PowerPoint Presentation

Psychologia zdrowia

dr Marlena Kossakowska

mkossakowska@swps.edu.pl

Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej

Wydział Zamiejscowy w Sopocie

Marlena Kossakowska

Literatura podstawowa

•

Bishop, G.D. (2000). Psychologia zdrowia.

Wrocław: Wydawnictwo ASTRUM.

Literatura uzupełniająca:

•

Heszen-Niejodek I. (red.), (1990). Rola psychologa

w diagnostyce i leczeniu chorób somatycznych.

Warszawa: PZWL. Rozdział V

•

Heszen – Niejodek, I., Sęk, H. (red.). (1997).

Psychologia zdrowia. Warszawa: PWN.

•

Sheridan, C.L., Radmacher S.A. (1998).

Psychologia zdrowia

. Warszawa: IPZ PTP.

•

Zagadnienia z anatomii i fizjologii człowieka z

dowolnie wybranej pozycji bibliograficznej.

Marlena Kossakowska

Egzamin:

•

Test wiadomości

•

Zakres materiału:

1. treść wykładów,

2. znajomość literatury.

Marlena Kossakowska

Po co komu psychologia

zdrowia?

•

Stres i radzenie sobie

•

Profilaktyka i zachowania zdrowotne

•

Psychologia chorego przewlekle

•

Psychosomatyka

•

Psychoneuroimmunologia

Marlena Kossakowska

Trochę historii

•

Medycyna psychosomatyczna 1818 (Johann Heinroth)

•

1911 – sympozjum APA poświęcone znaczeniu psychologii w

medycynie

•

Psychosomatic medicine

(1939). Badanie psychologicznych

i fizjologicznych aspektów wszystkich normalnych i

nienormalnych funkcji cielesnych w ich wzajemnych

powiązaniach, celem zintegrowania terapii somatycznej i

psychoterapii.

•

Psychosomatyka (Alexander 1948): osobowość + sytuacja

+ słabość konstytucjonalna narządu

Marlena Kossakowska

Trochę historii cd.

•

Medycyna behawioralna – lata 70te XX wieku – dziedzina

interdyscyplinarna, zajmująca się rozwojem i integracją

wiedzy i technik z zakresu nauk behawioralnych i

biomedycznych , pozwalających na zrozumienie zdrowia i

choroby, oraz zastosowanie tych technik i wiedzy w

prewencji, diagnostyce, leczeniu i rehabilitacji (Weiss,

1987).

•

Psychologia medyczna - psychologiczne aspekty

powstawania, przebiegu i leczenia chorób somatycznych,

tzn. zarówno uwarunkowania, jak i następstwa stanu

somatycznego, mieszące się w sferze procesów

psychicznych, osobowości i zachowania człowieka (Heszen-

Klemens, 1983)

•

Zmiana warunków życia i przyczyn śmierci choroby zakaźne

choroby serca, nowotwory, udary, niezakaźne choroby

układu oddechowego

Marlena Kossakowska

Joseph D. Matarazzo, 1982:

Joseph D. Matarazzo, 1982:
Psychologia zdrowia to
całokształt specyficznego,
oświatowego, naukowego i
profesjonalnego wkładu
psychologii jako dyscypliny do
promocji i utrzymywania
zdrowia, zapobiegania i leczenia
chorób, rozpoznawania
etiologicznych i diagnostycznych
korelatów zdrowia, choroby i
zbliżonych dysfunkcji, a także do
analizy i optymalizacji systemu
opieki zdrowotnej i
kształtowania polityki
zdrowotnej.

Marlena Kossakowska

Trochę historii cd.

•

Shelley E. Taylor, 1986:

Psychologia zdrowia jest

działem psychologii

zajmującym się

poznaniem wpływu

czynników

psychologicznych na to,

że ludzie pozostają

zdrowi, określeniem ich

znaczenia w

powstawaniu chorób oraz

ich roli w kształtowaniu

zachowania ludzi, kiedy

zachorują.

Marlena Kossakowska

Trochę historii cd.

