1
1
Materiały internetowe
• http://www.angelo.edu/faculty/kboudrea/inde
x/Notes_Chapter_08.pdf
• http://cwx.prenhall.com/petrucci/medialib/po
wer_point/Ch24.ppt
• http://web.mit.edu/2.813/www/Class
%20Slides/Lecture%207%20Mat.Prod.pdf
• http://www.google.pl/search?
hl=pl&lr=&client=firefox-
a&channel=s&rls=org.mozilla:pl:official&q=uk
lad+okresowy+pierwiastkow
%2BPower+Point&start=20&sa=N
•
/~chem1/Lecture%20Notes%20pdfs/Series%20
• http://zchoin.fct.put.poznan.pl
2
2
Związki węgla z azotem i ich
pochodne
Cyjanowodór:
HCN silnie toksyczny (kwas pruski).
Dawka śmiertelna - 50 mg KCN (!)
HCN CN
-
+ H
+
bardzo słaby kwas: K
a
= 710
-10
HCN występuje w formie 2 odmian izomerycznych:
H - C N C N - H
cyjanowodór
izocyjanowodór
Sole cyjanki, np. KCN - cyjanek potasu z Fe
2+
i Fe
3+
tworzy
aniony
kompleksowe:
[Fe(CN)
6
]
4-
aniony heksacyjanożelazianowe(I I )
[Fe(CN)
6
]
3-
aniony heksacyjanożelazianowe(I I I )
Cyjanowodór:
HCN silnie toksyczny (kwas pruski).
Dawka śmiertelna - 50 mg KCN (!)
HCN CN
-
+ H
+
bardzo słaby kwas: K
a
= 710
-10
HCN występuje w formie 2 odmian izomerycznych:
H - C N C N - H
cyjanowodór
izocyjanowodór
Sole cyjanki, np. KCN - cyjanek potasu z Fe
2+
i Fe
3+
tworzy
aniony
kompleksowe:
[Fe(CN)
6
]
4-
aniony heksacyjanożelazianowe(I I )
[Fe(CN)
6
]
3-
aniony heksacyjanożelazianowe(I I I )
3
3
Właściwości chemiczne węglowców
- węgliki
• Węgliki, to związki węgla z pierwiastkami mniej od niego
elektroujemnymi. Nie należą do nich zatem połączenia
węgla z azotem, fosforem, tlenem, siarką i fluorowcami.
Wyróżniamy węgliki:
a)
jonowe (typu soli),
b)
międzywęzłowe,
c) kowalencyjne.
• ad a) Zawierają aniony C
4-
, C
22-
lub C
34-
Al
4
C
3
metanki
(C
4-
)
Na
2
C
2
, CaC
2
acetylenki (C
22-
)
Mg
2
C
3
allilki
(C
34-
)
Otrzymuje się je przez ogrzewanie metalu z węglem lub
węglowodorem. Krystalizują w sieciach jonowych (kationy
metali i aniony C
4-
, C
22-
lub C
34-
).
4
4
Właściwości chemiczne węglowców
- węgliki
• ad b) Sieć przestrzenna zbudowana z atomów metali
a w przestrzeniach międzywęzłowych znajdują się
atomy węgla
(r
at
> 130 pm, r
c
= 77 pm).
Powstają w bardzo wysokich temperaturach (2300 K)
wyniku działania węgla na metale należące do 4, 5 lub
6 grupy - są bardzo twarde, np.: TiC, V
2
C, WC, W
2
C
• ad c) SiC, B
4
C
SiO
2
+ 3C = SiC + 2CO
SiC karborund bardzo twardy elementy
grzejne
(sylity) i materiał szlifierski
Ich sieci są atomowe (atomy węgla i krzemu/boru)
5
5
Właściwości chemiczne węglowców
- węgliki
• Krzem jest jedynym węglowcem, który reaguje z węglem. W
wyniku ogrzewania krzemu z węglem powstaje kowalencyjny
węglik o wzorze SiC (budowa warstwowa, przy czym struktura
warstw podobna do blendy cynkowej lub wurcytu):
Si + C → SiC
• Jest to związek o zbliżonym charakterze do metanków, ale jest
bardzo bierny chemicznie (nierozpuszczalny w wodzie – nie
ulega hydrolizie). Ulega stapianiu na powietrzu z
wodorotlenkiem sodu:
SiC + 4NaOH + 2O
2
→ Na
2
CO
3
+ Na
2
SiO
3
+ 2H
2
O
SiC jest twardy i nietopliwy. Jako tzw. karborund stosowany jest
szeroko do produkcji materiałów ściernych.
