FORMY PRAWNO - 

ORGANIZACYJNE SFP

JEDNOSTKA  BUDŻETOWA

DOPUSZCZALNY ZAKRES FORM 

PRAWNO - ORGANIZACYJNYCH 

SFP

Ustawa o finansach publicznych stanowi, że jednostki sektora 
finansów publicznych mogą być tworzone w formach określonych w 
tej ustawie (rozdział III art. 19) oraz na podstawie odrębnych 
ustaw jako państwowe lub samorządowe osoby prawne albo jako 
państwowe jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości 
prawnej. 

Przykładem form regulowanych odrębnie są tzw. państwowe 
jednostki organizacyjne takie jak np.

Polska Akademia Nauk,
Państwowe Szkoły Wyższe,
Instytucje Kultury,
Agencje Rządowe.

Podmioty te posiadają osobowość prawną. UOFP w odniesieniu do 
tej grupy podmiotów stwierdza, że sporządzają plany finansowe 
zgodnie z przepisami stanowiącymi podstawę ich utworzenia, z 
uwzględnieniem przepisów UOFP (art. 41).

FORMY RZĄDOWE I 

SAMORZĄDOWE

Podział ten nie uwzględnia podziału SFP na sektor rządowy i 

samorządowy, dlatego w praktyce należy odróżnić formy 

organizacyjne państwowe i samorządowe. Należą do nich:

 państwowe jednostki budżetowe,

 gminne, powiatowe albo wojewódzkie jednostki 

budżetowe,

 gospodarstwa pomocnicze przy państwowych jednostkach 

budżetowych,

 gospodarstwa pomocnicze przy gminnych, powiatowych 

albo wojewódzkich jednostkach budżetowych,

 fundusze motywacyjne państwowych jednostek 

budżetowych,

 państwowe zakłady budżetowe,

 gminne, powiatowe lub wojewódzkie zakłady budżetowe,

 państwowe fundusze celowe,

 gminne, powiatowe lub wojewódzkie fundusze celowe.

FINANSOWANIE NETTO I BRUTTO

 Jednostka budżetowa oparta jest, co do zasady, na metodzie 

finansowania określanej mianem finansowania brutto. Pozostałe 
formy opierają się generalnie na tzw. finansowaniu netto.

Zamiast określenia finansowanie brutto i netto często używa się 

określenia gospodarka budżetowa i pozabudżetowa; bądź też 
finansowanie pośrednie i bezpośrednie.

Niekiedy wyróżnia się finansowanie wielorakie, które stanowi 

specyficzne połączenie finansowania brutto i netto.

PODMIOT / URZĄDZENIE

Formy prawno-organizacyjne SFP mogą być 
jednostkami organizacyjnymi o określonej 
podmiotowości, albo też stanowić jedynie 
urządzenia gospodarki finansowej służące 
określonym podmiotom.

Fundusze motywacyjne                            
Fundusze celowe

JEDNOSTKA BUDŻETOWA

DEFINICJA

Jednostkami budżetowymi są takie jednostki 
organizacyjne sektora finansów publicznych, 
które pokrywają swoje wydatki bezpośrednio z 
budżetu, a pobrane dochody
 (poza określonymi w UOFP) odprowadzają na 
rachunek odpowiednio dochodów  budżetu 
państwa albo budżetu jednostki samorządu 
terytorialnego.

JEDNOSTKA BUDŻETOWA

Jednostki budżetowe tworzy się zwykle w sferze usług 
niematerialnych, administracji państwowej bądź 
samorządowej, obronności, porządku wewnętrznego, 
szkolnictwa.
Co do zasady działalność jednostek budżetowych jest 
nieodpłatna, albo też odpłatność za świadczone usługi 
jest niewielka w relacji do wydatków takich jednostek 
(opłaty publiczne).

Przykłady: urzędy skarbowe, izby skarbowe, urzędy celne, 
urzędy kontroli skarbowej, urzędy wojewódzkie, 
Regionalne Izby Obrachunkowe, urzędy pracy, jednostki 
MON, ambasady, sądy, prokuratury, domy pomocy 
społecznej, szkoły podstawowe, średnie i zawodowe, 
komendy policji i delegatury ABW, kuratoria. 

