Podstawy 
prawoznawstwa

Wykładnia prawa

dr Karol 

Dąbrowski

karoldabrowski@o2.pl

 

 

wykładnia prawa

proces ustalania 
znaczenia przepisów 
prawnych

 

 

interpretacja 
humanistyczna

* zrozumienie utworu i twórcy 
(motywów, wyznawanych wartości itp.)
* odtworzenie ich
* założenie racjonalności twórcy
* kontekst cywilizacyjny (społeczny, 
polityczny, ekonomiczny, medyczny, 
historyczny)
* związek przyczynowo - skutkowy
* przeżycie reakcji emocjonalnych

 

 

Jerzy Kmita

(ur. 1931): polski filozof i teoretyk 

kultury, profesor Uniw. Adama 

Mickiewicza w Poznaniu, zaliczany do 

poznańskiej szkoły metodologicznej, 

napisał "Z metodologicznych 

problemów interpretacji 

humanistycznej" (wyd. 1971).

 

 

walidacja 
poprzedzająca 
właściwy proces 
wykładni

ustalenie obowiązywania 
przepisu 

decyzja walidacyjna

 

 

cel i zakres 
wykładni prawa

* klaryfikacyjna koncepcja 
wykładni

* derywacyjna koncepcja 
wykładni

 

 

koncepcja 
klaryfikacyjna

clara non sunt interpretanda

1. wieloznaczność języka użytego przez 
ustawodawcę
2. błędy w tekście prawnym
3. klauzule generalne
4. "starzenie" się przepisów
5. zbyt ogólna treść normy

 

 

klauzula generalna

 

= zwrot zawarty
w przepisie prawnym, 
odsyłający
do pozaprawnego 
systemu norm

 

 

Kodeks Cywilny

Art. 70

5

 par. 1. Organizator oraz uczestnik 

aukcji albo przetargu może żądać 
unieważnienia zawartej umowy, jeżeli 
strona tej umowy, inny uczestnik lub osoba 
działająca w porozumieniu z nimi wpłynęła 
na wynik aukcji albo przetargu w sposób 
sprzeczny z prawem lub dobrymi 
obyczajami. (...)

 

 

koncepcja 
derywacyjna

wykładnia prawa jest 
konieczna zawsze, nawet
w przypadku - zdawałoby się 
- jasnych przepisów

 

 

ustawodawca 
racjonalny

* cele możliwe do osiągnięcia
* adekwatne środki
* poszanowanie zasad konstytucyjnych
* spójny system wartości i norm prawnych
* racjonalność = "rozumność"

 

 

ratio legis

 = racja przemawiająca 

za uchwaleniem przepisów; cel 
jakim się kierował ustawodawca; 
stan rzeczy, który ma być 
osiągnięty.

 

 

racjonalność 
instrumentalna

* podzielanie określonych wartości
* wiara w postęp
* wyznaczenie celów
* arbitralny dobór środków

 

 

racjonalność 
komunikacyjna

* dialog ustawodawcy ze 
społeczeństwem

 

 

prawo wyprzedzające 
rozwój społeczeństwa

* podzielanie wartości tej części 
społeczeństwa, które uznajemy za 
postępowe (arbitralność aksjologiczna)
* zaspokajanie potrzeb społecznych
* wyznaczenie realnych celów
* dobór adekwatnych środków
* ekonomiczność
* dialog ze społeczeństwem

 

 

ustawodawca 
nieracjonalny

gdy dokonujemy wykładni, 
wcale nie powinniśmy wierzyć, 
iż ustawodawca był mądry

 

 

rodzaje wykładni

* autentyczna
* formalna
* legalna
* operatywna
** sądowa
* doktrynalna
* prywatna

 

 

wykładnia 
autentyczna

dokonywana 
przez organ, 
który wydał 
przepis prawny

 

 

wykładnia 
formalna

dokonywana 
przez organ 
państwowy

 

 

wykładnia 
legalna

dokonywana przez 
upoważniony organ 
państwowy

 

 

wykładnia 
operatywna

dokonywana przez 
organy stosujące prawo 
(organy administracyjne
i sądowe)

 

 

wykładnia 
operatywna c.d.