6
6
Właściwości chemiczne węglowców
– związki pierwiastków z wodorem
• Wszystkie węglowce tworzą kowalencyjne wodorki, przy
czym różna jest łatwość ich tworzenia i ilość
otrzymywanych połączeń dla poszczególnych pierwiastków.
Najwięcej łańcuchowych i pierścieniowych połączeń, a przy
tym najtrwalszych, tworzy węgiel (np. alkany, alkeny,
związki alicykliczne – zajmuje się nimi chemia organiczna).
• Sporo związków o wzorze Si
n
H
2n+2
(n=1÷6) tworzy krzem
(silany).
• Najniższe węglowodory (metan – CH
4
, etan – C
2
H
6
, propan –
C
3
H
8
) występują w gazie ziemnym. Wszystkie wodorki
można też otrzymać z innych związków chemicznych
(najczęściej z halogenków) - obecnie powszechnie stosuje
się do tego celu ich redukcję za pomocą glinowodorku litu:
MeCl
4
+ Li[AlH
4
] → MeH
4
+ AlCl
3
+ LiCl (Me=C, Si, Ge, Sn, Pb)
• Uwaga! Żaden węglowiec nie reaguje bezpośrednio z
wodorem.
7
7
Właściwości chemiczne węglowców
– związki pierwiastków z wodorem
• Węglowodory nasycone są dość bierne chemicznie. Znacznie
reaktywniejsze są silany, które są silnymi reduktorami – w
roztworach alkalicznych reagują z wodą, z wydzieleniem
wodoru:
• Si
2
H
6
+ 2H
2
O + 4NaOH → 2Na
2
SiO
3
+ 7H
2
• Krzemowodory są bardziej od alkanów podatne na utlenianie i
reakcję z chlorem, a reaktywność następnych wodorków
węglowców w tych reakcjach maleje:
MeH
4
+2O
2
→ MeO
2
+ 2H
2
O (Me=C, Si, Ge, Sn, Pb)
• MeH
4
+4Cl
2
→ MeCl
4
+ 4HCl (Me=C, Si, Ge, Sn, Pb)
• Trwałość wodorków typu MeH
4
maleje w szeregu CH
4
→ PbH
4
.
• Znane są alkilowe i arylowe pochodne wszystkich wodorków
IV grupy głównej
8
8
Halogenki weglowców
• Znane sa wszystkie tetrahalogenki, poza PbI
4
. Wszystkie są
tetraedryczne i lotne (poza jonowymi SnF
4
i PbF
4
, które są trudno
topliwe). Mieszane chlorofluorowęglowodory (freony) stosowano
przed laty jako środki
chłodnicze i propelanty aerozoli.
• Wszystkie halogenki krzemu łatwo hydrolizują w wodzie, dając
kwas otrokrzemowy:
SiX
4
+ 4H
2
0 → Si(OH)
4
+ 4HX (X=F, Cl, Br, I)
tetrafluorek krzemu we wtórnej reakcji z powstającym HF tworzy
kompleks:
SiF
4
+ 2HF → [SiF
6
]
2-
• GeCl
4
i GeBr
4
hydrolizują trudniej, zaś SnCl
4
i PbCl
4
– tylko
w roztworach rozcieńczonych, ale hydroliza jest niepełna i
łatwa do odwrócenia.
• Węgiel tworzy wiele halogenków nienasyconych, np.
CF
2
=CF
2
(jego polimeryzacja pod ciśnieniem daje teflon):
nCF
2
=CF
2
→ (-CF
2
-CF
2
-)
n
, gdzie n=200÷700
9
9
Właściwości fizykochemiczne
węglowców – rozpuszczalność
związków w wodzie
• Węglowiec w anionie kwasu tlenowego
- Dobrze rozpuszczalne w wodzie są węglany, szczawiany i
mrówczany metali alkalicznych.
- Poza nielicznymi wyjątkami, wszystkie octany są dobrze
rozpuszczalne.
- Z krzemianów rozpuszczalne są tylko sole sodowe i
potasowe.
• Związki z węglowcem w pozycji kationu
- Te związki węglowców, których energia hydratacji jest
większa od energii sieciowej, są dobrze rozpuszczalne w
wodzie (m.in. azotany - zarówno cyny, jak i ołowiu,
halogenki - poza związkami ołowiu(II)).
- Węgiel tworzy gazowe tlenki (CO i CO
2
) – CO
2
w większym
stopniu niż CO rozpuszcza się w wodzie. Wodorotlenki i
różne formy tlenków (w tym uwodnionych) pozostałych
węglowców,
są praktycznie nierozpuszczalne w wodzie, np.