•

1978 powstaje Sekcja Psychologii Zdrowia jako 38 sekcja

APA

•

1982 Health Psychology

•

1984 Sekcji Psychologii Zdrowia w International Association

of Applied Psychology, IAPA

•

1984 Sekcja Psychologii Chorego Somatycznie przy PTP (PL)

•

1991 Polska Sekcja Europejskiego Towarzystwa Psychologii

Zdrowia przy PTP (PL)

•

Specjalizacja z psychologii klinicznej 1983 (PL)

•

1984 – przedmiot na uczelniach wyższych w ramach

psychologii (PL)

•

Sztuka Leczenia – Towarzystwo Edukacji Psychosomatycznej

•

Psychologia Jakości Życia - SWPS

Marlena Kossakowska

Makro-społeczne warunki życia a

zdrowie - ubóstwo

•

Ubóstwo – 5,6 bln ludzi na świecie, 4,4 bln

mieszka w krajach rozwijających się,

połowa populacji światowej cierpi z powodu

braku dostępu do świadczeń zdrowotnych.

•

Ubóstwo: brak dostępu do wody zdatnej do

picia, warunków sanitarnych, właściwej

diety, dachu nad głową, podstawowej

edukacji, podstawowej opieki zdrowotnej,

wystarczający dochód

Marlena Kossakowska

Makro-społeczne warunki życia a zdrowie

– nierówności między państwami. Dla krajów najbogatszych

(Marks, 1999)

Oczekiwana długość

życia w momencie

narodzin

% dochodu

wypracowanego

przez 20% najlepiej

zarabiających

PKB na osobę

Liczba lekarzy na 1000

Liczba
pielęgniarek na
1000

Liczba kobiet na
100 mezczyzn z
wykszt. srednim

0,52

-0,15

p<0,05

Marlena Kossakowska

Makro-społeczne warunki życia a zdrowie

– nierówności między państwami. Dla krajów najuboższych

(Marks, 1999)

Oczekiwana długość

życia w momencie

narodzin

% dochodu

wypracowanego

przez 20% najlepiej

zarabiających

PKB na osobę

Liczba lekarzy na 1000

Liczba
pielęgniarek na
1000

Liczba kobiet na
100 mezczyzn z
wykszt. srednim

p<0,05

Marlena Kossakowska

Makro-społeczne warunki życia a zdrowie

– nierówności społeczne

•

Korelaty statusu społeczno-ekonomicznego SSE (zawodowy +

edukacyjny + ekonomiczny +), niski SSE:

- niska waga urodzeniowa

- niestabilna rodzina

- zaniedbywanie dzieci (słabe żywienie)

- palenie i picie alkoholu przez rodziców

- brak ćwiczeń fizycznych u rodziców

- niski dochód w rodzinie

- złe warunki mieszkaniowe

- przeludnienie

- życie w zanieczyszczonym środowisku

- bezrobocie lub niestabilne zatrudnienie

- narażenie na choroby zawodowe

- znaczne nasilenie używek

- niskie wsparcie społeczne

- niska kontrola społeczna

Marlena Kossakowska

Makro-społeczne warunki życia a zdrowie

- różnice seksualne

•

Kobiety żyją dłużej niż mężczyźni, ale ich zdrowie

jest w gorszym stanie. Kobiety – wyższa

zachorowalność, ale niższa śmiertelność. Częściej

chorują na choroby o łagodnym i ostrym

przebiegu, częściej odwiedzają lekarzy, częściej

są hospitalizowane, częściej chorują na:

nadciśnienie, nerki, choroby autoimmunologiczne

(rzs, sm, toczeń) (Litt, 1993), depresję,

•

Mężczyźni częściej ulegają wypadkom, popełniają

samobójstwa, są sprawcami morderstw, częściej

chorują na serce.

