Immunologia

Nauka zajmująca się 

badaniem zjawisk 

odpornościowych

 

 

Antygeny

•

Warunkiem powstania odpowiedzi 

immunologicznej jest rozpoznanie antygenu jako 

„obcy” dlatego można je podzielić na:

1. Autogeniczne – własne, ustrój nie reaguje 

(tolerancja immunologiczna)

2. Syngeniczne – występują u osobników o podobnej 

strukturze genetycznej np. bliźniaki jednojajowe 

(przeszczepy narządów zawsze się przyjmują)

3. Allogeniczne (izoantygeny) – występują w obrębie 

gatunku u wszystkich osobników lecz ich zestaw 

może być inny (np. izoantygenowość grup krwi)

4. Ksenogeniczne – występują u różnych gatunków i 

wykazują najwyższy stopień niezgodności  

 

 

Antygeny

• To związki chemiczne rozpoznawane przez 

komórki układu immunologicznego jako 
obce, co prowadzi do powstania 
komplementarnych przeciwciał lub 
uczulonych komórek, które w sposób 
swoisty reagują z tymi antygenami. 

• Immunogenność antygenu zależy m.in. Od 

wielkości cząsteczki, budowy chemicznej, 
stężenia i drogi wniknięcia do ustroju

 

 

Immunologia

• Odporność dzieli się na:
Wrodzoną = nieswoistą
Nabytą = swoistą

 

 

Odporność wrodzona

 Jest filogenetyczne najstarsza ( spotykana 

już u jednokomórkowców)

 Stanowi pierwszą linię obrony przed 

zakażeniami

 Taką pierwszą barierą jest skóra – na jej 

powierzchni znajdują się produkowane przez 

gruczoły potowe i łojowe – kwasy mlekowy i 

tłuszczowe wytwarzające kwaśne środowisko

  Błony śluzowe – komórki z rzęskami 

ułatwiające usuwanie obcych substancji 

 

 

Odporność wrodzona

• Ważną rolę w odporności nieswoistej 

odgrywają – interferony (INF), układ 

białek aktywujących komórki

• Interferon γ zwany „odpornościowym” 

wytwarzają komórki zakażone wirusem 

• Komórki NK po stymulacji 

interferonem, mają zdolność niszczenia 

komórek zakażonych wirusami

 

 

Odporność wrodzona

• Białka ostrej fazy (CRP)– powstają 

w czasie procesów zapalnych 
(ostrej fazy) -  wpływając na:

Aktywność makrofagów i 

limfocytów

Ułatwia fagocytozę
Aktywuje układ dopełniacza

 

 

Układ dopełniacza

• Grupa ponad 20 rożnych białek 

enzymatycznych występujących w 
postaci proenzymów

• Aktywacja zachodzi łańcuchowo 

tzn. aktywne składowe aktywują 
następne składniki układu

 

 

Układ dopełniacza - 

funkcje

• Główne kierunki działania 

dopełniacza:

1. Niszczenie bakterii i komórek
2. Uwalnianie peptydów 

uczestniczących w anafilaksji i 
zapaleniu

3. Udział w procesie fagocytozy

 

 

Odporność swoista

• Głównymi cechami różniącymi ją 

od odporności wrodzonej są:

- Zdolność rozpoznawania antygenu
- Swoistość reakcji
- Pamięć immunologiczna

 

 

Odporność swoista

• Centralną komórką układu 

odpornościowego jest limfocyt

• Wszystkie reakcje immunologiczne 

zachodzą przy udziale mediatorów 
wytwarzanych przez komórki – 
cytokin (limfokiny, monokiny)   

 

 

Odporność swoista

• Odpowiedź immunologiczna 

może przebiegać jako:

1. humoralna (z udziałem 

przeciwciał - immunoglobulin)

2. komórkowa (z udziałem 

uczulonych limfocytów)

 

 

Odpowiedź humoralna – 

biosynteza immunoglobulin

• Pierwotna odpowiedź 

immunologiczna – przy pierwszym 
pojawieniu się antygenu 

• Wtórna odpowiedź 

immunologiczna – przy powtórnym 
pojawieniu się tego samego 
antygenu w ustroju

 

 

Odpowiedź humoralna – 

biosynteza immunoglobulin

       Pierwotna odpowiedź immunologiczna, 

antygen dostaje się po raz pierwszy do 

ustroju:

• Makrofagi fagocytują antygen, degradują i 

wydalają

• W narządach limfatycznych antygen ma 

kontakt z komórkami prezentującymi 

antygen – APC (komórki palczyste grasicy, 

węzłów chłonnych czy śledziony, komórki 

dendrytyczne grudek chłonnych oraz słabo 

fagocytujących makrofagów)

 

 

Odpowiedź humoralna – 

biosynteza immunoglobulin

• Przyczepione do komórek APCs fragmenty 

antygenu są rozpoznawane (wspólnie z 

antygenami MHC) przez limfocyty Th CD4 i 

wydzielają interleukiny, które aktywują limfocyty 

B do produkcji immunoglobulin (przeciwciał).