• pIr(Sn(OH)
2
)=28.1, pIr(Sn(OH)
4
)=56.0
pIr(Pb(OH)
2
)=16.8, pIr(Pb(OH)
4
)=64.0
10
10
Właściwości fizykochemiczne
węglowców – rozpuszczalność
związków w wodzie
Spośród siarczków węglowców CS
2
, SiS
2
, GeS i GeS
2
wykazują zróżnicowaną rozpuszczalność w wodzie.
Siarczki cyny i ołowiu są nierozpuszczalne (jeszcze
mniejsze iloczyny rozpuszczalności od siarczków mają
seleniany i tellurany), np.
pIr(SnS)=25.0, pIr(PbS)=28.0
PbTe(pIr=48.0) < PbSe(pIr=38.0) < PbS(pIr=28.0)
Z halogenków węglowców trudno w wodzie rozpuszczają
się wszystkie związki ołowiu(II), a także niektóre związki
węgla.
Do trudno rozpuszczalnych związków cyny i ołowiu należą
ortofosforany (pIr(Pb
3
(PO4)
2
)=43.5)
i ortoarseniany (pIr(Pb
3
(AsO4)
2
)=35.4). Do trudno
rozpuszczalnych w wodzie związków ołowiu(II) należą też
siarczan i chromian.
Spośród siarczków węglowców CS
2
, SiS
2
, GeS i GeS
2
wykazują zróżnicowaną rozpuszczalność w wodzie.
Siarczki cyny i ołowiu są nierozpuszczalne (jeszcze
mniejsze iloczyny rozpuszczalności od siarczków mają
seleniany i tellurany), np.
pIr(SnS)=25.0, pIr(PbS)=28.0
PbTe(pIr=48.0) < PbSe(pIr=38.0) < PbS(pIr=28.0)
Z halogenków węglowców trudno w wodzie rozpuszczają
się wszystkie związki ołowiu(II), a także niektóre związki
węgla.
Do trudno rozpuszczalnych związków cyny i ołowiu należą
ortofosforany (pIr(Pb
3
(PO4)
2
)=43.5)
i ortoarseniany (pIr(Pb
3
(AsO4)
2
)=35.4). Do trudno
rozpuszczalnych w wodzie związków ołowiu(II) należą też
siarczan i chromian.
11
11
Struktura elektronowa
azotowców
12
12
Rozpowszechnienie
pierwiastków w skorupie
ziemskiej
Azot gazowy (N
2
) jest głównym składnikiem atmosfery
ziemskiej (78%, pozostałą część stanowi tlen – około
22%). Jego zawartość w skorupie ziemskiej jest niewielka
– głównie złoża naturalnych azotanów (saletra chilijska –
NaNO
3
, indyjska – KNO
3
).
Azot gazowy (N
2
) jest głównym składnikiem atmosfery
ziemskiej (78%, pozostałą część stanowi tlen – około
22%). Jego zawartość w skorupie ziemskiej jest niewielka
– głównie złoża naturalnych azotanów (saletra chilijska –
NaNO
3
, indyjska – KNO
3
).
N P As Sb
Bi
0,03 % 0,11 % 5 10
-4
%
2 10
-5
% 2 10
-5
%
20 13
13
13
Ogólna charakterystyka
azotowców
Stan skupienia
azot
fosfor
arsen
antymon
bizmut
g a z
c i a ł a s t a ł e
n i e m e t a l e
p ó ł m e t a l e
m e t a l
Elektroujemność
wg. Allreda-Rochowa
3,07
2,06
2,20
1,82
1,67
Konfiguracja
elektronów
walencyjnych
Stopnie utlenienia
s
2
p
3
od -3 do +5 st. utlenienia
Orbitale typu d
brak
są dostępne
maks. 4 wiązania
kowalencyjne, np.
4
NH
5 lub 6 wiązań kowalencyjnych,
np. PCl
5
,
6
PCl
Stan skupienia
azot
fosfor
arsen
antymon
bizmut
g a z
c i a ł a s t a ł e
n i e m e t a l e
p ó ł m e t a l e
m e t a l
Elektroujemność
wg. Allreda-Rochowa
3,07
2,06
2,20
1,82
1,67
Konfiguracja
elektronów
walencyjnych
Stopnie utlenienia
s
2
p
3
od -3 do +5 st. utlenienia
Orbitale typu d
brak
są dostępne
maks. 4 wiązania
kowalencyjne, np.
4
NH
5 lub 6 wiązań kowalencyjnych,
np. PCl
5
,
6
PCl
14
14
Właściwości fizykochemiczne
azotowców
15
15
Charakterystyka ogólna
azotowców
• Ze wzrostem liczby atomowej narastają cechy metaliczne
azotowców. Azot i fosfor to niemetale (azot - gazowy, fosfor
– stały), arsen i antymon – półmetale, bizmut – metal.