TWORZENIE /LIKWIDOWANIE

Państwowe jednostki budżetowe tworzą, łączą 
i likwidują   
    ministrowie, kierownicy urzędów 
centralnych, 
    wojewodowie oraz inne podmioty. 

Ponadto jednostka budżetowa może powstać na 
mocy 
    ustawy powołującej określony urząd bądź 
organ.
  

Samorządowe jednostki budżetowe tworzą, 
łączą i likwidują 
    organy stanowiące tych jednostek (rada 
gminy, rada 
    powiatu, sejmik województwa

Cechy charakterystyczne jednostek 

budżetowych

jednostka budżetowa nie posiada osobowości prawnej, 
tzn. nie może występować jako strona i nie może zaciągać 
zobowiązań, jednak traktuje się ją jak samodzielny podmiot,

nie jest właścicielem majątku, który służy do realizacji jej 
zadań (nie ma prawa pobierać pożytku z majątku), 

właścicielem jej majątku jest SP albo JST,

kierownika jednostki budżetowej mianuje organ 
stanowiący, 

kierownik działa z upoważnienia organu stanowiącego, a 
nie w imieniu jednostki budżetowej

.

Cechy charakterystyczne jednostek 

budżetowych

jednostka budżetowa świadczy swoje usługi zwykle 
bezpłatnie,

nie jest obciążona niektórymi świadczeniami o 
charakterze publiczno-prawnym na rzecz budżetu (np. 
podatkiem dochodowym od osób prawnych), 

wielkość środków postawionych w danym roku do użytku 
jednostce budżetowej jest z góry określona limitem. Jeśli 
środki te nie zostaną wykorzystane w całej wysokości, 
pozostała część wraca z powrotem do budżetu. Zasada ta 
nie dotyczy dochodów własnych zgromadzonych na 
odrębnym rachunku,

podstawą funkcjonowania jednostek budżetowych jest 
plan finansowy. Znajdują się w nim przychody i wydatki, 
lecz brak jest wyniku finansowego, którego jednostka 
budżetowa nie ma.

RACHUNKI DOCHODÓW WŁASNYCH 

JB

 
Działalność finansowa jednostek budżetowych opiera się na 
ich planach finansowych, obejmujących przewidywane w 
danym roku budżetowym dochody i wydatki. Plany te 
stanowią fragment odpowiedniego budżetu.
 
Sposób funkcjonowania jednostek budżetowych jest wyrazem 
respektowania zasady zupełności budżetu. Skutkiem tego 
jest mała elastyczność ich gospodarki finansowej (z góry 
zaplanowane dochody i wydatki) i niewielką skłonnością do 
oszczędności i podejmowania starań w kierunku zwiększenia 
dochodów. 
 
Uelastycznienie gospodarki finansowej może nastąpić 
poprzez stworzenie w ramach jednostki budżetowej 

gospodarstwa pomocniczego 

albo 

funduszu 

motywacyjnego

, ponadto niektóre rodzaje dochodów 

pozyskiwanych przez jednostki budżetowe mogą one 
gromadzić na 

rachunku dochodów własnych

. 

RACHUNKI DOCHODÓW WŁASNYCH

ŹRÓDŁA

Wszystkie jednostki budżetowe

Państwowe jednostki budżetowe

opłaty za udostępnianie 
dokumentacji przetargowej;

spadki, zapisy i darowizny w 
postaci pieniężnej na rzecz 
jednostki budżetowej;

odszkodowania i wpłaty za 
utracone lub uszkodzone mienie 
będące w zarządzie bądź 
użytkowaniu jednostki 
budżetowej

. 

Jednostki budżetowe JST mogą 

gromadzić na rachunku dochodów 

własnych dochody określone w 

uchwale przez organ stanowiący 

jednostki samorządu 

terytorialnego.

