Kontrola i nadzór 

administracji 

publicznej

Teoretyczne i prawne aspekty 

kontroli administracji

 

 

Związek administracji i 

kontroli.

• Kontrola jako element 

zorganizowanego działania.

• Brak kontroli powoduje niską jakość 

działania i niemożliwość utrzymania 
odpowiednich standardów.

• Konieczność dostosowania kontroli do 

potrzeb administracji.

 

 

Dlaczego administracja nie 

może funkcjonować bez 

kontroli ?

• Administracja jest odpowiedzialna za 

stan spraw publicznych.

• Administracja posiada władzę.
• Administracja powinna być skuteczna 

i efektywna.

• Praworządność i legalność działania 

administracji.

 

 

Pojęcie  „kontroli 

administracji”

• Kontrola nad administracją.
• Kontrola wykonywana przez samą 

administrację:

 - kontrola zewnętrzna wobec innych 

podmiotów,

 - kontrola wewnętrzna.

 

 

Pojęcie i istota kontroli

• Kontrola jako funkcja lub system organizacyjny.

• W znaczeniu organizacyjnym kontrola to całokształt 

podmiotów kontrolnych (wykonujących funkcję kontroli.

• Źródła pojęcia „kontrola”:
 - francuskie (contre role – przeciwzapisek)
 - angielskie (administrowanie).

• Kontrolowanie:
 - sprawdzanie, ocenianie czegoś, formułowanie wniosków, 

dokonywanie wglądu w działalność,

 - poddawanie władztwu, oddziaływanie, wpływanie.

• Kontrolowanie – porównywanie tego, co jest z tym, co być 

powinno.

 

 

 

Rola kontroli

• Kontrola służy kierownictwu do:
 - sprawdzania i oceniania, czy odpowiednie 
   jednostki wykonują swoje zadania,
 - wykrywania nieprawidłowości,
 - zapobiegania niekorzystnym zjawiskom.
• Kontrola jest elementem zarządzania 

(sprawdzanie i ocena działalności organizacji 
na różnych płaszczyznach: organizacyjnych, 
finansowych, technicznych)

 

 

Istota kontroli

• Obserwowanie i rozpoznawanie danej 

działalności w określonym miejscu i 
czasie.

• Dokonywanie oceny tej działalności.
• Ustalanie przyczyn ewentualnych 

nieprawidłowości.

• Formułowanie wniosków, mających na 

celu przeciwdziałanie 
nieprawidłowościom. 

 

 

Kontrola a nadzór

• Nadzór to przewidziana prawem możliwość 

sprawdzania i oceniania innych podmiotów, a 

także prawo do ingerencji w ich działalność.

• Nadzór nie ma charakteru stałego 

oddziaływania.

• Celem nadzoru jest zapewnienie prawidłowego 

działania i osiągania właściwych rezultatów 

przez wspomaganie, instruktaż, uzgadnianie 

stanowisk, udzielanie pomocy, doradzanie.

• Kontrola może mieć wymiar czynności 

faktycznych jak i występować jako instytucja.

 

 

Skutki działań kontrolnych

• Czynności kontrolne obejmują ustalenia 

stanu faktycznego, formułowanie 

wniosków.

• Ani wystąpienia pokontrolne (NIK), ani 

wyniki kontroli (UKS) nie mogą być 

kwalifikowane w kategorii decyzji.

• Działania kontrolne mogą stanowić 

podstawę ustaleń, które będą 

prowadziły do wydania decyzji 

administracyjnych

 

 

Rodzaje i kryteria kontroli

• Zasięg kontroli: nieograniczona i 

fragmentaryczna.

• Zakres kontroli: kompleksowa i wycinkowa.
• Tryb kontroli: planowa i doraźna.
• Kontrola z urzędu i na wniosek.
• Kontrola zewnętrzna i wewnętrzna.
• Kontrola społeczna i zawodowa.
• Kontrola legalna, rzetelna, celowa, 

efektywna. 

 

 

Etapy procesu kontroli

• Faza wstępna – przygotowanie kontroli 

(upoważnienie, termin, zakres, sposób i 
miejsce prowadzenia czynności kontrolnych).

