AUTONOMICZN
Y UKŁAD
NERWOWY
AUTONOMICZN
Y UKŁAD
NERWOWY
Liana Puchalska, Agnieszka Zwolińska-
Bernat
AUTONOMICZN
Y UKŁAD
NERWOWY
AUTONOMICZN
Y UKŁAD
NERWOWY
Liana Puchalska, Agnieszka Zwolińska-
Bernat
regulacja funkcji
narządów
kontrola środowiska
wewnętrznego ustroju
nie podlega kontroli
część współczulna
część przywspółczulna
część jelitową
część trzewno czuciową
RECEPTORY OBWODOWE
Receptory
Receptory
somatyczne,
somatyczne,
trzewne
trzewne
Baroreceptory,
Baroreceptory,
chemoreceptory,
chemoreceptory,
receptory obszaru
receptory obszaru
sercowo-płucnego
sercowo-płucnego
Receptory
Receptory
nosa, gardła
nosa, gardła
PIERWSZORZĘDOWE NEURONY AFERENTNE I
INTERNEURONY
JĄDRO PASMA SAMOTNEGO
JĄDRO PASMA SAMOTNEGO
(NTS)
(NTS)
•
•
DOOGONOWY BRZUSZNO-BOCZNY
DOOGONOWY BRZUSZNO-BOCZNY
OBSZAR RDZENIA PRZEDŁUŻONEGO
OBSZAR RDZENIA PRZEDŁUŻONEGO
(CVLM)
(CVLM)
i inne
i inne
NEURONY PRZEDWSPÓŁCZULNE
DOGŁOWOWA
DOGŁOWOWA
BRZUSZNA CZĘŚĆ RDZENIA PRZEDŁUŻONEGO
BRZUSZNA CZĘŚĆ RDZENIA PRZEDŁUŻONEGO
(RVLM)
(RVLM)
i inne
i inne
NEURONY PRZEDZWOJOWE
WSPÓŁCZULNE
słup pośrednio-
słup pośrednio-
boczny
boczny
NEURONY PRZEDZWOJOWE
PRZYWSPÓŁCZULNE
jądro
jądro
grzbietowe
grzbietowe
(DVC);
(DVC);
jądro dwuznaczne
jądro dwuznaczne
(Amb);
(Amb);
rdzeń kręgowy
rdzeń kręgowy
S
S
2
2
-S
-S
4
4
ORGANIZACJA SEGMENTU RDZENIA KRĘGOWEGO
ORGANIZACJA SEGMENTU RDZENIA KRĘGOWEGO
ORGANIZACJA SEGMENTU RDZENIA KRĘGOWEGO
ORGANIZACJA SEGMENTU RDZENIA KRĘGOWEGO
niezmielinizowane przywspół-
czulne włókna nerwowe
niezmielinizowane przywspół-
czulne włókna nerwowe
NARZĄD
DOCELOWY
NARZĄD
DOCELOWY
zwój
czuciowy
zwój
czuciowy
zwój
współczulny
zwój
współczulny
gałąź
oponowa
gałąź
oponowa
gałąź
tylna
gałąź
tylna
gałąź
przednia
gałąź
przednia
korzeń
tylny
korzeń
tylny
korzeń
przedni
korzeń
przedni
ciało neuronu
czuciowego
ciało neuronu
czuciowego
ciało interneuronu
ciało interneuronu
ciało motoneuronu
ciało motoneuronu
jądro pośrednio-boczne
(współczulne)
jądro pośrednio-boczne
(współczulne)
jądro pośrednio-przyśrodkowe
(przywspółczulne)
jądro pośrednio-przyśrodkowe
(przywspółczulne)
włókna nerwowe czuciowe
z
kierunkiem przepływu
pobudzenia
włókna nerwowe czuciowe
z
kierunkiem przepływu
pobudzenia
włókna nerwowe ruchowe
z
kierunkiem przepływu
pobudzenia
włókna nerwowe ruchowe
z
kierunkiem przepływu
pobudzenia
zmielinizowane współczulne
włókna nerwowe
zmielinizowane współczulne
włókna nerwowe
niezmielinizowane
współczulne włókna nerwowe
niezmielinizowane
współczulne włókna nerwowe
zmielinizowane
przywspółczulne włókna
nerwowe
zmielinizowane
przywspółczulne włókna
nerwowe
istota
biała
istota
biała
istota
szara
istota
szara
róg
tylny
róg
tylny
róg
przedn
i
róg
przedn
i
kanał środkowy
kanał środkowy