• Azot jest piątym pierwiastkiem pod względem
rozpowszechnienia we wszechświecie. Jest podstawowym
składnikiem atmosfery ziemskiej (78%), ale w skorupie
ziemskiej jego związki nie mają dużego udziału.
• Azot jest najbardziej elektroujemnym azotowcem (jego
elektroujemność w skali Paulinga wynosi 3.0), dlatego jako
jedyny tworzy cały szereg związków na stopniach utlenienia
od –III do +V. Wszystkie azotowce tworzą związki na +III
(podstawowy)
i +V stopniu utlenienia – to dwa najważniejsze stopnie
utlenienia dla azotowców.
• Związki azotowców mają głównie charakter kowalencyjny.
Fluor jest jedynym pierwiastkiem o wystarczająco dużej
elektroujemności, aby tworzyć z niektórymi azotowcami
związki o charakterze jonowym (np. SbF
3
, BiF
3
).
• Azot może tworzyć wiązania wielokrotne (między atomami
azotu, np. cząsteczka N
2
, jak i między azotem i węglem czy
tlenem, np. HCN, HNO
2
). Właśnie dlatego tlenki azotu N
2
O
3
i
N
2
O
5
są monomeryczne i gazowe, zaś tritlenki i pentatlenki
pozostałych azotowców są stałymi dimerami.
16
16
Charakterystyka ogólna
azotowców
• W poszczególnych okresach układu okresowego,
azotowce są bardziej elektroujemne niż odpowiednie
pierwiastki z grup głównych I÷IV (azot ma
elektroujemność w skali Paulinga 3.0 i jest jednym z
najbardziej elektroujemnych pierwiastków). W szeregu
od pierwiastków grupy I do IV maleje liczba związków
jonowych, ale dla azotowców zaczyna znowu wzrastać, w
stosunku do węglowców.
• Najczęściej związki azotowców mają budowę AB, AB
2
,
AB
3
, A
2
B
3
i A
2
B
5
. Te, które mają wystarczająco jonowy
charakter, tworzą sieci typu wurcytu (np. azotki: AlN,
GaN), lub typu blendy cynkowej (np. fosforki: AlP, GaP).
Niektóre związki
o charakterze jonowym, tworzą sieci zdeformowane, ze
względu na różnicę w stechiometrii cząsteczek (np. SbF
3
,
BiF
3
tworzą sieć typu fluorytu, w której zajętych jest
tylko 2/3 miejsc sieciowych przeznaczonych dla
kationów.
S
2-
S
2-
Zn
2
+
Zn
2
+
Ca
2
+
Ca
2
+
F
-
F
-
17
17
Stopnie utlenienia azotowców
Stopnie utlenienia:
Przykłady:
-3 st.utl.
NH
3
, PH
3
+1 st.utl.
N
2
O
+3 st.utl.
N
2
O
3
, HNO
2
, H
3
PO
3
, Bi
2
(SO
4
)
3
+5 st.utl.
N
2
O
5
, HNO
3
, H
3
PO
4
, H
3
AsO
4
Ponadto -2, -1, +2 i +4 st. utlenienia (np.: N
2
H
4
, NH
2
OH, NO, NO
2
)
18
18
Występowanie w przyrodzie i
otrzymywanie azotowców
•
azot – stanowi 78% atmosfery ziemskiej; praktycznie
wszystkie jego związki są rozpuszczalne w wodzie – mimo
tego występuje w postaci złóż soli (głównie azotanów:
saletry chilijskiej NaNO
3
i saletry indyjskiej KNO
3
)
fosfor – jest dziesiątym pierwiastkiem pod względem
rozpowszechnienia w skorupie ziemskiej; występuje w
postaci złóż magmowych (apatyty) lub osadowych
(fosforyty); istotnym składnikiem wszystkich tych złóż jest
chloro- i fluoroapatyt (Ca
3
(PO
4
)
2
▪(CaF
2
,CaCl
2
))
• Pozostałe azotowce należą do śladowych pierwiastków w
przyrodzie.
• arsen – występuje w popiele piecowym przy
otrzymywaniu żelaza i niklu
• antymon – najczęściej towarzyszy w przyrodzie rudom
cynku
• bizmut – jest składnikiem pyłu piecowego po prażeniu
PbS.
19
19
Występowanie w przyrodzie i
otrzymywanie azotowców
Azot najczęściej otrzymywany jest przez
skraplanie powietrza. Bardzo czysty azot (w
małych ilościach) można otrzymywać przez
ogrzewanie azydku sodowego – NaN
3
.
