ZABURZENIA GOSPODARKI 

KWASOWO-ZASADOWEJ

dr n. med. Bożena 
Stempniak

 

 

pCO

2 

w

 

kPa

pCO

2 

w

 

mmHg

ILORAZ 

 to pH  

gdy

1. 

bądź

2. 

ILORAZ

  to pH  

gdy

h

3. 

bądź

4. 

RÓWNANIE HENDERSONA-HASSELBALCHA









3

HCO



pCO

2





pCO

2







3

HCO

 

 

HCO

3

-

/ 

H

2

CO

3

HHb/HHbO

2

Na

2

HPO

4

/

NaH

2

PO

4

białczany

UKŁADY BUFOROWE

O

H

CO

2

2



3

2

CO

H







3

HCO

H

40 

mmHg

HbO

2

 jest 40-70 razy silniejszym 

kwasem od Hb
Hb jest lepszym akceptorem H

+

 niż HbO

2









4

2

4

2

PO

NaH

H

HPO

Na

2

4

4

2

HPO

PO

H





=

4

1

 W środowisku zasadowym grupy COOH, SH są 

donatorami H

+

  zachowują się jak kwasy

 W środowisku kwaśnym grupy NH

2

 są 

akceptorami H

+

  zachowują się jak zasady

 

 

płyn zewnątrzkomórkowy

mocz

płyn wewnątrzkomórkowy

  wodna faza cytoplazmy - pH 

= 6,0

 

mitochondria

 siateczka 

śródplazmatyczna

  jądro 

komórkowe

erytrocyty

komórki nabłonka kanalików nerkowych

komórki mięśni szkieletowych

pH = 7,0 - 7,4

PRZYKŁADOWE WARTOŚCI pH

pH = 7,35 - 7,45    [H

+

] = 45 - 

35 nmol/l

pH = 4,5 - 6,5    [H

+

] = 32 

nmol/l

pH = 6,95     (wartość 
średnia)

pH = 
7,2

pH = 
7,32

pH = 
6,0

 

 

krew

światło 

kanalika

nerkowego





 Na

HCO

HCO

Na

3

3

2





 H

HCO

3

2

2

CO

O

H



3

NaHCO



H



3

HCO

3

2

CO

H

2

2

CO

O

H



anhydraza
węglanow
a

komórki kanalików

nerkowych

MECHANIZM RESORPCJI ZWROTNEJ 

WODOROWĘGLANÓW

 

 

krew

światło 

kanalika

nerkowego

komórki kanalików

nerkowych

4

2

HPO

Na











Na

HPO

Na

2

4











H

HPO

Na

2

4

4

2

PO

NaH







3

HCO

H

3

2

CO

H

2

2

CO

O

H



anhydraz
a
węglanow
a



Na



3

HCO

3

NaHCO

MECHANIZM WYTWARZANIA KWAŚNOŚCI 

MIARECZKOWEJ

 

 

krew

światło 

kanalika

nerkowego

komórki kanalików

nerkowych

Cl

NH

4



Cl



Na



H

3

NH

NaCl

anhydraz
a
węglanow
a

3

2

CO

H



H

+

3

NaHCO



Na

3

NH

+  

kwas 

glutaminowy

glutaminaza  dehydrogenaza 

glutaminianowa 

glutamina

PROCES AMONIOGENEZY

 

 

KWASICA ODDECHOWA

                           [HCO

3-

]

                         -------------
                          



 pCO

2

                                     

 [HCO

3-

]

                          -------------
                          



 pCO

2

 

 

PRZYCZYNY KWASICY 

ODDECHOWEJ

uszkodzenie 

nerwowej regulacji 

oddychania

ograniczona 
ruchomość klatki 
piersiowej

choroby płuc

stosowanie mieszanin gazowych
o dużej zawartości CO

2

 u chorych

sztucznie oddychających
lub leczonych oddychaniem 
wspomaganym

ostra lub 
przewlekła 
niewydolność 
serca

hipowentylacja w 
przebiegu sztucznego 
oddychania

 zanik lub porażenie 
mięśni
    oddechowych 
 zniekształcenie 
kręgosłupa
    i klatki piersiowej
 sklerodermia
 nadmierna otyłość