zwój
przywspółczulny
zwój
przywspółczulny
RECEPTORY CZUCIOWE
B O D Z I E C
S Ł U P G R Z B I E T O W Y
pęczki smukły i klinowaty
DROGA RZENIOWO-
WZGÓRZOWA
DROGA RZENIOWO-
MÓŻDŻKOWA
M Ó Z G oraz R D Z E Ń K R Ę G O W
Y
SOMATYCZNY UKŁAD
RUCHOWY
AUTONOMICZNY UKŁAD
NERWOWY
DROGA
POZAPIRAMIDOWA
Drogi czerwienno-rdzeniowa i
siatkowo-rdzeniowa
DROGA PIRAMIDOWA
Droga korowo-rdzeniowa
Cześć
współczulna
Cześć
przywspółczulna
MIĘŚNIE SZKIELETOWE
MIĘŚNIE GŁADKIE
MIĘSIEŃ SERCOWY
GRUCZOŁY
O D P O W I E D Ź
Cecha
Somatyczny
układ ruchowy
Autonomiczny układ
nerwowy
Narząd
wykonawczy
Mięśnie szkieletowe
Mięśnie gładkie, miesień sercowy,
gruczoły
Zwoje
Brak
Zwoje zlokalizowane wzdłuż
kręgosłupa, na peryferii lub w
ścianach narządów
Liczba neuronów
unerwiających
efektor
Jedno
Dwa
Efekt działania
bodźca
nerwowego na
komórkę
efektorową
Tylko pobudzenie
Pobudzenie lub hamowanie
Typ włókien
nerwowych
Zmielinizowane,
grube (9-3μm), o
dużej szybkości
przewodzenia (70-
120m/s)
O wolnej przewodzeniu (1-3m/s do
18-20m/s); przedzwojowe -
zmielinizowane, cienkie (3μm),
pozazwojowe – niezmielinizowane,
bardzo cienkie (1μm)
Skutki
odnerwienia
Paraliż ze
zmniejszeniem
napięcia oraz zanik
Napięcie mięśniowe oraz funkcja
zachowane; komórki docelowe
wykazują nadwrażliwość
ZWOJE UKŁADU AUTONOMICZNEGO
ZWOJE UKŁADU AUTONOMICZNEGO
Główny neurotransmiter –
acetylo-
cholina (ACh)
Kotransmitery - wazoaktywny peptyd
jelitowy
(VIP)
,
peptyd pochodny genu
kalcytoninowego
(
CGRP), ATP, NO
Cholinergiczny
receptor
nikotynowy (N)
– blokowany w
synapsach mięśniowo-nerwowych przez
d-tubokurarynę
Główny neurotransmiter –
acetylo-
cholina (ACh)
Kotransmitery - wazoaktywny peptyd
jelitowy
(VIP)
,
peptyd pochodny genu
kalcytoninowego
(
CGRP)
,
ATP
,
NO
Cholinergiczny
receptor
nikotynowy (N)
– blokowany w
synapsach mięśniowo-nerwowych przez
d-tubokurarynę
β α
α
γ
δ
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
K+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
ACh
ACh
-65
-90
mV
0
ACh
ACh
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
Na+
RECEPTOR NIKOTYNOWY DLA ACETYLOCHOLINY
RECEPTOR NIKOTYNOWY DLA ACETYLOCHOLINY
A
A
PRZEKAŹNIKI. ACETYLOCHOLINA (ACh)
PRZEKAŹNIKI. ACETYLOCHOLINA (ACh)
Cholina + acetylo-CoA ACh
+ CoA
Cholina + acetylo-CoA ACh
+ CoA
acetylotransferaz
a
cholinowa
acetylotransferaz
a
cholinowa
ŹRÓDŁA CHOLINY
ŹRÓDŁA CHOLINY
POKARM
POKARM
Rozkład ACh w
szczelinie synaptycznej
do choliny i kwasu
octowego
Rozkład ACh w
szczelinie synaptycznej
do choliny i kwasu
octowego
Rozkład
fosfatydylocholi
ny
Rozkład
fosfatydylocholi
ny
Reakcja zachodzi w mózgu. Cholina przechodzi przez barierę krew - mózg na
zasadzie transportu nośnikowego, zależnego od Na
+
A
.