NaN
3
= 3/2N
2
+ Na
(bardzo czysty azot)
Ogrzewanie z azotynu amonu:
NH
4
NO
2
= N
2
+ 2H
2
O
• Fosfor, arsen, antymon i bizmut na skalę
przemysłową otrzymywane są przez redukcję
węglem ich odpowiednich tlenków:
• Ca
3
(PO
4
)
2
+ SiO
2
→ CaSiO
3
+ P
4
O
10
P
4
O
10
+ 10C → 4P + 10CO
Me
4
O
6
+ 6C → 4Me + 6CO (Me=As, Sb, Bi)
20
20
Sieci przestrzenne azotowców
Wśród azotowców są dwa pierwiastki
niemetaliczne – azot(gazowy) i fosfor (stały),
dwa półmetale (arsen i antymon) oraz jeden
metal (bizmut).
21
21
Alotropia azotowców
Odmiany niemetaliczne
Metaliczne
Azot
N
2
-
Fosfor
biały czerwony fioletowy
d = 1,89 g/ cm
3
(bezpostaciowy) d = 2,32 g/ cm
3
(toksyczny)
czarny
d = 2,70 g/ cm
3
- połysk
metaliczny
- przewodzi prąd
Arsen
żółty czarny
szary
Antymon
żółty czarny
srebrzystobiały
Bizmut
-
różowo-biały
Odmiany najtrwalsze podkreślono.
Odmiany najtrwalsze podkreślono.
22
22
Alotropia azotowców
Fosfor biały występuje w postaci cząsteczek P
4
:
Pozostałe odmiany są
produktami polimeryzacji
cząsteczek P
4.
Przemiany alotropowe fosforu:
biały czerwony
biały fioletowy
biały czarny
450 K
(I
2
)
800 K
490 K
1,2 GPa
Fosfor biały zapala się już w
Fosfor biały zapala się już w
temperaturze 57
temperaturze 57
o
o
C:
C:
P
P
4
4
+ 5O
+ 5O
2
2
= P
= P
4
4
O
O
10
10
H
H
o
o
= -3096 kJ/mol
= -3096 kJ/mol
Silnie rozdrobniony fosfor
Silnie rozdrobniony fosfor
biały zapala się samorzutnie
biały zapala się samorzutnie
w atmosferze powietrza już w
w atmosferze powietrza już w
temperaturze pokojowej.
temperaturze pokojowej.
Fosfor biały zapala się już w
Fosfor biały zapala się już w
temperaturze 57
temperaturze 57
o
o
C:
C:
P
P
4
4
+ 5O
+ 5O
2
2
= P
= P
4
4
O
O
10
10
H
H
o
o
= -3096 kJ/mol
= -3096 kJ/mol
Silnie rozdrobniony fosfor
Silnie rozdrobniony fosfor
biały zapala się samorzutnie
biały zapala się samorzutnie
w atmosferze powietrza już w
w atmosferze powietrza już w
temperaturze pokojowej.
temperaturze pokojowej.
23
23
Połączenia z wodorem - wodorki
N
P As
Sb
Bi
XH
3
x
x
x
x
x
X
2
H
4
x x
HX
3
x
a) XH
3
NH
3
amoniak
PH
3
fosfan (fosforowodór)
AsH
3
arsan (arsenowodór)
SbH
3
styban (antymonowodór)
H
BiH
3
bizmutan (bizmutowodór)
H
H
X
..
Hybrydyzacja typu sp
3
cząsteczki w kształcie piramidy
kąty od 106
o
(dla NH
3
) do 91o (dla SbH
3
i BiH
3
).
NH
3
cząsteczka polarna = 1,48 D
wiązanie atomowe spolaryzowane asocjacja cząsteczek
NH
3
w stanie ciekłym:
N - H - - - N (wiązania wodorowe)
Pozostałe wodorki są niepolarne mała różnica
elektroujemności pomiędzy wodorem i azotowcem.
Hybrydyzacja typu sp
3
cząsteczki w kształcie piramidy
kąty od 106
o
(dla NH
3
) do 91o (dla SbH
3
i BiH
3
).
NH
3
cząsteczka polarna = 1,48 D
wiązanie atomowe spolaryzowane asocjacja cząsteczek
NH
3
w stanie ciekłym:
N - H - - - N (wiązania wodorowe)
Pozostałe wodorki są niepolarne mała różnica
elektroujemności pomiędzy wodorem i azotowcem.