Jednostki 

budżetowe

              JST

   

z działalności wykraczającej poza zakres działalności 
podstawowej, określonej w statucie, polegającej między 
innymi na świadczeniu usług, w tym szkoleniowych i 
informacyjnych;

z opłat egzaminacyjnych, za wydawanie świadectw i 
certyfikatów, jak również za sprawdzanie kwalifikacji;

z wpisów i wpłat z tytułu prowadzenia postępowań 
odwoławczych;

ze sprzedaży zapasów mobilizacyjnych;

w związku z realizacją zadań i przedsięwzięć we współpracy 
ze służbami specjalnymi innych państw;

za czynności polegające na zapewnieniu bezpieczeństwa 
imprez masowych;

z Narodowego Funduszu Zdrowia za udzielanie świadczeń 
zdrowotnych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej i 
podstawowych świadczeń lekarza dentysty w jednostkach 
utworzonych przez MON, MSPR i MSW;

z opłat za wykonywanie czynności Inspekcji Weterynaryjnej,

z niektórych opłat osiąganych przez szkoły,

z opłat z tytułu zryczałtowanych kosztów rzeczywistych za 
wykonane czynności konsularne;

z wpływów z najmu, dzierżawy lub sprzedaży składników 
majątkowych placówek zagranicznych w wysokości 75% 
tych wpływów;

z odsetek z tytułu wkładów i lokat na rachunkach bankowych 
placówek zagranicznych;

inne określone w ustawie.

PRZEZNACZENIE DOCHODÓW 

WŁASNYCH

Dochody własne jednostek budżetowych wraz z odsetkami są 
przeznaczone na:

• sfinansowanie wydatków bieżących i inwestycyjnych 
związanych z uzyskiwaniem przez jednostkę budżetową dochodów z 
tytułów wymienionych w ustawie (tylko określone źródła),

•cele wskazane przez darczyńcę;

•remont lub odtworzenie mienia w przypadku uzyskiwania 
dochodów z tytułów wymienionych w ustawie (tylko określone 
źródła),

Dochody własne wraz z odsetkami nie mogą być 

przeznaczane na finansowanie wynagrodzeń 

osobowych

,

z wyjątkiem określonych przypadków dodatkowego 

wynagrodzenia!

Wyjątki: wynagrodzenia pracowników Policji i urzędów skarbowych. 

Nadwyżka dochodów własnych

Państwowa jednostka budżetowa, która utworzyła rachunek 
dochodów własnych odprowadza do budżetu państwa 
ustaloną na dzień 31 grudnia nadwyżkę dochodów 
własnych, uzyskanych z określonych źródeł, 
przekraczającą 1/6 planowanych na dany rok budżetowy 
wydatków finansowanych z dochodów własnych.

Odrębne ustawy nie mogą określać 

innych źródeł dochodów własnych, niż 

wymienione w UOFP i innego ich 
przeznaczenia niż określonego w 

ustawie.

Fundusze motywacyjne

Fundusze motywacyjne są środkami 

finansowymi gromadzonymi przez państwowe 

jednostki budżetowe na wyodrębnionych 

rachunkach bankowych, z części dochodów 

budżetu państwa uzyskanych z tytułu 

przepadku rzeczy lub korzyści majątkowych 

pochodzących z ujawnienia przestępstw i 

wykroczeń przeciwko mieniu oraz 

przestępstw skarbowych i wykroczeń 

skarbowych.

FM geneza

• Fundusze motywacyjne (od 2005) 

zastąpiły krytykowane środki 
specjalne. 

• Fundusze motywacyjne 

nie są 

funduszami celowymi

 w 

rozumieniu ustawy o finansach 
publicznych.

Przeznaczenie środków funduszu 

motywacyjnego

• Fundusze motywacyjne są przeznaczone na 

nagrody dla pracowników, żołnierzy i 

funkcjonariuszy, którzy bezpośrednio przyczynili 

się do uzyskania dochodów budżetu państwa z 

tytułów wskazanych wyżej.

• W przypadku, gdy więcej niż jedna jednostka 

budżetowa jest uprawniona do gromadzenia 

funduszu motywacyjnego wielkość części dochodów 

budżetu państwa przeznaczonych na fundusz 

motywacyjny w sumie nie może być większa niż 

wielkość określona odrębną ustawą.

Gospodarstwo pomocnicze

Wyodrębnienie organizacyjne wyraża się posiadaniem własnej 
struktury organizacyjnej i zespołu pracowników. 

Wyodrębnienie finansowe wyraża się posiadaniem własnego rachunku 
bankowego i rocznego planu finansowego (obejmuje on rachunek zysków 
i strat).

