Stres i radzenie sobie

• Definicja według Selyego. Zgodnie z nią w organizmie, który został 

poddany wpływowi szkodliwych czynników pojawiają się zmiany 

fizjologiczne, których zadanie polega na przystosowaniu organizmu do 

zmienionych warunków. Selye wyróżnił dwojakiego rodzaju zmiany: (1) 

specyficzne - dostosowane do rodzaju stresora i pojawiające się w 

miejscu jego oddziaływania - określane jako lokalny zespół 

adaptacyjny (LAS); (2) niespecyficzne - podobne dla różnych 

stresorów i związane z ogólną mobilizacją organizmu - określane jako 

ogólny zespół adaptacyjny (GAS). Czynniki wywołujące zmiany określa 

się mianem stresorów, a same zmiany (niespecyficzne) stanem stresu. 

Reakcja stresowa przebiega w trzech etapach: (1) stadium reakcji 

alarmowej, w którym początkowo odporność organizmu obniża się i 

widoczne są objawy zaburzenia normalnych funkcji organizmu (faza 

szoku), a następnie notuje się podwyższenie odporności i reakcje 

obronne (faza przeciwdziałania szokowi); (2) stadium odporności - 

odporność organizmu stabilizuje się na podwyższonym poziomie i 

organizm względnie dobrze toleruje obecność stresora; (3) stadium 

wyczerpania, do której dochodzi wskutek przedłużonego działania 

stresora przy jednoczesnej niemożności opanowania go, co prowadzi 

do załamania odporności organizmu i wtórnego rozregulowania jego 

funkcji. 

Transakcyjne koncepcje 

Transakcyjne koncepcje 

stresu 

stresu 

• Koncepcja Lazarusa kwintesencją tego modelu jest fakt,iż emocje są 

wynikiem lub reakcją na rzeczywiste, wyobrażone lub antycypowane 

transakcje z otoczeniem, w których pośredniczą procesy poznawcze” 

(Lazarus, 1986, str. 18). 

• Ocena pierwotna – ocena wtórna

• Dwie podstawowe funkcje radzenia sobie:

•  instrumentalna - skierowana na zmianę sytuacji, rozwiązanie problemu;

•  regulująca przykre emocje, samouspokajająca.

• Sposoby radzenia sobie:

• poszukiwanie informacji - wszechstronny przegląd sytuacji stresowej w 

celu zgromadzenia danych koniecznych dla podjęcia decyzji, 

przewartościowania sytuacji;

• bezpośrednie działania - wszystkie te czynności pozapoznawcze, które 

służą uporaniu się z sytuacją stresową;

• powstrzymanie się od działań - zaniechanie działań, które mogą 

przynieść szkody lub są sprzeczne z wyznawanymi zasadami;

• intrapsychiczne metody zaradcze - procesy poznawcze służące 

regulowaniu emocji (Lazarus, 1986; także Folkmann, Lazarus, 1985, 1986).

Koncepcja Moosa

• Moos (1986) wyróżnia pięć zestawów zadań adaptacyjnych 

pojawiających się w sytuacji kryzysu. Są to:

• ustalenie znaczenia i zrozumienie subiektywnej istotności 

sytuacji;

• konfrontacja z rzeczywistością i odpowiedź na wymagania 

sytuacji zewnętrznej;

• podtrzymywanie relacji z członkami rodziny i przyjaciółmi, 

jak również innymi osobami, które mogą być pomocne w 

rozwiązaniu kryzysu i jego następstw;

• utrzymywanie rozsądnej emocjonalnej równowagi przez 

panowanie nad dezorganizującymi emocjami;

• zachowanie pozytywnego obrazu siebie i poczucia 

kompetencji.

• Względna ważność powyższych zadań może się zmieniać w 

zależności od właściwości konkretnej osoby, sytuacji i 

otoczenia. 

Objawy stresu

• Biologia: bladość, pocenie się, przyspieszone bicie serca, 

napięcie mięśni, zmiany ciśnienia krwi, odpływ krwi do mięsni, 

suchość w ustach i gardle, częste oddawanie moczu, ból pleców, 

szyi i innych części ciała, zaburzenia menstruacji, niestrawność, 

bóle głowy, częste przeziębienia i inne pospolite dolegliwości, 

bezsenność

• Sprawność poznawcza: luki w pamięci, zapominanie, 

niemożność skoncentrowania się, ogólny brak zainteresowań, 

obsesyjne trzymanie się pewnych pomysłów.