24
24
Połączenia z wodorem - wodorki
Amoniak
N
2
+ 3H
2
= 2NH
3
H
o
= - 92 kJ / mol
szybkość
wydajność
temperatura
ciśnienie
katalizator
+
+
+
-
+
0
Warunki optymalne syntezy:
30 - 35 MPa, 770 - 780 K,
katalizator – np. Fe
Metoda laboratoryjna: z soli amonowych
NH
4
+
+ OH
-
= NH
3
H
2
O NH
3
+ H
2
O
Amoniak rozpuszczony w wodzie
NH
3
jest dobrze rozpuszczalny w wodzie i tworzy słaby
wodorotlenek:
NH
3
+ H
2
O NH
3
H
2
O
ogrzewanie
25
25
Połączenia z wodorem - wodorki
Amoniak
NH
3
H
2
O NH
4
+
+ OH
-
K
b
= 1,8 10
-5
Sole amonowe:
NH
4
Cl, (NH
4
)
2
SO
4
, NH
4
HSO
4
.
Spalanie amoniaku w tlenie: 4NH
3
+ 3O
2
= 2N
2
+ 6H
2
O
W obecności katalizatora (Pt):
4NH
3
+ 5O
2
= 4NO + 6H
2
O metoda Ostwalda
Ciekły (bezwodny) NH
3
jest dobrym rozpuszczalnikiem dla
substancji polarnych. Ulega autodysocjacji:
2NH
3
= NH
4
+
+ NH
2
-
słaby kwas mocna zasada
Pochodne amoniaku:
Amidki
np. NaNH
2
, Ca(NH
2
)
2
I midki
np. Li
2
NH, MgNH
Azotki
np. Na
3
N, Mg
3
N
2
, AlN
Hydroksylamina NH
2
OH
26
26
Połączenia z wodorem - wodorki
Amoniak
Aminy
R
1
-R
1
, -R
2
, -R
3
lub -H
N R
2
R
3
Typy amin:
1) 1-szo rzędowa R
1
= R
2
= H, R
3
H,
np. (CH
3
)NH
2
2) 2-go rzędowa R
1
= H,
R
2
, R
3
H, np. (C
2
H
5
)
2
NH
3) 3-cio rzędowa R
1
, R
2
, R
3
H,
np. (C
8
H
17
)
3
N
4) czwartorzedowe sole amonowe
R
1
+
R
2
N R
4
X
-
X
-
to np.: Cl
-
, Br
-
R
3
I nne związki azotu z wodorem:
H
H
hybrydyzacja obu
Hydrazyna N
2
H
4
N N
atomów azotu
H
H
typu sp
2
27
27
Połączenia z wodorem - wodorki
I nne związki azotu z wodorem:
H
H
hybrydyzacja obu
Hydrazyna N
2
H
4
N N
atomów azotu
H
H
typu sp
2
W roztworze wodnym posiada właściwości słabo zasadowe:
N
2
H
4
H
2
O hydrat hydrazyny czyli (NH
2
NH
3
+
)OH
-
Hydrazyna i jej pochodne są silnymi środkami redukującymi -
wydzielają złoto, platynę i srebro z ich soli.
Stosowana jest paliwo rakietowe (+ substancje silnie
utleniające, np. ciekły tlen, H
2
O
2
, st. HNO
3
).
28
28
Połączenia z wodorem -
wodorki
Azydek wodoru HN
3
kwas azotowodorowy
umiarkowanie mocny kwas:
Sole kwasu azotowodorowego to azydki:
NaN
3
azydek sodu,
Ca(N
3
)
2
azydek wapnia
Azydek sodu jest używany w samochodowych poduszkach
powietrznych.
Wodorki pozostałych azotowców :
PH
3
- fosfan (fosforowodór)
toksyczne gazy
AsH
3
- arsan
nie posiadają wł.
SbH
3
- styban
zasadowych
BiH
3
- bizmutan
z wyj. PH
3
P
2
H
4
- dwufosfan
HN
3
= H
+
+ N
3
-
29
29
Tlenowe połączenia
azotowców
Tlenki i kwasy tlenowe azotu:
Stopień
utlenienia
Tlenki
Kwasy
+1
N
2
O
H
2
N
2
O
2
+2
NO
+3
N
2
O
3
HNO
2
+4
NO
2
, N
2
O
4
+5
N
2
O
5
HNO
3
30
30
Tlenowe połączenia
azotowców
Tlenek azotu (NO)
Otrzymywanie:
1
o
N
2
+ O
2
2NO
2
o
3Cu + 8H
+
+ 2NO
3
-
= 3Cu
2+
+ 2NO + 4H
2
O
3
o
NH
3
NO
Budowa cząsteczki NO: 5 + 6 = 11
O
2
:
6 + 6 = 12
Budowa cząsteczki NO jest taka jak O
2
ale o 1 elektron mniej:
KK (2s)
2
(
*
2s)
2
(2p
x
)
2
(2p
y
)
2
(2p
z
)
2
(
*
2p
y
)
1
liczby elektronów
walencyjnych
walencyjnych
rząd
wiązania:
katalityczne
spalanie
2,5
=
2
3
-
8
31
31
Tlenowe połączenia
azotowców
Kwas azotowy(I I I ) = HNO
2
kwas azotowy(I I I ) kwas azotawy HNO
2
J est to kwas nietrwały. W stężonych roztworach ulega rozkładowi:
3HNO
2
= H
+
+ NO
3
-
+ 2NO + H
2
O
HNO
2
H
+
+ NO
2
-
K
a
= 510
-4
Sole kwasu azotawego: azotyny, np. NaNO
2
, NH
4
NO
2
, Ca(NO
2
)
2
Anion NO
2
-
: 5 + 2 x 6 + 1 = 18 el. walencyjnych
Cząsteczka O
3
: 6 x 3 = 18 el. walencyjnych
Anion NO
2
-
jest izoelektronowy z cząsteczką O
3
ta sama
struktura orbitali molekularnych (patrz cząsteczka O
3
wg. teorii
orbitali molekularnych).