Sprzedając usługi na rzecz macierzystej jednostki budżetowej cena nie 
może przekroczyć kosztów własnych.

Co do zasady gospodarstwo pomocnicze pokrywa swe wydatki z 
uzyskanych przychodów własnych.

Gospodarstwo pomocnicze może otrzymywać z budżetu dotacje 
przedmiotowe (ale nie inwestycyjne!). 

Jeżeli wystąpi zysk, to 50% trafia do właściwego budżetu, druga zaś 
podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych.

Jednostki te powołują kierownicy jednostek budżetowych po 
uzyskaniu zgody dysponenta części budżetowej bądź zarządu jednostki 
samorządu terytorialnego. 

W ramach jednej jednostki budżetowej może funkcjonować kilka 
gospodarstwa pomocniczych.

To wyodrębniona organizacyjnie i finansowo część podstawowej 

działalności jednostki budżetowej lub działalność uboczna. 

Przykłady gospodarstw 

pomocniczych

 warsztaty szkolne prowadzone w formie gospodarstw 
pomocniczych przy 
     zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich, 

zakłady remontowo budowlane,

 gospodarstwa rolne przy szkołach rolniczych,

 warsztaty remontowe przyszkolne,

 kasyna, 

 piekarnie, 

 pralnie przy jednostkach wojskowych,

 ośrodki informatyczne i wojewódzkie bazy danych,

 zakłady remontowo-budowlane działające na potrzeby 
organów 
    centralnych,

 ośrodki wypoczynkowe.

 ośrodki remontowo-budowlane, hotelowe, wczasowo-
szkoleniowe, 
     gastronomiczne,

 administracja lokali służbowych.

Przychody

Działy

Ogółem

w tym:

dotacja

z 

budżetu

Wydatki

Wpłata do 

budżetu

1

2

3

4

5

Rolnictwo i łowiectwo

98.715

943

98.679

Przetwórstwo przemysłowe

2.430

1.924

205

Transport i łączność

70.545

72.833

10

Działalność usługowa

43.622

42.765

347

Informatyka

29.411

29.512

Administracja publiczna

446.849

426.420

8.361

Urzędy naczelnych organów władzy 

państwowej, kontroli i ochrony 
prawa oraz sądownictwa

31.323

31.317

2

Obrona narodowa

259.867

259.328

216

Bezpieczeństwo publiczne i ochrona 

przeciwpożarowa

93.056

92.852

82

Wymiar sprawiedliwości

188.497

579

186.117

Oświata i wychowanie

8.971

8.945

Ochrona zdrowia

20.282

20.131

72

Edukacyjna opieka wychowawcza

36.155

36.158

Kultura i ochrona dziedzictwa 

narodowego

2.290

2.288

Ogrody botaniczne i zoologiczne oraz 

naturalne obszary i obiekty 
chronionej przyrody

59.966

2.104

57.031

510

Razem

1.391.979

3.626 1.366.300

9.805

Gospodarstwa pomocnicze w ustawie budżetowej 2005

W dziale administracja publiczna działają przede wszystkim 
gospodarstwa pomocnicze zajmujące się obsługą ministerstw i 
urzędów administracji rządowej.
Ponadto w dziale tym funkcjonują gospodarstwa przy:
- Kancelarii Prezesa Rady Ministrów świadczące usługi 
inwestycyjno-remontowe, wczasowo-rekreacyjne, techniczne, 
biurowe, gospodarcze i recepcyjne niezbędne do realizacji 
zadań Kancelarii.
Podstawowym źródłem przychodów gospodarstwa są wpływy 
ze sprzedaży wyrobów i usług, w tym z wydawania i 
rozpowszechniania Dziennika Ustaw i Monitora 
Polskiego,

-Polskiej Akademii Nauk świadczące usługi na rzecz 
Kancelarii i innych jednostek organizacyjnych PAN w zakresie 
działalności transportowej oraz gospodarstwa pomocnicze przy 
Stacjach Naukowych PAN w Paryżu, Wiedniu i Berlinie.

Gospodarstwa pomocnicze w dziale 

administracja publiczna

w 2005 r.