Zwój szyjny górny
B. Zwój szyjny środkowy
C. Zwój szyjny dolny
D. Zwój trzewny
E. Zwój krezkowy górny
F. Zwój krezkowy dolny
CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA AUN
CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA AUN
CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA AUN
CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA AUN
CZĘŚĆ PRZYWSPÓŁCZULNA AUN
CZĘŚĆ PRZYWSPÓŁCZULNA AUN
WŁOKNA
PRZEDZWOJOWE
biegną
w
składzie:
1. Nerwów czaszkowych III, VII, IX oraz X
2. Nerwów rdzeniowych z S
2
do S
4
rdzenia
kręgowego
NT
S
NT
S
Am
Am
A5
A5
A
P
A
P
LH
LH
PA
G
PA
G
P
B
N
P
B
N
PV
N
PV
N
wyspa
wyspa
Połączenie zwrotne
Połączenie zwrotne
Połączenie do NTS
Połączenie do NTS
RV
LM
RV
LM
CV
LM
CV
LM
Połączenie z NTS
Połączenie z NTS
IM
L
IM
L
DV
C
DV
C
Am
b
Am
b
NTS
NTS
R
e
g
u
la
cj
a
c
zę
st
o
śc
i
sk
u
rc
zó
w
se
rc
a
i
s
zy
b
ko
śc
i
p
rz
e
w
o
d
ze
n
ia
R
e
g
u
la
cj
a
c
zę
st
o
śc
i
sk
u
rc
zó
w
se
rc
a
i
s
zy
b
ko
śc
i
p
rz
e
w
o
d
ze
n
ia
CVLM
CVLM
NTS
NTS
RVLM
RVLM
BARORECEPTORY
CHEMORECEPTORY
REC. SERCOWO-
PŁUCNE
CO
CO
BP
BP
TPR
TPR
CO
CO
BP
BP
TPR
TPR
Kurczliwość
mięśnia
sercowego
Kurczliwość
mięśnia
sercowego
H
A
M
O
W
A
N
IE
H
A
M
O
W
A
N
IE
PO
BU
DZE
NIE
PO
BU
DZE
NIE
Amb, DVC
Amb, DVC
CZĘŚĆ PRZYWSPÓŁCZULNA POZAZWOJOWA
CZĘŚĆ PRZYWSPÓŁCZULNA POZAZWOJOWA
Główny neurotrasmiter pozazwojowy –
acetylocholina (ACh).
Agonista –
muskaryna, antagonista - atropina
Kotransmitery:
VIP, CGRP (peptyd
pochodny
genu kalcytoninowego), ATP, NO
Receptory postsynaptyczne muskarynowe
–
M
1-5
Receptory
presynaptyczne
hamujące
wydzielania ACh – M
2
, α
2
Główny neurotrasmiter pozazwojowy –
acetylocholina (ACh).