J est kwasem słabym:
32
32
Tlenowe połączenia
azotowców
Dwutlenek azotu (NO
2
)
2NO + O
2
= 2NO
2
W temperaturze < 420 K NO
2
ulega dimeryzacji:
2NO
2
N
2
O
4
N
2
O
4
+ H
2
O = HNO
3
+ HNO
2
jonowo: N
2
O
4
+ H
2
O = H
+
+ NO
3
-
+ HNO
2
Cząsteczka NO
2
5 + 2 x 6 = 17 elektronów walencyjnych 1 niesparowany
elektron cząsteczka paramagnetyczna
Cząsteczka O
3
6 x 3 = 18 elektronów walencyjnych
Cząsteczka NO
2
ma budowę podobną do O
3
- ale posiada o 1
elektron mniej:
1
0
del
2
del
2
3
,
2
2
2
,
1
2
2
2
2
y
2
1
y
2
3
2
1
)
(
)
(
)
(
)
(
)
t
(
)
p
2
(
)
p
2
(
)
s
2
(
)
s
2
(
KKK
33
33
Tlenowe połączenia
azotowców
Cząsteczka N
2
O
4
2 x 5 + 4 x 6 = 34 elektrony walencyjne nie ma tutaj
niesparowanego elektronu cząsteczka diamagnetyczna
Wiązanie N - N w cząsteczce N
2
O
4
ma większą długość (164 pm) niż
pojedyńcze wiązanie N - N w cząsteczce hydrazyny (145 pm)
wiązanie słabsze od wiązania pojedynczego:
Kwas azotowy - HNO
3
J est to mocny kwas:
HNO
3
H
+
+ NO
3
-
J est kwasem utleniającym:
Cu + HNO
3
= ?
3Cu + 8H
+
+ 2NO
3
-
= 3Cu
2+
+ 2NO + 4H
2
O
126
0
N
N
O
O
O
O
164 pm
34
34
Tlenowe połączenia
azotowców
Kwas azotowy - HNO
3
J est to mocny kwas:
HNO
3
H
+
+ NO
3
-
J est kwasem utleniającym:
Cu + HNO
3
= ?
3Cu + 8H
+
+ 2NO
3
-
= 3Cu
2+
+ 2NO + 4H
2
O
Dobierz współczynniki do tej reakcji pisząc reakcje połówkowe
Cu + HCl reakcja nie zachodzi HCl nie jest kwasem
utleniającym.
W HNO
3
roztwarzają się wszystkie metale za wyjątkiem złota
i platynowców.
Woda królewska - mieszanina stężonych roztworów wodnych HNO
3
i HCl w stosunku objętościowym 1 : 3. Reakcja roztwarzania złota
w wodzie królewskiej:
Dobierz współczynniki do tej reakcji pisząc reakcje połówkowe.