 zanik lub porażenie 
mięśni
    oddechowych 
 zniekształcenie 
kręgosłupa
    i klatki piersiowej
 sklerodermia
 nadmierna otyłość

 uszkodzenie lub porażenie OUN
 uszkodzenie nerwów motorycznych w 
rdzeniu   kręgowym lub nerwów 
obwodowych mięśni oddechowych 

 uszkodzenie lub porażenie OUN
 uszkodzenie nerwów motorycznych w 
rdzeniu   kręgowym lub nerwów 
obwodowych mięśni oddechowych 

 obturacja dróg oddechowych
 rozrost tkanki włóknistej w 
płucach
 zanik pęcherzyków  płucnych
    lub czynnościowe ich 
wyłączenie

 obturacja dróg oddechowych
 rozrost tkanki włóknistej w 
płucach
 zanik pęcherzyków  płucnych
    lub czynnościowe ich 
wyłączenie

 

 

ZASADOWICA ODDECHOWA

                             [HCO

3-

] 

                           ------------
                           



 pCO

2

                                      

 [HCO

3-

]

                          -------------
                          



 pCO

2

 

 

PRZYCZYNY ZASADOWICY 

ODDECHOWEJ

zwyrodnienie OUN
w następstwie 
zmian 
chorobowych 
naczyń mózgu

mechaniczna 
hiperwentyla
cja

silne bodźce 
nerwowe

hipoksj
a

uszkodzenie lub drażnienie 

OUN

 gorączka
 toksyny egzogenne (bakteryjne) lub 
endogenne
    (amoniak)
 leki (pochodne kwasu salicylowego, 
estrogeny,
    progesteron)

 gorączka
 toksyny egzogenne (bakteryjne) lub 
endogenne
    (amoniak)
 leki (pochodne kwasu salicylowego, 
estrogeny,
    progesteron)

 ból
 stany 
podniecenia
 nerwica
 działanie zimna
 stany urazowe

 ból
 stany 
podniecenia
 nerwica
 działanie zimna
 stany urazowe

 przewlekłe choroby płuc
 niedodma
 przewlekła niewydolność 
lewokomorowa

 przewlekłe choroby płuc
 niedodma
 przewlekła niewydolność 
lewokomorowa

 

 

KWASICA METABOLICZNA

                          



[HCO

3-

]   



[H

+

]

                           -----------------------
                                      pCO

2

                                     



 [HCO

3-

] 



[H

+

]

                          ---------------------
                                  pCO

2

 

 

PRZYCZYNY KWASICY 

METABOLICZNEJ

retencja nielotnych 

kwasów

 wytwarzanie 

nielotnych 

kwasów

utrata zasad z 

wydalinami

lub wydzielinami 

ustroju

rozcieńczenie zasad
w płynach 
ustrojowych

przemieszczenie jonów H

+

z przestrzeni wodnej
śródkomórkowej do 
pozakomórkowej

ogólnoustrojowa pula zasad nie ulega zmianie

 

 

KWASICA METABOLICZNA UWARUNKOWANA

NADMIERNYM WYTWARZANIEM NIELOTNYCH 

KWASÓW

kwasica 
ketonowa

kwasica metaboliczna o innej 
etiologii

kwasica 
mleczanowa

typ A

bezwzględny lub względny niedobór 

tlenu:

typ B

prawidłowa podaż tlenu w 

tkankach:

 bezwzględny lub względny niedobór 
tlenu:
 wstrząs kardiogenny, septyczny
 w niedokrwistościach
 w blokach transportu tlenu przez 
hemoglobinę
 w zaburzeniach wentylacji

 bezwzględny lub względny niedobór 
tlenu:
 wstrząs kardiogenny, septyczny
 w niedokrwistościach
 w blokach transportu tlenu przez 
hemoglobinę
 w zaburzeniach wentylacji

 prawidłowa podaż tlenu w tkankach:

 leki lub toksyny (zatrucie metanolem, 

etanolem)
 wrodzone defekty enzymatyczne 

glukoneogenezy
 cukrzyca

 białaczka

 choroby miąższu wątroby i nerek

 prawidłowa podaż tlenu w tkankach:

 leki lub toksyny (zatrucie metanolem, 

etanolem)
 wrodzone defekty enzymatyczne 

glukoneogenezy
 cukrzyca

 białaczka

 choroby miąższu wątroby i nerek

 kwasica ketonowa 
cukrzycowa
 kwasica głodowa
 kwasica u chorych:
  z nadczynnością tarczycy
 gorączkujących
  z wydalaniem moczu o 
zapachu
    syropu klonowego
 kwasica izowalerianowa

 kwasica ketonowa 
cukrzycowa
 kwasica głodowa
 kwasica u chorych:
  z nadczynnością tarczycy
 gorączkujących
  z wydalaniem moczu o 
zapachu
    syropu klonowego
 kwasica izowalerianowa

 po zastosowaniu:
  chlorku amonowego
  chlorku wapniowego
  inhibitorów anhydrazy 
węglanowej
  po wszczepieniu moczowodów
     do okrężnicy esowatej lub 
odbytnicy

 po zastosowaniu:
  chlorku amonowego
  chlorku wapniowego
  inhibitorów anhydrazy 
węglanowej
  po wszczepieniu moczowodów
     do okrężnicy esowatej lub 
odbytnicy

 

 

UPOŚLEDZENIE 

CZYNNOŚCI NEREK

niedostateczne wydalanie jonów H

+

 

przez nerki

kwasica 
nerkowa 
mocznicowa

kwasica 
nerkowa 
kanalikowa

ostra

przewlek

ła

dystaln

a

(typ I)

proksymaln

a

(typ II)

 liczby czynnych 

nefronów

prawidłowa lub nieznacznie
 liczba czynnych nefronów

 

 

10

20 30

0

10

10
0

1

2

3

4

1

2

3

4

5

sekund
y

minuty

godzin
y

dni

EFEKTYWNOŚĆ BUFOROWANIA JONÓW WODOROWYCH 

PRZEZ UKŁADY BUFOROWE ŚRÓD- I POZAKOMÓRKOWE W 

OSTREJ KWASICY METABOLICZNEJ

A

B

C

D

A

buforowanie jonów H

+ 

przez układy buforowe przestrzeni 

pozakomórkowej

kompensacja oddechowa kwasicy 
metabolicznej

buforowanie jonów H

+ 

przez śródkomórkowe układy 

buforowe

kompensacja nerkowa kwasicy 
metabolicznej

B
C
D

 

 

KWASICE NIEODDECHOWE

 ze 

zwiększoną
,,luką’’ 
anionową

luka anionowa: 

[

Na

+

]

 

–

 

([

Cl

¯

]

 + 

[

HCO

3

¯

])

 = 12 – 14 mmol/l

luka anionowa: 

[

Na

+

]

 

–

 

([

Cl

¯

]

 + 

[

HCO

3

¯

])

 = 12 – 14 mmol/l

 

 kwasica ketonowa

   - cukrzycowa
   - głodowa
   - poalkoholowa
  kwasica 
mleczanowa
  kwasica 
mocznicowa

 

 kwasica ketonowa

   - cukrzycowa
   - głodowa
   - poalkoholowa
  kwasica 
mleczanowa
  kwasica 
mocznicowa

 kwasice 

endogenne

 kwasice wywołane substancjami 

egzogennymi

  glikol etylowy
  metanol
  salicylany
  kwas mrówkowy
  kwas szczawiowy

  glikol etylowy
  metanol
  salicylany
  kwas mrówkowy
  kwas szczawiowy

 

 

KWASICE NIEODDECHOWE

z normalną
,,luką’’ 
anionową

 

 kwasica wywołana biegunkami

 

 kwasica nerkowa kanalikowa

 

 kwasica wczesnego okresu niewydolności 

nerek

 

 nadczynność przytarczyc

 

 hipoaldosteronizm pierwotny lub 

hiporeninowy

 

 kwasice polekowe

 

 żywienie pozajelitowe roztworami 

aminokwasów
    z przewagą aminokwasów zasadowych

 

 kwasica z ,,rozcieńczenia’’ roztworem 

0,9% NaCl

 

 kwasica wywołana biegunkami

 

 kwasica nerkowa kanalikowa

 

 kwasica wczesnego okresu niewydolności 

nerek

 

 nadczynność przytarczyc

 

 hipoaldosteronizm pierwotny lub 

hiporeninowy

 

 kwasice polekowe

 