Agonista –
muskaryna
, antagonista -
atropina
Kotransmitery:
VIP, CGRP (peptyd
pochodny
genu kalcytoninowego), ATP, NO
Receptory postsynaptyczne muskarynowe
–
M
1-5
Receptory
presynaptyczne
hamujące
wydzielania ACh – M
2
, α
2
RECEPTOR NIKOTYNOWY
(receptor jest kanałem jonowym
regulowanym przez ligand )
RECEPTOR MUSKARYNOWY
(receptor jest kanałem jonowym
regulowanym przez trymeryczne
białko G)
depolaryzacj
a
pobudze
nie
hiperpolaryz
acja
hamowa
nie
depolaryzacj
a
pobudze
nie
Zmniejszenie
częstości
skurczów serca
Skurcz mięśni
gładkich w
układzie
pokarmowym
CZĘŚĆ PRZYWSPÓŁCZULNA UKŁADU AUTONOMICZNEGO
CZĘŚĆ PRZYWSPÓŁCZULNA UKŁADU AUTONOMICZNEGO
Rozpad ACh -
enzym esteraza
acetylocholinowa
Karbochol
i
pilokarpina
-
bezpośrednie
parasympatykomimetyki
Neostygmina
-
pośrednie
parasym-patykomimetyki
Rozpad ACh -
enzym esteraza
acetylocholinowa
Karbochol
i
pilokarpina
-
bezpośrednie
parasympatykomimetyki
Neostygmina
-
pośrednie
parasym-patykomimetyki
POZAZWOJOWA CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA
POZAZWOJOWA CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA
Główny neurotrasmiter pozazwojowy -
noradrenalina
(NA)
Kotransmitery: NPY (neuropoetyd Y), ATP,
DA (dopamina)
Receptory postsynaptyczne metabotropowe –
α
1
,α
2
,β
1
,β
2
Receptory presynaptyczne
-
hamujące wydzielanie NA – α
2
, M
2
, 5-HT
1
, D
2
-
pobudzające wydzielanie NA – β
2
, AT
1
(dla
angiotensyny)
Główny neurotrasmiter pozazwojowy -
noradrenalina
(NA)
Kotransmitery: NPY (neuropoetyd Y), ATP,
DA (dopamina)
Receptory postsynaptyczne metabotropowe –
α
1
,α
2
,β
1
,β
2
Receptory presynaptyczne
-
hamujące wydzielanie NA – α
2
, M
2
, 5-HT
1
, D
2
-
pobudzające wydzielanie NA – β
2
, AT
1
(dla
angiotensyny)
PRZEKAŹNIKI. AMINY KATECHOLOWE
PRZEKAŹNIKI. AMINY KATECHOLOWE
L –
tyrozyn
a
L –
tyrozyn
a
L – dopa
L – dopa
Dopamina
(DA)
Dopamina
(DA)
Noradrenalina
(NA)
Noradrenalina
(NA)
Adrenalin
a
Adrenalin
a
rdzeń
nerki
rdzeń
nerki
ośrodkow
y układ
nerwowy
ośrodkow
y układ
nerwowy
ok 1%
80%
ok 1%
80%
< 20%
<20%
< 20%
<20%
80% ok.
1%
80% ok.
1%
β – hydroksylaza dopaminy
β – hydroksylaza dopaminy
N-metylotransferaza fenyloetanolaminy
N-metylotransferaza fenyloetanolaminy
Receptory
adrenergiczne typu β
działają poprzez
białko G
s
, pobudzając
powstanie cAMP
Receptory
adrenergiczne typu α
2
działają
poprzez
białko G
i
,
hamując
powstanie cAMP
Receptory
adrenergiczne typu α
1
działają przez
trifosforan inozytolu
(IP
3
) i
diacyloglicerol
(DAG)
Receptory
adrenergiczne typu
β
działają poprzez
białko G
s
, pobudzając
powstanie cAMP
Receptory
adrenergiczne typu
α
2
działają
poprzez
białko G
i
,
hamując
powstanie cAMP
Receptory
adrenergiczne typu
α
1
działają przez
trifosforan inozytolu
(IP
3
) i
diacyloglicerol
(DAG)
CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA UKŁADU AUTONOMICZNEGO
CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA UKŁADU AUTONOMICZNEGO
CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA UKŁADU AUTONOMICZNEGO
CZĘŚĆ WSPÓŁCZULNA UKŁADU AUTONOMICZNEGO
Niewybiórczym agonistą receptorów
adrenergicznych β -
izoproterenol
.