• Ustalenie stanu faktycznego (postępowanie 

dowodowe i wyjaśniające). Procedury 
kontrolne.

• Formułowanie wyników (ustalanie 

rozbieżności i źródeł nieprawidłowości).

• Oddziaływanie pokontrolne (wnioski, 

zalecenia, wystąpienia, noty).

 

 

Cechy prawidłowej kontroli

• obiektywizm,
• bezstronność,
• sprawność,
• kompletność,
• bezstronność,
• efektywność,
• profesjonalizm, 
• Fachowość.

 

 

Prawny system kontroli nad 

administracją

• Celem kontroli administracji jest badanie stanu 

funkcjonowania administracji, wychwytywanie 

błędów i uchybień, czyli sprawdzanie prawidłowości 

wykonywania nałożonych na nią zadań.

• Kontrola ma na celu utrzymywanie odpowiednich 

standardów w administracji i przeciwdziałanie 

patologiom.

• Kontrola powinna pomagać w usuwaniu  

nieprawidłowości.

• Kontrola spełnia funkcję instruktażową, informacyjną 

i pomocniczą w doskonaleniu systemu administracji.

• Kontrola ma zapewnić jawność, przejrzystość 

funkcjonowania administracji.

 

 

Kontrola zewnętrzna

• Kontrola społeczna.
• Kontrola parlamentarna.
• Kontrola Trybunału Stanu i Trybunału 

Konstytucyjnego.

• Kontrola Rzecznika Praw Obywatelskich.
• Kontrola Najwyższej Izby Kontroli.
• Kontrola sądowa.
• Kontrola Państwowej Inspekcji Pracy i 

Generalnego Inspektora Danych Osobowych.

 

 

Kontrola społeczna 

(obywatelska)

• Stworzenie obywatelom możliwości 

sprawdzania i oceniania administracji 

publicznej jest nieodzownym składnikiem 

systemu kontroli administracji.

• W Polsce Ludowej kontrola społeczna miała 

umożliwiać szerokim masom udział w 

rządzeniu państwem.

• Kontrola bezpośrednia (petycje, skargi i 

wnioski).

• Kontrola pośrednia (zrzeszenia, związki, 

media)

 

 

Kontrola parlamentarna

• Funkcja kontrolna Sejmu dotyczy 

głównie Rady Ministrów. 

• Działania bezpośrednie (posiedzenia, 

komisje, posłowie) i pośrednie Sejmu.

• Ustawowe kształtowanie systemu 

kontroli w państwie i obsadzanie 
stanowisk.

• Nadzór Sejmu nad NIK, PIP.

 

 

Kontrola Rzecznika Praw 

Obywatelskich

• Podstawowa funkcja Rzecznika – stanie na 

straży wolności i praw człowieka określonych w 

Konstytucji.

• Rzecznik może:
- sam prowadzić postępowanie wyjaśniające,
- zwrócić się o o zbadanie sprawy do innych 

organów,

- żądać wszczęcia postępowania 

administracyjnego,

- zaskarżyć decyzję do sądu administracyjnego,
- wystąpić z wnioskiem o ukaranie.

 

 

Kontrola 

wewnątrzadministracyjna

• Obejmuje wszystkie dziedziny działalności 

aparatu administracyjnego.

• Kontrola administracji nad innymi podmiotami.
• Kontrola ogólnoadministracyjna (nadzór i 

kierownictwo):

   - rządowa,

- resortowa,
- terenowa,
- kontrola w administracji samorzadowej

 

 

Kontrola specjalistyczna

• Kontrola inspekcji i nadzorów (IH, PIS, 

IOŚ, PIF, IORiN, ITD, IW, nadzór 
budowlany, geodezyjny, dozór 
techniczny)

• Wyspecjalizowane organy kontroli, 

służby i straże.

• Kontrola finansowa (podatkowa, 

budżetowa i skarbowa).

 

 

Kontrola wewnętrzna

• Kontrola kierownicza – sprawowana 

samodzielnie przez osoby na 
stanowiskach.

• Kontrola instytucjonalna – 

wykonywana przez odpowiednie 
wyspecjalizowane komórki