Marlena Kossakowska

Makro-społeczne warunki życia a zdrowie

- przynależność do grupy etnicznej

Przyczyny nierówności związane z przynależnością

do grupy etnicznej:

Rasizm – dyskryminowane grupy etniczne mają

gorszy do stęp do służby medycznej,

zatrudnienia, mają niższy SSE

Etnocentryzm – faworyzowanie potrzeb

większości etnicznej

Kultura – odmienne wartości kulturowe, normy

społeczne, oczekiwania

Genetyka – np. niedokrwistość sierpowata-

mieszkańcy Karaibów, niedokrwistość

tarczowatokrwinkowa (talasemia) – mieszkańcy

basenu Morza Śródziemnego, choroba Tay-Sachs

u Żydów

Marlena Kossakowska

Zachorowanie na nowotwory złośliwe w Polsce

(2001)

1.warga,j.ustna,gardlo 2.n.trawienne 3.n.odde,pluca 4.kosci, 5.czerniaki
6.tkanki miękkie 7.sutek 8.n.plciowe 9.u.moczowy
10.oko,mozg,u.nerwowy 11. tarczyce i in.gruczoły 12. wtórne 13. limfa,
krew 14. niezależne mnogie umiejscowienia

Marlena Kossakowska

Przyczyny śmierci (Anglia i Walia;

dane:1997)

1.ch.u.krążenia 2.nowotwory złośliwe 3. ch.u.oddech. 4.ch.u.pokarmowego
5.uszkodzenia, wypadki, zatrucia 6.ch.u.rozrodczego

Marlena Kossakowska

Sens psychologii zdrowia

•

10-15% medycyna leczy (co z pozostałym % ?);

zasoby psychologiczne, styl życia, warunki

ekonomiczne, stan środowiska

•

Alameda Study

(USA: CA; 1969)

–

znaczenie

zachowań zdrowotnych (

regularne spożywanie posiłków,

nie jedzenie między posiłkami,

systematyczny wysiłek fizyczny

nie palenie papierosów

, 7-8 godzin snu, utrzymywanie

prawidłowej wagi, umiarkowane spożywanie alkoholu

)

•

Dehumanizacja Medycyny:

technicyzacja-inwazyjne

sposoby leczenia, biurokratyzacja, relacja lekarz-pacjent

Marlena Kossakowska

Sens psychologii zdrowia cd

•

Rosnące koszty opieki

medycznej (śmierć nie

eliminuje)

•

Przyczyny wzrostu:

zmiany struktury

demograficznej, starzejące się

społeczeństwa

wzrost liczby pacjentów,

zwłaszcza chronicznie chorych

rozwój medycyny, zwłaszcza

kosztownych procedur

medycznych

Procent produktu

narodowego

przeznaczany na

opiekę zdrowotną,

dane: USA

Marlena Kossakowska

Wydatki na służbę zdrowia w 44

najbogatszych państwach – nierówności

ekonomiczne

1.UK i Słowacja 2.Australia i Czechy 3.USA i Polska 4.NZ i Japonia 5.Szwajcaria i
Hiszpania

źródło: UN Human Dev. Report, 1999

Marlena Kossakowska

Sens psychologii zdrowia cd

•

Dostarcza etycznych problemów

badawczych (choroba jako naturalne

źródło stresu, leczenie nie za wszelką

cenę, wzrost standardów etycznych)

•

Potrzeba podmiotowego traktowania

pacjenta, zwiększenie świadomości

ludzi, większa demokratyzacja życia

społecznego…

Marlena Kossakowska

Koncepcje zdrowia (1)

Zdrowie to:

health

– (starogermański, anglosaski)

whole,

hale, holy

•

Stan braku choroby

•

Pełen dobrostan fizyczny , psychiczny

(duchowy) i społeczny, nie tylko zwykły

brak choroby (WHO, 1946)

•

Dobrostan fizyczny, psychospołeczny,

kulturowy, ekonomiczny i duchowy, nie

tylko brak choroby (Marks, 2000)

Marlena Kossakowska

Koncepcje zdrowia (2)

Zdrowie to:

poddająca się zmianom zdolność człowieka
zarówno do osiągania pełni własnych
fizycznych, psychicznych i społecznych
możliwości, jak i reagowania na wyzwania
środowiska

proces poszukiwania i utrzymywania
równowagi w obliczu obciążeń, jakie
nieustannie na organizm nakłada otoczenie.