* Trybunał Konstytucyjny
* Sąd Najwyższy
* Naczelny Sąd Administracyjny

Źródło: Wikimedia Commons, autor Robert Wielgórski.

 

 

rodzaje wykładni c.d.

* językowa
* systemowa
* funkcjonalna
* celowościowa
* logiczna
* historyczna
* porównawcza

 

 

wykładnia językowa

* do tekstu przepisu prawnego nie wolno niczego 
dodawać ani odejmować
* należy zwracać uwagę na spójniki "i" oraz "lub", 
a także na interpunkcję
* dyrektywa języka potocznego
* dyrektywa języka prawnego
* dyrektywa języka specjalistycznego
* terminy jednobrzmiące należy rozumieć 
jednolicie
* terminy odmienne należy rozumieć odmiennie
* przepis mający postać zdania opisującego 
zachowanie należy interpretować jako obowiązek 
tego postępowania 

 

 

wykładnia systemowa

ustalanie znaczenia 
przepisu ze względu na 
jego miejsce w strukturze 
aktu prawnego, gałęzi 
prawa i systemu prawnego

 

 

* prymat norm konstytucyjnych (hierarchia 
norm)
* zgodność z normami międzynarodowymi
* nie należy interpretować norm w sposób 
prowadzący do sprzeczności (argumentum 
a coherentia)
* nie należy interpretować w sposób 
prowadzący do luk
* należy zgodnie z miejscem w strukturze 
aktu prawnego (argumentum a rubrica)
* przestrzegać relacji między przepisami 
szczególnymi a ogólnymi (lex specialis 
derogat legi generali)
* wyjątków nie należy interpretować 
rozszerzająco

 

 

wykładnia 
funkcjonalna

interpretacja normy ze 
względu na warunki
w jakich ma funkcjonować 
i funkcję jaką ma pełnić

 

 

wykładnia 
celowościowa

interpretacja normy 
zgodnie z celem, jaki 
chciał osiągnąć 
ustawodawca

 

 

wykładnia 
porównawcza

porównanie z systemami 
prawnymi innych państw
i normami międzynarodowymi

 

 

normatywne teorie 
wykładni

* statyczna
* dynamiczna
* "aktualnego ustawodawcy"
* porównawcza

 

 

wykładnia 
dynamiczna

* adaptacja przepisów do nowej 
rzeczywistości
* nadawanie im nowego znaczenia
* używanie współczesnego aparatu 
pojęciowego do opisu przeszłości
* akcentowanie dynamiki 
społeczeństwa

 

 

Art. 1. Za przemysł w rozumieniu niniejszego 
rozporządzenia uważa się wszelkie zatrudnienie 
zarobkowe lub przedsiębiorstwo, wykonywane 
samoistnie i zawodowo, bez względu na to, czy jest 
ono wytwarzające, przetwarzające, handlowe lub 
usługowe.

Prawo przemysłowe (Dz.U.RP 1927, nr 53, poz. 468 ze zm.)

 

 

wykładnia aktualnego 
ustawodawcy

* interpretacja zgodna
z preferencjami aksjologicznymi 
aktualnego ustawodawcy
* dopasowanie norm do nowych 
warunków społecznych, 
ekonomicznych, politycznych

 

 

łączenie rodzajów 
wykładni

* językowa i logiczna
* systemowa
* historyczna i porównawcza
* celowościowa i funkcjonalna

 

 

rodzaje wykładni c.d.

* literalna (ścisła) <-> językowa
* rozszerzająca
* zwężająca

 

 

wykładnia zwężająca
i rozszerzająca a 
zamiar ustawodawcy?

W prezentacji wykorzystano ikonki Nuvola icons ze zbiorów Wikimedia Commons.