O
H
2
NO
AuCl
H
4
NO
Cl
4
Au
2
4
3
35
35
Otrzymywanie kwasu azotowego –
etapy otrzymywania
1
o
N
2
+ 3H
2
= 2NH
3
2
o
4NH
3
+ 5O
2
= 4NO + 6H
2
O
3
o
NO +
1
/
2
O
2
= NO
2
4
o
2NO
2
N
2
O
4
5
o
N
2
O
4
+ H
2
O = HNO
3
+ HNO
2
6
o
3HNO
2
= HNO
3
+ 2NO + H
2
O
36
36
HNO
3
Stężony HNO
3
: 69% mas., d = 1,41 kg/ dm
3
Sole kwasu azotowego AZOTANY, np: NaNO
3
, Ca(NO
3
)
2
,
Al(NO
3
)
3
Kształt anionu
3
NO
jest płaski (hybrydyzacja sp
2
)
Strukturę elektronową (wzory Lewisa) anionu
3
NO
oddają
3 mezomeryczne wzory elektronowe:
:
O O
:
:
O
O
:
:
O O
:
N
N
N
:
O
:
:
O
:
:
O
37
37
Tlenki fosforu, arsenu, antymonu i
bizmutu
• Fosfor, arsen i antymon nie tworzą prostych tlenków
Me
2
O
3
i Me
2
O
5
, tylko odpowiednie dimery (odróżnia je
to od azotu, który ma zdolność do tworzenia wiązań
wielokrotnych). Bizmut tworzy tlenek (Bi
2
O
3
)n (o
budowie polimerycznej),
a pięciotlenku Bi
2
O
5
nie tworzy wcale:
4Me + 3O
2
→ Me
4
O
6
(Me=P, As, Sb)
4nBi + 3nO
2
→ 2(Bi
2
O
3
)n
• Zasadowość tritlenków rośnie w szeregu N
2
O
3
→
(Bi
2
O
3
)n. Tritlenki azotu, fosforu i arsenu są kwasowe,
antymonu – amfoteryczny a bizmutu – zasadowy.
• Trwałość pentatlenków maleje w szeregu N
2
O
5
→
Sb
4
O
10
.
38
38
Tlenki i kwasy tlenowe
fosforu
st. utl. tlenki
kwasy
+3 P
4
O
6
H
3
PO
3
ortofosforawy = fosforowy(I I I )
+5
P
4
O
10
H
3
PO
4
ortofosforowy = fosforowy(V)
P
4
O
6
+ 6H
2
O = 4H
3
PO
3
P
4
O
10
+ 6H
2
O = 4H
3
PO
4
H
3
PO
4
ma ścisłą nazwę kwas ortojednofosforowy, zwyczajowo
nazywamy go kwasem fosforowym
H
3
PO
4
- kwas o średniej mocy
(x)
:
H
3
PO
4
H
+
+ H
2
PO
4
-
K
a1
= 7 10
-3
H
2
PO
4
-
H
+
+ HPO
4
2-
K
a2
= 8 10
-8
HPO
4
2-
H
+
+ PO
4
3-
K
a3
= 4 10
-13
(x)
ze względu na 1-szy etap dysocjacji
39
39
Tlenki i kwasy tlenowe
fosforu
Sole kwasu fosforowego to fosforany
Przykłady soli kwasu fosforowego:
NaH
2
PO
4
, Ca(H
2
PO
4
)
2
dwuwodorofosforan sodu i wapnia
K
2
HPO
4
, MgHPO
4
jednowodorofosforan potasu i magnezu
Ca
3
(PO
4
)
2
, AlPO
4
(obojętny) fosforan wapnia i glinu
Odwadnianie H
3
PO
4
kondensacja kwasu fosforowego polifosforany
Mamy dwa typy polifosforanów:
budowa łańcuchowa
budowa pierścieniowa
kwasy ortofosforowe
kwasy metafosforowe
1. Łańcuchy polifosforanów
Ogrzewanie H
3
PO
4
w temp. 470 - 570 K:
O
O
O O
HO - P - OH + HO - P - OH = HO - P - O - P - OH + H
2
O
OH OH
OH OH
kwas ortodwufosforowy
(H
4
P
2
O
7
)
walencyjnych
40
40
Połączenia pozostałych azotowców z
tlenem
+3
+5
As
Amfoteryczny
AsO
3
3-
(H
3
AsO
3
)
As
4
O
6
As
3+
(As
4
O
6
- arszenik - silna trucizna)
Kwasowy
As
4
O
10
AsO
4
3-
(H
3
AsO
4
)
Sb
Zasadowy
Sb
4
O
6
Sb
3+
Sb(OH)
3
– wodorotlenek antymonu(I I I )
Sb
2
(SO
4
)
3
- siarczan antymonu(I I I )
Hydroliza Sb
3+
:
Sb
3+
+ H
2
O = SbO
+
+ 2H
+
SbO
+
: kation antymonylowy
Kwasowy
Sb
2
O
5
[Sb(OH)
6
]
-
HSb(OH)
6
– kwas
heksahydroksoantymonowy(V)
41
41
Połączenia pozostałych azotowców z
tlenem
Bi
Zasadowy
Bi
2
O
3
Bi
3+
Bi(OH)
3
– wodorotlenek bizmutu(I I I )
Bi
2
(SO
4
)
3
- siarczan bizmutu(I I I )
Hydroliza Bi
3+
:
Bi
3+
+ H
2
O = BiO
+
+ 2H
+
BiO
+
: kation bizmutylowy
Kwasowy
Bi
2
O
5
BiO
3
-
(BiO
4
3-
)
Kwasy bizmutu(V) nie są znane