającym w czasie, 

definiując powstałą w ten sposób wartość czasoprzestrzenną, określaną przez 

Bachtina jako chronotop: "Istotne wzajemne powiązanie stosunków 

czasowych i przestrzennych przyswojonych artystycznie w literaturze (...) 

Czasoprzestrzeń w literaturze artystycznej jednoczy cechy przestrzenne i 

czasowe w ramach znaczącej i konkretnej całości. (...) Cechy czasu odsłaniają 

się w przestrzeni, zaś przestrzeń znajduje w czasie swój sens i miarę. To 

krzyżowanie się porządków i złączenie cech stanowi o charakterze 

czasoprzestrzeni artystycznej". Pojęcie czasoprzestrzeni ustalone przez 

Bachtina obejmuje różne gatunki literackie. W zależności od gatunku i formy 

zmieniają się proporcje, formy spacjalne częściej i bardziej wyraziście 

występują w poezji, natomiast formy temporalne dominują w prozie 

narracyjnej, gdzie przestrzeń podporządkowana jest postaci bohatera, zaś 

uporządkowanie formalne zakłada przede wszystkim zmiany temoporalne. W 

teorii Bachtina przestrzeń i czas traktowane są jednak łącznie, jako dwie 

kategorie uzupełniające się wzajemnie. Z jednej strony przestrzeń ulega 

ciągłym przemianom, z drugiej zaś elementy tej przestrzeni wskazują na 

upływający czas. Istotną cechą Bachtinowskiej czasoprzestrzeni jest jej 

wartość formalna i znaczeniowa. Jak stwierdza teoretyk, "czasoprzestrzeń 

określa artystyczną jedność utworu literackiego w jego relacji do 

rzeczywistości. Dlatego też czasoprzestrzeń w utworze zawsze zawiera 

czynnik wartościujący, który można wyodrębnić z całości czasoprzestrzeni 

artystycznej jedynie metodą analitycznej abstrakcji". 

 

 

Łotman o przestrzeni...

Badania dotyczące istoty i miejsca przestrzeni artystycznej w strukturze dzieła literackiego 

kontynuował Jurij Łotman, którego ustalenia jako konsekwentnie wynikające z wcześniejszch 

dokonań w dziedzinie przestrzennego uformowania rzeczywistości przedstawionej, najpełniej 

określają zjawisko przestrzeni w literaturze. Przestrzeń w pracach Łotmana zyskuje miejsce tak 

dalece uprzywilejowane, że Henryk Markiewicz uznaje wręcz, iż Łotman "ignoruje" tak znaczącą u 

wcześniejszych teoretyków problematykę czasu. Przestrzeń w dziele literackim postrzega on 

zarówno w znaczeniu fenomenologicznym, jak i metaforycznym. W odróżnieniu od bachtinowskiej 

teorii czasoprzestrzeni, Łotman ujmuje przestrzeń artystyczną jako samodzielną warstwę struktury 

literackiej, wskazując przy tym na konieczny związek form spacjalnych z zagadnieniami fabuły i 

punktu widzenia. Strukturę przestrzenną ujmuje równocześnie jako podstawową warstwę 

semiotyczną tekstu, wyznaczającą podstawowy układ odniesienia, a zarazem sposób postrzegania 

rzeczywistości: "Struktura przestrzeni tekstu staje się (...) modelem struktury Wszechświata, a 

wewnętrzna syntagmatyka elementów wewnątrz tekstu - językiem modelowania przestrzennego". 

W wielu punktach swej teorii pozostaje Łotman bliski Bachtinowi - podobnie zakłada wartościujące 

funkcje struktury przestrzennej: "Najogólniejsze społeczne, religijne, polityczne, moralne modele 

świata, za pomocą których człowiek na różnych etapach swojej duchowej historii nadawał sens 

otaczającemu go życiu, okazują się niezmiennie wyposażone w charakterystyki przestrzenne, to w 

postaci przeciwstawienia «niebo - ziemia», albo «ziemia - królestwo podziemne» (pionowa 

trójczłonowa struktura zorganizowana na osi góra - dół), to w formie pewnej społeczno-politycznej 

hierarchii z zaznaczonym przeciwstawieniem «góry» «dołom», to w postaci moralnego 

nacechowania przeciwstawienia «prawe - lewe»". Podstawową cechą różniącą teorię Łotmana od 

poglądów Bachelarda jest jednak hierarchia ważności elemenów tych teorii - u Bachelarda 

wyobrażenia przestrzenne pozostawały elementem pojmowanej jako wartość nadrzędna wyobraźni 

twórczej, czego konsekwencją było symboliczny i metaforyczny sposób jej rozpatrywania, natomiast 

Łotman uznaje przestrzeń za konstrukcję o podstawowym znaczeniu semiotycznym. Z jednej strony 

wyobrażenia przestrzenne są kategorią konstruującą rzeczywistość, równocześnie zaś hierarchie 

przestrzenne wyznaczają systemy wartościowania elementów świata. Problem przestrzeni 

artystycznej obejmuje także metaforyczne znaczenie przedstawień przestrzennych. Łotman 

stwierdza istnienie elementów nieprzestrzennych, które wtopione są w przestrzenny model świata 

jako elementy charakteryzujące przestrzeń. 

 

 

konkluzja...

Teoria Łotmana oraz przedstawione wcześniej elementy teorii 

filozoficznych i literackich pozwalają na ujęcie zasadniczych założeń, 

dzięki którym możliwe było omówienie zjawiska przestrzeni jako 

elementu konstrukcyjnego dzieła literackiego. Wskazane elementy 

owych teorii pozwoliły również na określenie roli jaką pełnią w dziele 

literackim wyobrażenia przestrzenne, chociaż problemem 

podstawowym pozostawała przestrzeń jako element konstruujący 

świat przedstawiony. Umowność świata przedstawionego oraz 

umowny charakter obrazowania rzeczywistości są zjawiskami 

zbieżnymi, wynikającymi z natury przekazu. Zawarte w strukturze 

dzieła literackiego formy spacjalne kształtują zatem układ odniesień 

pomiędzy rzeczywistością przedstawioną, a elementami 

rzeczywistości pozaliterackiej. Przestrzeń artystyczna jest modelem 

przestrzeni rzeczywistej, zaś metafora przestrzenna pozwala na 

określenie charakteru owego modelu i punktu widzenia obserwatora. 

Formy temporalne współistnieją z przestrzenią przedstawioną, 

wpływając na dynamikę jej obrazu. Przestrzeń artystyczna 

porządkując elementy świata przedstawionego przypisuje im również 

wartości, i dopiero w ramach wyznaczonych w ten sposób obszarów 

kształtowana jest struktura aksjologiczna stanowiąca zasadniczą 

treść literackiego przekazu.