Od planu do rynku
Gospodarka centralnie planowana
– charakterystyka
Transformacja systemowa – jak to
zrobić?
Transformacja w Polsce –
najważniejsze elementy
Od planu do rynku
Gospodarka centralnie planowana
– charakterystyka
Transformacja systemowa – jak to
zrobić?
Transformacja w Polsce –
najważniejsze elementy
Cechy gospodarki
centralnie planowanej
Ideologiczne podłoże
działania – założenie
możliwości osiągnięcia
powszechnej obfitości
dóbr (komunizm) z
wcześniejszym etapem
przejściowym
(socjalizm).
Prymat pracy (przede
wszystkim fizycznej)
nad produktem i
jakością.
Kluczowe cechy
gospodarki:
Dominacja
własności
państwowej
Planowy
(nakazowy)
mechanizm
alokacji
Dominacja własności
państwowej
Prywatna własność jako źródło
„sprzeczności i nierówności”
Wobec tego nacjonalizacja plus
dopuszczalna własność spółdzielcza
Problem:własność państwowa czyli czyja?
Brak mechanizmów zapewniających
społeczną realizację funkcji
właścicielskich. Faktyczny zarządzający –
biurokracja państwowa i partyjna.
Planowa alokacja
4 szczeble decyzyjne: centralny organ
planowania, ministerstwa, szczebel pośredni i
przedsiębiorstwa
Plany średnio (5lat) i krótkookresowe (roczne)
Inwestycje – efekt rozbieżności między
aktualnymi a wymaganymi zdolnościami
produkcyjnymi
Wewnętrzne bilansowanie planu poprzez
prymat zadań rzeczowych (nie ważna jakość i
efektywność, poziom kosztów)
Realizacja planu
Narzędzia: nakazy i przydział środków w w
tym także pieniądza – stąd rola banków
(oczywiście państwowych) sprowadzona do
roli ”agencji płatniczej”
Pobudki do dezinformacji: zaniżanie
możliwości, zawyżanie wymaganych środków
Ocena za wykonanie ilościowe (stąd brak
dążenia do ulepszeń)
Uprzywilejowanie przemysłu A (dobra
produkcyjne i inwestycyjne a szczególnie
przemysł zbrojeniowy)
Ogólna nieracjonalność systemu
Efekty systemowe
Trwała nadwyżka popytu nad podażą –
gospodarka niedoboru
Biurokratyczne podejście do planu i
„ręczne sterowanie”
Miękkie finansowanie – marnotrawstwo
Dysproporcje między w rozwoju między
grupą A i B, w szczególności niedorozwój
usług
Duża ilość działań pozorowanych w tym
także pozorny brak bezrobocia
Próby reform i upadek
systemu
Cykliczne próby reform – cele:
uelastycznienie, poprawa efektywności,
większa partycypacja i w efekcie
poprawa standardu życia
Brak reform systemowych
Procesy inflacyjne – próby kontrolowania
poprzez „manewry cenowe”
Wybuchy niezadowolenia społecznego –
strajki i dalszy spadek produkcji.
Stabilizacja i
transformacja
Główne elementy:
Liberalizacja cen
Usamodzielnienie przedsiębiorstw
Opanowanie inflacji (tzw. nawis
inflacyjny) – przejście od inflacji
tłumionej do otwartej
Dopuszczenie konkurencji – związane
m.in. z wymienialnością waluty
Transformacja systemowa
Proces budowy systemu prawnego i
instytucjonalnego
Gospodarka planowa: przenikający się
aparat państwowy i partyjny
Wzmocnienie władz centralnych i wzrost
kompetencji lokalnych
Zmiany w systemie prawnym: podatki,
polityka społeczna, organy nadzoru i
regulacji rynków.
Zmiany instytucjonalne i
prywatyzacja
Prywatyzacja jako przesłanka do
samodzielności i efektywności
Tworzenie się przedsiębiorstw prywatnych
Reprywatyzacja
Prywatyzacja majątku państwowego –
odpłatna i nieodpłatna
Rozwój sektora usług, szczególnie
finansowych
Restrukturyzacja – zmiany mające na celu
poprawę efektywności
Praktyka transformacji
Różny punkt startowy – obóz vs
imperium, konflikty zbrojne,
przypadek Niemiec.
Rozpad więzi RWPG – dotkliwość
dezintegracji
Szczegóły różne, kierunek wspólny
Liderzy i outsiderzy
Transformacja polskiej
gospodarki
Program Balcerowicza (1989) – liberalizacja
cen, kontrola dochodów (popiwek),
eliminacja subwencji i ulg podatkowych,
dyscyplina budżetu, wewnętrzna
wymienialność, likwidacja monopolu handlu
zagranicznego
Utworzenie banków komercyjnych na bazie
NBP, umożliwienie tworzenia banków
prywatnych, finansowanie deficytu ze
źródeł innych niż NBP.
Efekty transformacji
Krótkotrwałe: szok recesyjny: powolne
dostosowania się przedsiębiorstw,
pojawienie się bezrobocia; spotęgowane
przez czynniki zewnętrzne
Długookresowe: trwały rozwój gospodarczy
(od 1989 wzrost PKB o ponad 60% ), zmiany
struktury, rozwój sektorów (finansowy!),
prywatyzacja, inwestycje zagraniczne
Inne efekty: rozwarstwienie społeczne,
obszary biedy, bezrobocie