Nieswoisty
antagonista
-
propranolol
Receptory β
1
- mięsień sercowy
(noradrenalina i adrenalina). Swoisty
antagonistą -
atenolol
Receptory β
2
- mięśnie gładkie
naczyń i oskrzeli (adrenalina i
noradrenalina
). Antagonista -
pindolol
Niewybiórczym agonistą receptorów
adrenergicznych β -
izoproterenol
.
Nieswoisty
antagonista
-
propranolol
Receptory β
1
- mięsień sercowy
(noradrenalina i adrenalina). Swoisty
antagonistą -
atenolol
Receptory β
2
- mięśnie gładkie
naczyń i oskrzeli (adrenalina i
noradrenalina
). Antagonista -
pindolol
UKŁAD AUTONOMICZNY:
WSPÓŁCZULNY I PRZYWSPÓŁCZULNY
UKŁAD AUTONOMICZNY:
WSPÓŁCZULNY I PRZYWSPÓŁCZULNY
UKŁAD WSPÓŁCZULNY
Toniczne
współczylne
unerwienie mięśni gładkich
dróg
oddecho-wych
u
człowieka jest bardzo słabo
zaznaczone. Znajdują się tu
jednak receptory dla NA
krążącej
we
krwi
a
produkowanej
w
nadnerczach
Strukturami
mającymi
znaczną
przewagę
unerwienia współczul-nego
nad przywspółczulnym są
naczynia krwionośne
UKŁAD WSPÓŁCZULNY
Toniczne
współczylne
unerwienie mięśni gładkich
dróg
oddecho-wych
u
człowieka jest bardzo słabo
zaznaczone. Znajdują się tu
jednak receptory dla NA
krążącej
we
krwi
a
produkowanej
w
nadnerczach
Strukturami
mającymi
znaczną
przewagę
unerwienia współczul-nego
nad przywspółczulnym są
naczynia krwionośne
UKŁAD
PRZYWSPÓŁCZULNY
Toniczne
przywspółczylne
uner-wienie mięśni gładkich
dróg
odde-chowych
u
człowieka
jest
bardzo
dobrze rozwinięte. Nerw
błędny
uczestniczy
w
regulacji
oporów
dróg
oddechowych
Przywspółczulne unerwienie
na-czyń jest bardzo słabo
rozwinięte. Przywspółczulne
unerwienie mają naczynia
gruczołów
ślinowych
i
potowych, ciała jamiste,
naczynia oponowe mózgu,
ale nie jest to wpływ
toniczny
UKŁAD
PRZYWSPÓŁCZULNY
Toniczne
przywspółczylne
uner-wienie mięśni gładkich
dróg
odde-chowych
u
człowieka
jest
bardzo
dobrze rozwinięte. Nerw
błędny
uczestniczy
w
regulacji
oporów
dróg
oddechowych
Przywspółczulne unerwienie
na-czyń jest bardzo słabo
rozwinięte. Przywspółczulne
unerwienie mają naczynia
gruczołów
ślinowych
i
potowych, ciała jamiste,
naczynia oponowe mózgu,
ale nie jest to wpływ
toniczny
Fizjologia Człowieka z Elementami Fizjologii Klinicznej;
pod red. T Traczyk, A Trzebski; PZWL, 2001
Seminaria z Fizjologii. Część 1; pod red. E
Szczepańskiej-Sadowskiej; wydaw. AM w Warszawie,
2000
Textbook of Medical Physiology. AC Guyton, JE Hall. WB
Saunders Company, 1996
BIO 301 Human Physiology. Gary Ritchison. Strona
internetowa
Neurobiologia. Od cząsteczek i komórek do układów.
Gary G.Matthews; PZWL, 2000
Materiały wykorzystane w prezentacji