 żywienie pozajelitowe roztworami 

aminokwasów
    z przewagą aminokwasów zasadowych

 

 kwasica z ,,rozcieńczenia’’ roztworem 

0,9% NaCl

z 
hiperchloremi
ą

z prawidłowym lub
 stężeniem Cl¯ w 

osoczu

 

 

kwasica z 

,,rozcieńczenia’’ płynami 
bezelektrolitowymi

 

 

kwasica z 

,,rozcieńczenia’’ płynami 
bezelektrolitowymi

 

 

ZASADOWICA METABOLICZNA

                        



[HCO

3-

]    



[H

+

]

                           -----------------------
                                pCO

2

                                  



 [HCO

3-

]   



 [H

+

]

                          ---------------------
                                pCO

2

 

 

PRZYCZYNY ZASADOWICY 

METABOLICZNEJ

 potasu w 

ustroju

  podaż potasu w 

pokarmach

utrata potasu z 

kałem

utrata potasu z 
moczem

 wydzielanie gliko-

i 
mineralokortykosteroid
ów

 podaż 

zasad

 utrata 

H

+

 NaHCO

3

 

 cytrynian 
sodowy
 mleczan sodowy
 węglan wapnia

 NaHCO

3

 

 cytrynian 
sodowy
 mleczan sodowy
 węglan wapnia

 wymioty
 biegunki
 utrata H

+

 z 

moczem

 wymioty
 biegunki
 utrata H

+

 z 

moczem

 stany zapalne nerek
 stosowanie leków 
potasopędnych
(wyciągi lukrecji,  aldosteron)

 stany zapalne nerek
 stosowanie leków 
potasopędnych
(wyciągi lukrecji,  aldosteron)

 jednostronne 
żywienie
 przewlekły 
alkoholizm

 jednostronne 
żywienie
 przewlekły 
alkoholizm

 zespół wadliwego wchłaniania
 nadużywanie środków 
przeczyszczających
 rak jelita grubego

 zespół wadliwego wchłaniania
 nadużywanie środków 
przeczyszczających
 rak jelita grubego

 

 

KWASICA 
NIEODDECHOWA



H



H



H



H



H



H



Cl



Cl



Na



Na



K



K

komórka

przestrzeń 

pozakomórkowa

ZASADOWICA 
NIEODDECHOWA

przestrzeń 

pozakomórkowa



H



H



H



H



Na



Na



K



K

komórka

Ruch 
jonów 



H



K



Na



Cl

pomiędzy przestrzenią 
śródkomórkową
i pozakomórkową w 
kwasicy
i zasadowicy 
nieoddechowej 

 

 

WPŁYW  ZABURZEŃ RÓWNOWAGI KWASOWO-ZASADOWEJ NA USTRÓJ

 

 

HIPERWENTYLACJA

 napięcia

mięśni 
gładkich
drobnych 
oskrzeli

pO

2

 i pCO

2

 = 

norma

pO

2

 i pCO

2

 = 

norma

zwężenie drobnych 

oskrzeli

 K

+

 i  fosforanów 

nieorganicznych w 
osoczu

napady 
tężyczki

HIPOKAPNIA

pCO

2

 =  30 

mmHg

pCO

2

 =  30 

mmHg

alkaloza 

oddechowa

 powinowactwa Hb do 

tlenu

upośledzenie oddawania tlenu w 

tkankach

hipoksj
a

hiperwentyla

cja

zwężenie naczyń 

mózgu

niedotlenienie 

mózgu

 

 

HIPOWENTYLACJA

rozszerzenie naczyń 
mózgu

 przepływu krwi 

przez naczynia 
mózgu

 ciśnienia 

śródczaszkowe
go

HIPERKAPNIA

pCO

2

 =  50 

mmHg

pCO

2

 =  50 

mmHg

kwasica 

oddechowa

skurcz naczyń 

płucnych

nadciśnienie w krążeniu 

małym

przemieszczenie K

+

z komórek do 
przestrzeni 
pozakomórkowej 

hiperkaliem

ia

 ciśnienia płynu 

mózgowo-
rdzeniowego

 wydalania K

+

 przez 

nerki

zubożenie ustroju w 

potas