• MHC – główny kompleks zgodności tkankowej → 

antygeny występujące na powierzchni komórek, 

warunkujące wzajemne ich rozpoznawanie 

(MHC klasy II znajdują się na powierzchni 

komórek układu immunologicznego, umożliwiają 

rozpoznanie antygenów dostających się z 

zewnątrz) 

 

 

Odpowiedź humoralna – 

biosynteza immunoglobulin

• Limfocyty B pod wpływem interleukin 

przekształcają się w komórki plazmatyczne. 

• W różnicujących się limfocytach B 

zachodzą zmiany w DNA co prowadzi w 
czasie transkrypcji, a następnie translacji 
do powstania specyficznego przeciwciała.

• Część limfocytów T i B nie pełni funkcji 

efektorowych lecz przekształcają się w 
komórki pamięci

 

 

Odpowiedź humoralna – 

biosynteza immunoglobulin

   Wtórna odpowiedź immunologiczna – 

antygen dostaje się ponownie do organizmu:

• Antygen zostaje związany ze swoistymi 

przeciwciałami znajdującymi się na 
powierzchni limfocytów B

• Takie limfocyty ulegają „przemianie 

blastycznej” i przekształcają się w efekcie w 
komórki plazmatyczne produkujące swoiste 
immunoglobuliny 

 

 

Budowa przeciwciał

 

 

Klasy przeciwciał

•

Przeciwciała = immunoglobuliny (Ig) należą 

do 5 klas:

1.

IgG – jest najliczniejszą (ok.75% 

immunoglobulin surowicy krwi), jako jedyna 

przenika przez łożysko i zapewnia odporność 

noworodkom. Może łączyć się z makrofagami, 

granulocytami obojętno i kwasochłonnymi 

oraz limfocytami NK, a także ma zdolność 

aktywowania dopełniacza.

2. IgM – stanowią ok. 10% immunoglobulin 

surowicy krwi. Jest wytwarzana jako pierwsza 

przez limfocyty B. Występuje jako pentamer.

 

 

Klasy przeciwciał cd.

3. IgA – w surowicy występuje w niewielkiej ilości, jest 

głównym przeciwciałem przewodu pokarmowego, 

oddechowego i przewodów układu moczowo-

płciowego, występuje w wydzielinach (ślina, łzy, 

mleko, śluz), gdzie zapobiega namnażaniu się 

bakterii. W płynach ciała występuje jako dimer.

4. IgE – występuje jako przeciwciało cytofilne tj. 

związane z receptorami powierzchni komórek 

tucznych oraz granulocytów zasadochłonnych. 

Związanie antygenu z IgE powierzchniowymi tych 

komórek powoduje uwalnianie histaminy, 

leukotrienów, prostaglandyn, co prowadzi do 

objawów alergii.

5. IgD – najmniej poznana, wspólnie z IgM pojawia się 

jako pierwsza.  

 

 

Klasy przeciwciał

 

 

Odpowiedź typu 

komórkowego

• W tej odpowiedzi biorą udział limfocyty T -  

grasiczozależne (bez udziału przeciwciał)

• Mają na powierzchni receptory TCR ( T cell 

receptor)

• Podobnie jak w odpowiedzi humoralnej wyróżnić 

można 3 etapy:

- rozpoznania antygenu i aktywacji
- proliferacji komórek
- podjęcia swoistych funkcji komórek (odpowiednie 

główne podtypy limfocytów powstałe w wyniku 

różnicowania w grasicy to: Th, Ts, Tc)

 

 

Układ immunologiczny

 

 

Układ immunologiczny

• Narządy ośrodkowe:
- Szpik kostny
- Grasica
• Narządy obwodowe:
- Śledziona
- Węzły chłonne
- Migdałki 
- Grudki chłonne
- Tkanka limfoidalna: MALT – błony śluzowe, GALT 

– układ pokarmowy, BALT – układ oddechowy 

 

 

Szpik kostny

•

Szpik czerwony (krwiotwórczy) znajduje się między 

beleczkami tkanki kostnej gąbczastej kości krótkich 

i płaskich oraz nasad kości długich

•

Składa się z:

-

przedziału pozanaczyniowego którego zrąb stanowi 

tkanka łączna siateczkowata spełniająca funkcję 

podporową i regulacyjną hemopoezy

-

przedziału śródnaczyniowego utworzonego przez 

naczynia zatokowe powstające z odgałęzień tętnic 

odżywczych kości, okostnej i mięśni otaczających 

kości. Ściana zatok stanowi barierę decydującą o 

selektywnym przenikaniu dojrzałych komórek do 

krwi. 