Marlena Kossakowska

Determinanty zdrowia

(Dahlgren, Whitehead, 1991)

Jednostka:

Płeć, wiek,

dziedziczenie

STYL ŻYCIA

WPLYWY SPOLECZNE

WARUNKI ŻYCIA I PRACY

WARUNKI SPOŁECZNO-EKONOMICZNE, KULTUROWE I ŚRODOWISKO

Marlena Kossakowska

Koncepcje teoretyczne

•

Koncepcja patogenetyczna -

poszukiwanie psychospołecznych

uwarunkowań chorób i dysfunkcji

somatycznych

•

Koncepcja salutogenetyczna

(Antonovsky, 1978), zdrowie na

kontiuum z chorobą -

poszukiwanie

psychospołecznych uwarunkowań zdrowia

(zasoby)

Marlena Kossakowska

Paradygmaty medyczne

•

Paradygmat biomedyczny – nacisk na

chorobę i jej leczenie, dualizm: ciało-

psychika, redukcjonistyczny,

mechanicystyczny

•

Paradygmat biopsychospołeczny –

czy wystarczający?

Marlena Kossakowska

Podejścia teoretyczne do psychologii zdrowia

•

Teorii uczenia się

•

Psychofizjologiczne

•

Systemowe

•

Holistyczne

Marlena Kossakowska

Zastosowania psychologii

zdrowia

1. Pomoc chorym przewlekle

2. Poprawa stanu zdrowia (promocja

zdrowia, zmiana zachowań

zdrowotnych)

Marlena Kossakowska

Kulturowa psychologia

zdrowia

•

Potrzeba perspektywy

międzykulturowej (etnocentryzm

klasycznej psychologii zdrowia,

zróżnicowanie czynników ryzyka wśród

narodów, indywidualizm w

społecznościach- ludzie czują się

bardziej jednostkami bądź członkami

najbliższych rodzin niż społeczeństwa)

Marlena Kossakowska

Medycyna Wschodu i

Zachodu

•

Model mechanistyczny i

redukcjonistyczny a model

holistyczny

Marlena Kossakowska

KULTUROWE POJMOWANIE ZDROWIA I

CIERPIENIA (Shweder i in., 1997)

•

1. perspektywa biomedyczna –

Zachód – sposoby wyjaśniania: podłoże genetyczne,

zaburzenia gospodarki hormonalnej, defekty organiczne,

fizjologiczne osłabienie… Leczenie – farmakologia,

przyjmowanie innych specyfików

Wschód – limfa, płyny ustrojowe, soki. Leczenie – Leczenie

mechaniczne: masaże, zabiegi chirurgiczne, wymioty…

•

2. perspektywa interpersonalna –

Zachód – niepokojenie, nadużycie, wyzysk. Sposoby zaradcze:

unikanie lub naprawa relacji interpersonalnych

Wschód – magia, zło, czary, demony. Sposoby zaradcze:

magia, talizmany…

Marlena Kossakowska

KULTUROWE POJMOWANIE ZDROWIA I

CIERPIENIA (Shweder i in., 1997) cd

•

3. perspektywa społeczno-polityczna –

Zachód i Wschód - prześladowanie, ucisk, polityczna

dominacja, niekorzystna polityka ekonomiczna lub

rodzinna. Sposoby naprawcze: reformy społeczne

lub polityczne.

•

4. perspektywa psychologiczna – niezaspokojone

potrzeby, lęk. Terapia: interwencja psychologiczna i

psychospołeczna, np. psychoterapia, medytacja

•

5. perspektywa astrofizyczna – położenie planet,

księżyca, gwiazd względem siebie. Sposoby

zaradcze: optymistyczne oczekiwanie w pokorze na

zmiany

Marlena Kossakowska

KULTUROWE POJMOWANIE

ZDROWIA I CIERPIENIA (Shweder i

in., 1997) cd

•

6. perspektywa ekologiczna – stres

środowiskowy, zanieczyszczenie i inne

czynniki środowiskowe. Sposoby walki:

redukcja zagrożeń środowiskowych

•

7. perspektywa moralna – pogwałcenie

praw moralnych, obowiązków

moralnych… Sposoby zaradcze:

rozgrzeszenie, wyznanie win…

Marlena Kossakowska

Pojęcie zdrowia w cywilizacji Zachodu

•

Badania D’Houtaud, Field (1984)- wysoka i średnia

klasa społeczno-ekonomiczna definiują zdrowie w

kategoriach hedonistycznych, przyjemności

czerpanej w życiu, równowagi, witalności; osoby o

niskim statusie społecznym – zdrowie to

psychologiczny dobrostan, cenna wartość, higiena,

brak choroby

•

Badania Blaxter (1990) – 9 kategorii zdrowia:

nieobecność symptomów, zdrowie pomimo choroby,

zasoby osobiste, zachowania prozdrowotne, fizyczna

sprawność, witalność, psychospołeczny dobrostan,

poprawne społeczne relacje, zdrowie jako funkcja.

Kobiety – zdrowie w kategoriach relacji

interpersonalnych

Marlena Kossakowska

Pojęcie zdrowia i choroby

w cywilizacji Wschodu - Chiny

•

Choroba nie istnieje, tylko człowiekowi brakuje czegoś

z zewnątrz do osiągnięcia równowagi, choroba jako

konsekwencja braku równowagi, zdrowie to rezultat

uzyskiwania równowagi między światem wewnętrznym

i zewnętrznym. Choroba to wołanie o pomoc. Ściśle

związane z taoizmem. Człowiek jest jak ogród, którego

trzeba pielęgnować.

•

Diagnoza: obserwacja oczu, cery, języka, paznokci,

sposobu chodzenia, postawy, wyglądy wydzielin i

wydalin, słuchanie barwy głosu, wąchanie oddechu,

potu, dotykanie, osłuchiwanie tętna.

•

Leczenie holistyczne, począwszy od emocji, leczenie

duszy. Dobry sen, odżywianie, humor, pogoda ducha,

dobroć, miłość, życzliwość, równowaga między jin i

jang

Marlena Kossakowska

Pojęcie zdrowia i choroby

w cywilizacji Wschodu - Tybet

•

Przyczyny chorób: odległe i bliskie, odległe

związane z ograniczeniami niewiedzy i emocji,

przyczyna bezpośrednia to 3 Humory (wiatr,

żółć i flegmę) i brak równowagi między nimi

•

Diagnoza: badanie pulsu i moczu – absolutna

precyzja, dokładność i wyrafinowanie – SZTUKA

•

Leczenie: lekami ziołowymi, minerałami,

Drogocennymi Pigułkami – w szczególnych

momentach (nów, święto…) recytując mantrę i

modląc się; medytacja Buddy Medycyny.

Marlena Kossakowska

Pojęcie zdrowia i choroby

w cywilizacji Wschodu – Indie

(Ayurweda)

•

Choroba – zaburzenie równowagi, wywołują

chorobę: gniew, strach, niepokój, niewłaściwe

relacje interpersonalne; na zdrowie wpływają

wszystkie aspekty życia: odżywianie, higiena, sen,

pogoda, styl życia, aktywność fizyczna, umysłowa

i seksualna. Filozofia Wedyjska. Każdy żywy

organizm jest mikrokosmosem, który

odzwierciedla makrokosmos.

•

Diagnoza doszy (vata, pitta, kapha) – wywiad, 6

pulsów na nadgarstku, bada język, analiza moczu

•

Leczenie – wydalanie toksyn, masaż, zioła,

wymioty, lewatywa, dieta, post, kąpiele

słoneczne, joga, ćwiczenia oddechowe.

Marlena Kossakowska

Prawda o skuteczności

medycyny alternatywnej

Pomaga w leczeniu chorób przewlekłych:

alergia, rzs, migrena, choroby

psychosomatyczne np. Ból wywołany

długotrwałym stresem, przemęczenie

Można ją łączyć z klasycznymi metodami.

Zapobiega chorobom, bo promuje zdrowy

styl życia i szybko wykrywa dolegliwości

Kobiety w ciąży nie powinny stosować

zabiegów z medycyny niekonwencjonalnej

(nawet podczas miesiączki).

Document Outline