• Emocje: lęk, rozdrażnienie, depresja, zamykanie się w sobie, 

nerwowość, złość, zakłopotanie.

• Zachowania: trudności z mówieniem, impulsywność, drżenia, 

tiki nerwowe, wysoki i nerwowy śmiech, zgrzytanie zębami, 

częstsze uleganie wypadkom, intensywne palenie papierosów, 

picie alkoholu, zażywanie leków i narkotyków, zmiany w 

odżywianiu, pojawienie się nerwowych zachowań.

• Filozofia życiowa: bezradność, kwestionowanie wartości, 

bezosobowe podejście do wykonywanych zadań, zobojętnienie.

Konsekwencje stresu

•

Zbyt wysoki poziom:

•

Ogólne fizyczne napięcie ciała - może objawiać się podwyższonym ciśnieniem krwi, 

niestrawnością, sensacjami żołądkowymi, suchością w ustach, wzmożonym poceniem 

się, dreszczami, uczuciem słabości.

•

Zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej.

•

Zwolniony refleks.

•

Lęk i zamęt w głowie.

•

Niemożność skoncentrowania się i normalnego myślenia.

•

Optymalny poziom:

•

Odprężenie fizyczne i jednoczesny przypływ energii.

•

Świadomość dobrej formy i właściwego funkcjonowania.

•

Wyostrzona uwaga, wiara w siebie.

•

Szybki refleks.

•

Zainteresowanie, zaangażowanie, łatwość realizacji zadań.

•

Zbyt niski poziom:

•

Poczucie znudzenia i bezużyteczności.

•

Brak zainteresowania i zaangażowania, odpływ energii.

•

Depresja.

•

Przekonanie, że wszystko jest bez sensu.

•

Urastanie prostych prac do ogromnych zadań.

Metody poradzenia sobie ze 

stresem

•

Opracowywanie i realizacja strategii umożliwiających 

unikanie, minimalizowanie lub modyfikowanie narażenia 

na działanie stresorów

•

psychoedukacja

•

modyfikacja stylu życia

•

poradnictwo i psychoterapia

•

zmiany w diecie

•

Rozwijanie i wykorzystywanie umiejętności 

pozwalających na redukcję zbyt wysokiego natężenia 

psychofizjologicznego funkcjonowania i reagowania:

•

medytacja

•

relaksacja

•

sterowanie oddechem

•

biologiczne sprzężenie zwrotne

•

Kształtowanie i wprowadzanie w życie technik 

umożliwiających zdrowe wyrażanie reakcji stresowych.

•

ćwiczenia fizyczne

•

rozładowanie emocjonalne.

Interwencja kryzysowa

ramy definicyjne

• Interwencja kryzysowa, jako forma 

pomocy psychologicznej, polega na 

kontakcie terapeutycznym, 

skoncentrowanym na problemie 

wywołującym kryzys, czasowo 

ograniczonym, w którym dochodzi do 

konfrontacji osoby z kryzysem i do jego 

rozwiązania. Redukcja symptomów i 

przywrócenie równowagi psychicznej 

zapobiega dalszej dezorganizacji. (W. 

Badura – Madej, 1996)

Sposoby oddziaływania w 

interwencji

• Wskazane:

– Być z osobą (aspekt matki)

– „Wejść w jej buty”

– Stwarzać szansę na uczenie się

– Czasem decydować (aspekt ojca)

• Unikać:

– Tłumienia reakcji emocjonalnych

– Wymuszania szybkich decyzji

– Bagatelizowania ostrych objawów reakcji 

kryzysowych

– Zbyt wczesnego stosowania leków

– Pocieszania, rad, itp.

Etapy interwencji

• zapewnienie bezpieczeństwa
• dostarczenie wsparcia
• ocena stanu klienta i rozmiaru 

kryzysu 

• określenie problemu kryzysowego 
• przegląd i analiza możliwości 

poradzenia sobie z kryzysem 

• sformułowanie planów 
• uzyskanie zobowiązania