 

 

Szpik kostny

• Szpik żółty powstaje w wyniku 

gromadzenia się tłuszczu w komórkach 
siateczki

• Występuje w jamach szpikowych kości 

długich

• Zasadniczo nie ma zdolności 

krwiotwórczych tylko w wyjątkowych 
sytuacjach (masywne krwotoki), może 
podjąć czynność krwiotworzenia

 

 

Grasica 

• Leży w śródpiersiu, otoczona torebką 

łącznotkankową, podzielona na niepełne 
płaciki w których wyróżnia się część korową 
i rdzenną

• Jest narządem w pełni rozwiniętym w 

momencie urodzenia i ulega stopniowej 
inwolucji po osiągnięciu dojrzałości płciowej

• Zrąb grasicy utworzony jest z sieci 

nabłonkowych komórek o kształcie 
gwiaździstym pochodzenia endodermalnego

 

 

Grasica c.d.

• Komórki gwiaździste tworzą sieć w 

której znajdują się tymocyty 

(limfocyty pochodzenia szpikowego) 

różnicujące się w limfocyty T. W 

cytoplazmie komórek gwiaździstych, 

znajdują się ziarnistości z hormonami 

grasicy (tymozyna, tymopoetyna, 

tymostymulina) modulującymi 

czynność układu immunologicznego

 

 

Układ immunologiczny

 

 

Grasica c.d.

• Funkcje grasicy:
- tworzenie przez komórki nabłonkowe zrębu 

części korowej (komórki opiekuńcze) 

mikrośrodowiska do proliferacji i różnicowania 

limfocytów T

- Selekcji i eliminacji komórek, mogących 

atakować własne antygeny – tolerancja 

immunologiczna

- Czynność hormonalna: tymopoetyna – stymuluje 

hemopoetynę, tymozyna – udział w tworzeniu 

stref grasiczozależnych i procesie dojrzewania 

limfocytów T

 

 

Śledziona

•

Otoczona jest tkanka łączną, od której wnikają pasma 

tej tkanki, tworząc beleczki będące rusztowaniem dla 

miąższu.

•

W miąższu można wyróżnić 2 struktury: miazgę białą i 

czerwoną

-

Miazga biała występuje w postaci grudek chłonnych, 

zawierających głównie limfocyty B oraz osłonek 

okołonaczyniwych limfatycznych (pochewki 

limfatyczne dookoła tętnic centralnych)), zawierające 

głownie limfocyty T (strefa grsiczozależna).

-

Miazga czerwona zbudowana z tkanki siateczkowatej 

w której znajdują się makrofagi rozpoznające i 

niszczące stare i uszkodzone krwinki, zwłaszcza 

erytrocyty.

 

 

Śledziona

• Włączona jest w układ naczyń 

krwionośnych pełniąc funkcję 
biologicznego filtru krwi oraz 
wytwarzania limfocytów i 
przeciwciał, a ponadto jest 
rezerwuarem krwi

 

 

Układ immunologiczny

 

 

Węzły chłonne

• Mają kształt nerkowaty otoczone tkanką 

łączną od której odchodzą pasma dzielące 

miąższ (części korowej) na komunikujące się 

ze sobą nisze.

• W części zewnętrznej węzła (korowa) znajdują 

się grudki chłonne będące zgrupowaniami 

limfocytów B z centrami rozmnażania i 

przechodzenia w plazmocyty (część 

grasiczoniezależna)  produkcja przeciwciał

• Poniżej nisz znajduje się obszar 

grasiczozależny zawierający limfocyty T

 

 

Węzły chłonne

• Leżąc w przebiegu naczyń chłonnych  pełnią 

funkcję biologicznych filtrów przepływającej 

chłonki

• Są miejscem namnażania nowych pokoleń 

(klonów) limfocytów

• Biorą udział w recyrkulacji limfocytów  

opuszczają naczynia (włosowate) i wracają do 

węzłów chłonnych naczyniami limfatycznymi co 

pozwala im na kontrolę całego organizmu, a 

aktywowanym limfocytom na szybkie dostanie 

się do narządów limfatycznych i tworzenie 

klonów komórek potomnych

 

 

Migdałki 

• Występują na skrzyżowaniu dróg 

oddechowych i przewodu pokarmowego 
tworząc tzw. Pierścień limfatyczny 
Waldeyera

• Są miejscem powstawania nowych 

pokoleń limfocytów 

• Biorą udział w wytwarzaniu przeciwciał 

uczestniczących w miejscowych 
reakcjach obronnych

 

 

Grudki chłonne

• Kuliste struktury w zrębie których 

znajdują się limfocyty B

• Występują w różnych miejscach 

organizmu pojedynczo lub w 
skupieniu np. kępki Peyera w jelicie 
cienkim

• Występują również w migdałkach, 

węzłach chłonnych i śledzionie